ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRAWNA pedagoga/psychologa szkolnego

Szkoła, jako instytucja publiczna, a także nauczyciel w niej zatrudniony, podlegają zarówno pewnym obowiązkom, jak i ograniczeniom wyznaczanym stosownymi przepisami prawa. Wspomina o tym przede wszystkim art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, mówiący, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. 

Gdzie można znaleźć podstawę prawną odpowiedzialności nauczycieli? 

Powinności nauczyciela oraz zasady jego odpowiedzialności określone są wieloma przepisami. To sprawia, że nauczyciel podlega różnym rodzajom odpowiedzialności prawnej, a uchybienia w realizacji powierzonych mu obowiązków – w ramach tejże odpowiedzialności – można ująć w pięciu jej wymiarach:

1 Odpowiedzialność cywilna – opiera się na przepisach Kodeksu cywilnego. W praktyce szkolnej odpowiedzialność cywilna najczęściej dotyczy odszkodowania w przypadku naruszenia zasad związanych z obowiązkiem zapewnienia przez szkołę bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Nie wyklucza to jednak odpowiedzialności konkretnego nauczyciela. W przypadku wykazania, że szkoda została wyrządzona uczniowi przez nauczyciela z jego winy, wówczas za tę szkodę może odpowiadać bezpośrednio nauczyciel. Odpowiedzialność cywilna ma charakter finansowy i wiąże się z koniecznością wypłaty odszkodowania. Jednak w przypadku nauczycieli zatrudnionych w ramach umowy o pracę jej zakres jest limitowany przepisami prawa pracy. 

 2Odpowiedzialność karna – opiera się na przepisach Kodeksu karnego. Do takiej odpowiedzialności nauczyciela dochodzi wówczas, gdy w związku z wykonywaniem zadań i obowiązków związanych z pracą zawodową popełnił on czyn zabroniony, który jest wykroczeniem lub przestępstwem. W praktyce szkolnej dotyczy to najczęściej stosowania wobec dziecka gróźb, nękania go czy naruszenia jego nietykalności cielesnej. Warto pamiętać, że odpowiedzialność karną ponosi również nauczyciel, gdy świadomie naraża ucznia pozostającego pod jego opieką na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia. W tym przypadku wystarczy sam fakt doprowadzenia do sytuacji, w której uczniowi grozi niebezpieczeństwo. Odpowiedzialności karnej podlegają również wszelkie czyny nauczyciela związane z nieudzieleniem uczniowi pomocy. 

3 Odpowiedzialność dyscyplinarna – określona jest w rozdziale 10 ustawy Karta Nauczyciela (Dz. U. 2024 r., poz. 986). Ten rodzaj odpowiedzialności obejmuje wszystkich nauczycieli, bez względu na posiadany stopień awansu zawodowego. Nauczyciel podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za dwa typy uchybień:

• Za naruszenie obowiązków określonych w art. 6 Karty Nauczyciela. Wśród nich można m.in. wymienić rzetelne realizowanie zadań związanych z powierzonym stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły, w tym również wspieranie każdego ucznia w jego rozwoju. 
• Za uchybienie godności zawodu nauczyciela. Przykładowym zachowaniem tego typu jest przemoc fizyczna lub psychiczna w stosunku do uczniów lub innych nauczycieli, czy też wykorzystywanie stosunku zależności w celu wymuszania pożądanych działań. Należy jednak zauważyć, że część zachowań zaliczanych do tej kategorii ma znamiona nie tylko przewinienia dyscyplinarnego, lecz także czynu z zakresu prawa karnego. W związku z powyższym ewentualna odpowiedzialność dyscyplinarna nauczyciela za dany czyn nie wyłącza odpowiedzialności karnej za to przestępstwo. 

Postępowanie dyscyplinarne wobec nauczyciela ma charakter dwuinstancyjny. Kary, jakie może wymierzyć nauczycielowi komisja dyscyplinarna, to: nagana z ostrzeżeniem, zwolnienie z pracy, zwolnienie z pracy z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczyciela w okresie trzech lat od ukarania. Może również dojść do wydalenia z zawodu nauczyciela. 

