Dołącz do czytelników
Brak wyników

Praktyczne wskazówki dotyczące indywidualizacji i dostosowania wymagań w pracy z uczniem o spe

Artykuły z czasopisma | 2 stycznia 2018 | NR 95
474

Indywidualizacja pracy z uczniem niepełnosprawnym w ramach zajęć obowiązkowych jest dla wielu nauczycieli zupełnie nowym, nieznanym zagadnieniem. Wielu zadaje sobie pytanie: Jak efektywnie indywidualizować pracę z uczniem lub kilkoma uczniami o specjalnych potrzebach edukacyjnych w systemie klasowo-lekcyjnym? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi, bowiem nauczanie indywidualizujące stanowi zasadę nauczania, czyli normę takiego postępowania dydaktycznego, które w sposób szczególny pozwala realizować cele nauczania. Indywidualizacja może być realizowana na różne sposoby, w zależności od tego, jakich dotyczy obszarów procesu nauczania-uczenia się.

I Praca na lekcji, w trakcie której należy uwzględniać:

  • Prowadzenie lekcji na kilku poziomach nauczania. Nauczyciel organizuje na zajęciach pracę uczniów w grupach. W trym samym czasie uczniowie niepełnosprawni pracują niezależnie od innych grup we własnym tempie i na miarę swoich możliwości. Nauczyciel ustala skład grupy, przydziela jej zadania i koordynuje pracą.  Jest to trudna forma dla prowadzącego, gdyż nauczyciel nie jest w stanie przez cały czas panować nad przebiegiem pracy uczniów. Jego zadanie sprowadza się do roli doradcy. W zajęciach prowadzonych tą metodą trzeba się liczyć z prowadzeniem rozmów między członkami grupy oraz swobodniejszym zachowaniem uczniów. W zależności od tematu lekcji, rodzaju rozwiązywanych zadań i indywidualnych możliwości uczniów, grupy stworzone przez nauczyciela różnić się mogą liczebnością i składem.

–  Grupa o zróżnicowanych uzdolnieniach i wiadomościach. Pozwala to nauczycielowi na lepsze wykorzystanie możliwości poszczególnych uczniów, zwiększenie aktywności i motywacji do pracy, większe zaangażowanie ich w pracę.  
Walorem takiej pracy jest wykorzystanie możliwości uczniów zdolniejszych do wyjaśniania niezrozumiałych zagadnień kolegom, którzy wymagają dodatkowych wyjaśnień.  Na początku tak prowadzonych zajęć uczniowie słabi są bierni, często tylko przysłuchują się wypowiedziom swoich kolegów w zespole, stopniowo rozpoczynają własną aktywność i wykorzystują swój potencjał. Wszyscy uczniowie nabierają wiary we własne możliwości, często w ten sposób mogą uzupełnić brakujące wiadomości.
–  Grupy z zespołami jednorodnymi, tzn. każdą grupę tworzą uczniowie o zbliżonym poziomie wiedzy i podobnych kompetencjach z danego przedmiotu. Dobrze jest też uwzględnić temperamenty dzieci, gdyż one mogą mieć wpływ na zaistnienie konkretnego dziecka w zespole jednorodnym. Taki dobór uczniów pozwala nauczycielowi na zróżnicowanie zadań stawianych przed poszczególnymi grupami, dobór stopnia trudności tych zadań, aby jak najlepiej były one dopasowane do możliwości uczniów wchodzących w skład danego zespołu. Jest to szczególnie użyteczna technika w wypadku lekcji o charakterze ćwiczeniowym oraz lekcji powtórzeniowych.

  • Akceptowanie, że każdy uczeń pracuje w swoim własnym rytmie i na odpowiednim dla siebie poziomie. Określanie limitu czasu na daną pracę, raczej za dużego, żeby uczniowie mogli „pokonać zegar”. Stosowanie na lekcjach kart dydaktycznych tzw. kart pracy, które umożliwiają każdemu uczniowi przerabianie kolejnych partii materiału w swoim własnym tempie. Stawianie poleceń typu: Spróbuj rozwiązać. Zrób, które możesz. Zrób, ile możesz. Rozwiąż, które chcesz. Napisz, ile zdążysz. 
  • Stosowanie metod polisensorycznego, czyli wielozmysłowego uczenia się (prezentacje multimedialne, programy komputerowe, modele, makiety, multimedialne gry dydaktyczne, łamigłówki, krzyżówki, domina itp.) oraz metod interaktywnych (burza mózgów, mapa mentalna, plakat – folder, portfolio, eksperyment/doświadczenie, instruktaż, praca konstrukcyjna itp.). 
  • Zlecanie uczniowi zadań lub ćwiczeń z wyraźną strukturą, mieszczących się w granicach jego możliwości. Pierwsza część powinna być łatwa lub na tyle mu znajoma, żeby już na wstępie doświadczył sukcesu. 
  • Formułowanie jasnych, konkretnych pytań lub naprowadzanie na właściwy trop, co musi być zrobione, aby osiągnąć pożądany poziom wykonania. Dopilnowanie, by uczeń powtórzył instrukcję, aby mieć pewność, iż wie, co ma robić. W razie potrzeby instrukcje należy podzielić na części, by uczeń dał radę je zapamiętać. 
  • Podanie na kartkach dyspozycji, które pozwolą etap po etapie znaleźć odpowiednie rozwiązanie, np.: pytań naprowadzających będących wskazówką, w jaki sposób wykonać dana formę ćwiczeniową.
  • Wcześniejsze podanie szczegółowych zagadnień do tematu, z poleceniem zebrania materiałów dotyczących jednego, wybranego zagadnienia. 
  • Przedstawianie wzoru wykonania zadania np.: wzorów gotowych, ale na inny temat niż opracowany w klasie, tekstu rozwiązania na opracowany temat, ale z lukami do uzupełnienia, podanie na kartkach słowniczków tematycznych, wyjaśnień obcych wyrazów lub trudniejszych pojęć, których zastosowanie pomoże rozwiązać zadanie.
  • Przy powtarzaniu przerobionego materiału i utrwalaniu wiedzy stosowanie autotestów typu: „dyktando twórcze” – gdzie uczniowie sami układają w małych grupach tekst do zapisania, a najlepszy z nich nauczyciel dyktuje wszystkim bądź „moja klasówka” – uczniowie konstruują po dwa-trzy pytania bądź zadania dla kolegi z ławki i sami oceniają ich wykonanie.

