Polska szkoła pracuje „na rezerwach”
W badaniu wzięło udział 1748 pracowników z 200 placówek oświatowych. Połowa nauczycieli doświadcza wysokiego lub bardzo wysokiego poziomu skumulowanego stresu, 82 proc. deklaruje, że zdarzają się dni, kiedy czują zmęczenie jeszcze przed wyjściem do pracy, a 64 proc. po pracy zazwyczaj czuje się wyczerpanych i „zużytych”.
W części jakościowej badacze opisali zjawisko „cyfrowej smyczy”. E-dzienniki i komunikatory, które usprawniły przepływ informacji, jednocześnie zatarły granicę pomiędzy pracą a odpoczynkiem. Jedna z nauczycielek uczestniczących w badaniu wskazywała, że źródłem jej stresu było zajmowanie się sprawami szkolnymi w dniu wolnym: uzupełnianie dziennika, odpowiadanie rodzicom i kontaktowanie się ze szkołą.
Autorzy badania rekomendują szkołom tworzenie kultury komunikacji cyfrowej oraz wprowadzenie zasad ograniczających służbowy kontakt poza godzinami pracy.
Nie tylko odpowiedź jest pracą
- Problemem nie jest wyłącznie czas potrzebny na przeczytanie czy odpisanie na wiadomość. Znacznie ważniejszy jest stan psychicznej gotowości: poczucie, że w każdej chwili może pojawić się pytanie rodzica, problem ucznia albo sytuacja, na którą trzeba zareagować – tłumaczy Daria Cerazy, psycholożka.
Samo powiadomienie może ponownie skierować uwagę nauczyciela na sprawy zawodowe. Nawet jeśli telefon zostanie odłożony, w głowie pojawiają się pytania: co się wydarzyło, czy sytuacja jest pilna i czy rodzic oczekuje natychmiastowej odpowiedzi?
Psychologia pracy określa możliwość mentalnego wyjścia z roli zawodowej jako psychologiczne odłączenie się od pracy. Jest ono potrzebne do obniżenia napięcia i odbudowania zasobów uwagi, cierpliwości oraz energii.
- Jest duża różnica między sytuacją, w której wiem, że nie muszę odpowiedzieć, a sytuacją, w której powiadomienie w ogóle nie dociera do mnie w czasie przeznaczonym na odpoczynek. W pierwszym przypadku granicę trzeba za każdym razem postawić samodzielnie. Kontakt z pracą już jednak nastąpił – dodaje psycholożka.
Jej obserwacje są spójne z ustaleniami badaczy UW. Raport wskazuje, że ingerowanie obowiązków zawodowych w sferę prywatną prowadzi do chronicznego przeciążenia poznawczego i emocjonalnego. Może także potęgować konflikt pomiędzy rolami zawodowymi i rodzinnymi.
Rodzic pisze wieczorem, bo wtedy ma czas
Ochrona czasu nauczyciela nie powinna jednak oznaczać zamknięcia rodzicom drogi do kontaktu ze szkołą. Wielu z nich dopiero wieczorem rozmawia z dzieckiem, sprawdza informacje w dzienniku i ma możliwość spokojnego opisania problemu.
- Naturalne jest, że rodzic chce zareagować od razu, porozmawiać i przekazać nauczycielowi ważne informacje. Rzadko uświadamiamy sobie jednak, że nauczyciel uczy kilkudziesięciu, a czasem kilkuset uczniów. Gdyby chciał wnikliwie odpowiadać na każdą wiadomość natychmiast, nie miałby na to przestrzeni – mówi Bogumiła Mandat, dyrektorka XV Liceum Ogólnokształcącego im. mjr. Piotra Wysockiego we Wrocławiu i ekspertka oświatowa.
Dlatego rozwiązanie wprowadzone w module Wiadomości Plus Dziennika VULCAN, skonsultowane ze Związkiem Nauczycielstwa Polskiego, nie blokuje rodzicom możliwości wysłania wiadomości. Użytkownik może natomiast określić przedział czasowy, w którym chce otrzymywać powiadomienia.
Poza ustawionymi godzinami wiadomość nadal jest dostępna w aplikacji, ale system nie generuje powiadomienia. Rodzic może więc napisać w dogodnym dla siebie momencie, a nauczyciel wrócić do sprawy wtedy, kiedy pracuje.
Granica służy również rodzicom i uczniom
- Jeżeli widzę, że wiadomość dotyczy pilnej lub rzeczywiście istotnej sprawy, zdarza mi się odpowiedzieć jeszcze tego samego dnia. Staram się jednak odróżniać sytuacje wymagające szybkiej reakcji od tych, które spokojnie mogą poczekać do następnego dnia – mówi Karolina Milczarek, nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej i przedszkolnej.
Jej zdaniem odpoczynek nauczyciela wpływa również na jakość wykonywanej pracy.
- Odpoczęty nauczyciel ma większe możliwości, aby następnego dnia spokojnie i rzeczowo zająć się sprawami uczniów oraz odpowiadać na pytania i potrzeby rodziców. Dlatego relacja z rodzicami powinna opierać się nie tylko na otwartej komunikacji, ale też na wzajemnym szacunku do swojego czasu i ustalonych granic
– dodaje.
Zmęczenie ogranicza uwagę, pamięć roboczą i zdolność spokojnego analizowania sytuacji. Zwiększa też ryzyko pochopnego odczytania intencji nadawcy lub udzielenia zbyt emocjonalnej odpowiedzi.
- Zdrowa granica nie pogarsza komunikacji. Może sprawić, że będzie ona po prostu lepszej jakości. Długoterminowo korzystają na tym również rodzice i dzieci, ponieważ zyskują kontakt z nauczycielem, który ma większą szansę być wypoczęty, uważny i mniej reaktywny – podkreśla Daria Cerazy.
Technologia przez lata miała przede wszystkim zwiększać szybkość i dostępność komunikacji. Dzisiaj jednym z jej zadań może być także ochrona czasu, w którym człowiek nie powinien pozostawać w zawodowej gotowości.
Jak zauważa Bogumiła Mandat: „Przewrotnie, technologia zmusza nas do pomyślenia o naszych ludzkich potrzebach”.