4 Odpowiedzialność porządkowa – opiera się na przepisach Kodeksu pracy. Jest to odpowiedzialność pracownicza, która wynika ze stosunku pracy. Jednak nie dotyczy umów cywilnoprawnych. W ramach tej odpowiedzialności nauczyciel może zostać ukarany za nieprzestrzeganie ustalonej organizacji i porządku w pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przeciwpożarowych. Może także odpowiadać za naruszenie przyjętego sposobu potwierdzania przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności. Za tego typu uchybienia wymierza się nauczycielom kary porządkowe, takie jak: upomnienie, nagana lub kara pieniężna. Uprawnionym do ich stosowania jest dyrektor placówki. 

Warto pamiętać, że ukaranie nauczyciela karą porządkową wyklucza wszczęcie postępowania dyscyplinarnego za ten sam czyn popełniony w tym samym czasie. 

5 Odpowiedzialność materialna – opiera się również na przepisach Kodeksu pracy. Nauczyciel, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną, przy czym odpowiada za szkodę wyłącznie w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę. I – co warto dodać – tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. Ciężar udowodnienia winy pracownika spoczywa na pracodawcy.  Nauczyciel odpowiada również na zasadach ogólnych za powierzone mu mienie szkoły, z obowiązkiem jego zwrotu lub rozliczenia się z niego. W przypadku tej odpowiedzialności nauczyciel zawsze odpowiada za szkodę w pełnej wysokości. Oznacza to, że on sam musi udowodnić, że nie ponosi winy za powstałą szkodę. Jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn niezależnych od niego, a w szczególności wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia, to nie poniesie tejże odpowiedzialności. Warto też zaznaczyć, że nauczyciel nie odpowiada za szkodę powstałą w granicach dopuszczalnego ryzyka. Dotyczy to sytuacji, w których, działając w interesie szkoły, poświęca dobro mniejszej wartości, aby zapobiec powstaniu szkody o znacznie większej wartości. 

Na czym polega odpowiedzialność nauczyciela za ucznia? 

Z wykonywaniem tego zawodu nieodłącznie związany jest kontakt z uczniami oraz to, że pozostają oni pod opieką pedagoga przez określony czas, co łączy się z odpowiedzialnością za nich. Najogólniej mówiąc, odpowiedzialność nauczyciela za ucznia przejawia się tym, że ma on obowiązek rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem pracy. Za uchybienia w tym obszarze grozi nauczycielowi odpowiedzialność cywilna, karna, porządkowa i dyscyplinarna. 

Kiedy nauczyciel ponosi odpowiedzialność za ucznia? 

Mając na uwadze przepisy prawa, a także regulaminy wewnętrzne szkół, można stwierdzić, że nauczyciel ponosi odpowiedzialność za swoich uczniów od momentu, gdy znajdą się pod jego opieką do czasu, gdy opiekę przejmie inna osoba uprawniona (rodzic, inny nauczyciel lub osoba upoważniona do odbioru dziecka ze szkoły). Szczególnym przypadkiem są tutaj wycieczki szkolne, które trwają dłużej niż jeden dzień. Choć nie wynika to wprost z przepisów, czas pracy nauczyciela wynosi wtedy 24 godziny, ponieważ przez cały dzień i całą noc uczniowie są pod jego opieką. Pedagodzy nie ponoszą jednak odpowiedzialności za zdarzenia, na które nie mają wpływu bądź które trudno przewidzieć. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej interpretacji. 

Najwięcej wątpliwości budzi tzw. odpowiedzialność zbiorowa, która ma miejsce np. w trakcie wycieczek – nawet tych, które mają charakter spaceru. Jeśli opiekę nad grupą sprawuje więcej niż jeden pedagog, trudno ustalić, który ponosi odpowiedzialność za konkretnego ucznia. 

Warto też pamiętać, że nauczyciel nie odpowiada za ucznia w trzech przypadkach:

• jeśli do wypadku doszło na terenie szkoły, ale poza godzinami lekcji/zajęć, gdy uczeń nie pozostawał już pod opieką pedagoga;
• gdy do wypadku doszło w czasie, kiedy uczeń znajduje się pod opieką innych nauczycieli;
• jeśli rodzic wyraził zgodę na samodzielne opuszczenie szkoły przez dziecko.