II Zadawanie pracy domowej, w oparciu o:

  • Dokładne wyjaśnienie tematu, treści i celu pracy domowej oraz ukazanie związku z zagadnieniami omawianymi na zajęciach. 
  • Różnicowanie prac domowych pod względem stopnia trudności, sposobu i formy wykonania. 
  • Przydzielenie uczniom zróżnicowanych zadań: obowiązkowych, dodatkowych dla chętnych oraz zadań proponowanych przez nich samych. 
  • Podanie instrukcji wykonawczej i techniki wykonania – udzielenie przez nauczyciela wskazówek rzeczowych i metodycznych, wskazanie środków potrzebnych do wykonania zadania domowego oraz sposobu samokontroli. 
  • Udzielenie odpowiedzi na pytania uczniów i dodatkowych wyjaśnień. 
  • Wdrażanie uczniów do zapisu zadań domowych poprzez  systematyczną kontrolę nauczyciela.
  • Sprawdzanie, poprawianie i ocenianie przez nauczyciela każdej pracy domowej.

III Kontrola wiadomości i umiejętności poprzez:

  • Stosowanie wszelkich możliwych form kontroli wiedzy i umiejętności: wypowiedzi słowne i pisemne, rysunki, diagramy, układanki, krzyżówki, schematy, nagrania na dyktafon, prace wykonane z użyciem piktogramów, wyciągów ze stron internetowych, wydruków, kopii z wydawnictw i z prasy, przygotowanie prezentacji wmultimedialnej.
  • Różnicowanie sprawdzianów czyli takie ich przygotowanie, by zadania sprawdzały wiadomości konieczne i podstawowe, były ułożone w formie testów wyboru, testów wielostronnego wyboru albo testów z lukami do uzupełnienia, by uczeń mógł opracować: jeden temat lub jedno zadanie spośród dwóch/ trzech danych do wyboru, wypowiedź na jeden temat, ale z możliwością wyboru dowolnej formy tej wypowiedzi, jak również korzystać z notatek, podręcznika, kalkulatora itp. 
  • Podczas pisania pracy klasowej, uczeń powinien otrzymać od nauczyciela potrzebne wsparcie, np. głośne odczytywanie treści zadań, zapisywanie poleceń i rozwiązań. 
  • Ważne jest również, aby struktura sprawdzianu i jego forma graficzna były podobne do tej, którą pisze cała klasa. Uczniowie w każdym wieku porównują się między sobą i zauważają różnice. Dlatego tak istotna jest delikatność ze strony nauczyciela. Uczeń niepełnosprawny powinien, bez względu na swoje możliwości, mieć poczucie, że jest traktowany tak samo, jak każdy jego pełnosprawny kolega w klasie.

IV Ocenianie postępów ucznia z uwzględnieniem zasad oceniania uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych zawartych w statucie szkoły (WSO). Uczniowie niepełnosprawni wymagają w procesie oceniania szczególnych warunków odpowiadających indywidualnym ich możliwościom i potrzebom, czyli  dostosowania formy sprawdzania wiedzy do możliwości psychofizycznych (wynikających m.in. z rodzaju niepełnosprawności) oraz zróżnicowania poziomu prac klasowych do możliwości percepcyjnych. Podstawą oceny powinien być wysiłek i wkład pracy dziecka, a nie tylko efekty jego pracy. Dlatego ocena powinna być:

  • pozytywna, doceniająca najmniejsze nawet wysiłki czy umiejętności dziecka;
  • rozstrzygana zawsze na korzyść ucznia, w przypadku wahania nauczyciela jaką ocenę wystawić – wyższą czy niższą;
  • jasna i jawna – regularne rozmowy z uczniami na temat zasad oceniania i wystawionych już ocen, wnikliwa i analityczna dyskusja o uzyskiwanych stopniach, komentarz ustny lub pisemny do oceny;
  • licząca się z oczekiwaniami i potrzebami uczniów – poznanie ich aspiracji sprzyja motywowaniu, stanowi też przyczynek do realizacji zasady podmiotowości ucznia.

Jeśli nauczyciel dostosowuje wymagania edukacyjne do indywidualnych potrzeb ucznia pod względem formy (tam, gdzie to wystarcza) lub formy i treści (tam, gdzie to konieczne) to winien oceniać ucznia tak, jak uczeń zasłużył według kryteriów ogólnodostępnych, uwzględniając jednak wkład pracy i wysiłek adekwatny do jego możliwości oraz faktyczny przyrost wiedzy i umiejętności ucznia. A to oznacz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy