Osiągnięcia ludzi zdolnych są motorem rozwoju w każdej dziedzinie życia. Samo pojęcie zdolności jest abstraktem: to potencjalna szansa na osiągnięcie, nabycie określonej umiejętności, to posiadana sprawność w określonej sferze psychicznej, fizycznej, to także maksimum osiągnięć, do jakich jednostka może dojść w wyniku swojej pracy, wysiłku w optymalnych warunkach.
W sytuacji szkolnej mamy do czynienia z człowiekiem – uczniem zdolnym, uzdolnionym, utalentowanym, a nie z samymi zdolnościami, co implikuje określoną rzeczywistość pedagogiczną, w odróżnieniu od teoretycznego abstraktu. Wincenty Okoń definiuje ucznia zdolnego w kontekście „osiągania lepszych wyników od swoich rówieśników przy zachowaniu jednakowych dla wszystkich warunków pracy lub uzyskuje te same wyniki co inni, przy mniejszym nakładzie pracy, co zawdzięcza wyższemu rozwojowi zdolności ogólnych: myśleniu, obserwacji, wyobraźni, pamięci, uwadze, sprawnościom manualnym i ruchowym”. Abraham J. Tannenbaum uważa, iż wybitne zdolności pojawiają się w efekcie interakcji następujących pięciu czynników: zdolności ogólnych, uzdolnień kierunkowych, czynników środowiskowych, cech osobowości (temperament, emocjonalność itp.) oraz czynnika „przypadku”. Badania nad zdolnościami datują się na drugą połowę XIX wieku. Zgodnie typologią C. Barta u dzieci występuje pięć rodzajów uzdolnień: słowne, matematyczne, techniczne, artystyczne i twórcze.
Najczęściej używanym kryterium uzdolnień jest iloraz inteligencji. Za wybitnie uzdolnione uważa się tych uczniów, których IQ jest bardzo wysoki, powyżej 130 punktów. Innymi kryteriami wybitnych uzdolnień są: szybkość uczenia się, wczesna dojrzałość intelektualna i ponadprzeciętne osiągnięcia w jakiejś dziedzinie (sztuka, literatura, nauki ścisłe).
Przegapione = utracone
Jean Piaget wskazuje na fundamentalne znaczenie działania jako katalizatora zdolności człowieka. Maria Tyszkowa podkreśla rolę dodatnich sprzężeń zwrotnych pomiędzy aktywnością dziecka a sukcesami, jako konsekwencjami tej aktywności. Powodzenia tworzą i wzmacniają pozytywny obraz własnej osoby, jednocześnie sprzyjają asymilowaniu pomyślnych doświadczeń i ignorowaniu nieprzyjemnych zdarzeń. Negatywny obraz własnej osoby buduje się w oparciu o doświadczanie porażek i sprzyja automatycznie „kolekcjonowaniu” przykrych doznań. Zatem genetyczne uwarunkowanie zdolności nie przesądza o sukcesie edukacyjnym. Uzdolnienia pojawiają się w różnym wieku; im wcześniej rozpoznane, tym większe prawdopodobieństwo efektywnego ich rozwoju. Niezauważone, niestymulowane w odpowiednim czasie i warunkach zostaną zaprzepaszczone, utracone, bo po prostu zanikają. Rozpoznanie ucznia zdolnego, rozpoznanie uzdolnień u ucznia i ich wspieranie jest wyzwaniem, ważnym zadaniem i obowiązkiem szkoły. Zadania te obejmują: wstępną diagnozę polegającą na wyłonieniu ucznia zdolnego i uzdolnionego, ukierunkowaną pracę z uczniem zdolnym i uzdolnionym, doskonalenie nauczycieli w zakresie umiejętności pracy z uczniem zdolnym i uzdolnionym, systematyczne zapewnienie opieki nad wyłonionymi uczniami. Frieda Painter wskazuje na zespół cech dziecka kwalifikujących go jako ucznia zdolnego: sprawności językowe na wysokim poziomie, wyjątkowa umiejętność wnioskowania, szybkie tempo procesów myślowych, bogata wyobraźnia, znakomita pamięć, duża potrzeba obserwowania związana z rozwiniętą dociekliwością badawczą, ponadprzeciętna zdolność koncentracji uwagi, ogromna ciekawość świata i otoczenia przejawiająca się w stawianiu wielu oryginalnych pytań, wysuwanie niezwykłych hipotez, sugestii, dostrzeganie problemów i potrzeba ich rozwiązywania, zainteresowania czytelnicze, nieakceptowanie rutyny. Szkoła, opiniując ucznia jako uzdolnionego, zdolnego, opiera się na nominacji przyznanej przez nauczyciela, rodziców, wynikach sprawdzianów wiadomości, ilorazie inteligencji, zwycięstwach w olimpiadach przedmiotowych, opiniach wydawanych przez ekspertów, innych nauczycieli, a także środowisko rówieśnicze. Eksperci edukacyjni zauważają słabość narzędzi diagnostycznych w systemie oświaty służących do identyfikacji potencjału uczniów.
Dalsza część artykułu
Jadwiga Radwańska