Obowiązki nauczyciela w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa uczniom

Każdy nauczyciel, w myśl art. 5 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe, ma obowiązek kierowania się dobrem uczniów i troską o ich zdrowie. Ponadto zobowiązany jest on:

• stosować się do przepisów BHP i obowiązujących w szkole procedur;
• zapoznawać uczniów z zasadami bezpiecznego zachowania;
• diagnozować, oceniać i monitorować zachowania uczniów;
• podejmować działania mające na celu stworzenie bezpiecznej, przyjaznej atmosfery;
•     realizować postanowienia programów profilaktyczno-wychowawczych z zakresu bezpieczeństwa;
•     dostrzegać i podejmować działania eliminujące zagrożenie.

Powyższe zasady mają charakter dość ogólny, ale w praktyce przekładają się na konkretne obowiązki nauczyciela, do których należy m.in.:

• sprawdzenie stanu technicznego sali, w której prowadzone będą zajęcia;
• sprawowanie nadzoru nad uczniami w czasie zajęć;
• wyjaśnienie przyczyn nieobecności uczniów, którzy w trakcie lekcji znajdują się poza klasą;
• respektowanie zasad dotyczących zwalniania uczniów z zajęć;
• realizowanie podstawy programowej w zakresie dotyczącym bezpieczeństwa;
• odbywanie dyżurów zgodnie z wyznaczonym harmonogramem;
• analizowanie sytuacji wychowawczej w klasie.

„Czyny uchybiające godności i obowiązkom nauczyciela” 

To stwierdzenie obejmuje wszelkie działania nauczyciela naruszające zasady etyki zawodowej, godność ucznia, zaufanie do zawodu, a także przepisy obowiązującego prawa. Katalog ten nie ma charakteru zamkniętego. Czyny uchybiające godności i obowiązkom nauczyciela – niezależnie od miejsca ich popełnienia, w szkole czy poza nią – za które nauczyciel może być pociągnięty do odpowiedzialności dyscyplinarnej, to przede wszystkim:

• stosowanie wobec dzieci/uczniów przemocy fizycznej i psychicznej – ośmieszanie, szykanowanie, publiczne poniżanie lub grożenie;
• ograniczenie uczniom prawa do właściwej opieki wychowawczej i ochrony przed wszelkimi formami przemocy oraz ochrony i poszanowania ich godności;
• zaniedbanie opieki nad uczniami podczas zajęć szkolnych i pozaszkolnych;
• narażenie uczniów na utratę zdrowia, a nawet życia;
• niewłaściwe wywiązywanie się z realizacji funkcji dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej;
• wykorzystywanie stosunku zależności w celu wymuszania od uczniów i rodziców pożądanych zachowań i działań;
• niska kultura słowa (agresja słowna, wulgarne słownictwo);
• poświadczenie nieprawdy, fałszowanie dokumentów;
• brak reakcji na łamanie prawa przez in­­­nych nauczycieli, a także przez uczniów;
• wykorzystywanie seksualne (obcowanie płciowe i inne czynności seksualne), zachowanie obsceniczne, pedofilia, upowszechnianie pornografii;
• nieetyczne zachowania, np.: nieprzestrzeganie tajemnicy rady pedagogicznej, przyjmowanie korzyści majątkowych, wykorzystywanie cudzych materiałów, projektów i programów bez zgody ich autora (plagiaty) czy nieodpowiednie zachowania w me­diach społecznościowych, które są sprzeczne z ogólnymi normami etycz­­nymi lub podważają godność zawodu, nawet jeśli nie dotyczą obowiązków służbowych.

Odpowiedzialność nauczyciela za ww. czyny jest ogromna, a ich konsekwencje mogą prowadzić do postępowań dyscyplinarnych oraz decyzji komisji oceniającej konkretne przypadki. Dyrektor szkoły odgrywa kluczową rolę w interpretacji tego typu zachowań i postaw prezentowanych przez nauczyciela oraz w dbaniu o przestrzeganie standardów etyki zawodowej.