Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia pedagogiczna w szkole

5 czerwca 2020

NR 117 (Czerwiec 2020)

Dziecko nieśmiałe wyzwaniem dla nauczycieli

44

Nieśmiałość może powodować cierpienie, sprzyja niepowodzeniom szkolnym oraz negatywnie wpływa na poczucie własnej wartości dziecka i jego dalsze funkcjonowanie w dorosłym życiu. Warto więc zapoznać się z obrazem dzieci nieśmiałych i zwrócić uwagę na formy ich wsparcia i podjęcie takich oddziaływań, aby możliwe stało się zaangażowanie ich w życie szkoły, klasy i pojedyncze zajęcia.

Pedagog i wychowawca w swojej pracy dostrzegają nie tylko różnorodność zachowań, lecz także ich indywidualność. Dzieci, z którymi pracuję, są wyjątkowe, trudno znaleźć dwójkę o podobnej osobowości. Każde dziecko wzbogaca życie innych ludzi swoją obecnością, w tym szczególnym przypadku wpływa na swoich kolegów i koleżanki oraz na inne osoby. Należy mieć świadomość, że w klasie szkolnej mogą się spotkać dzieci żywiołowe i przebojowe, które chętnie angażują się w różne inicjatywy, biorą udział w projektach, konkursach i warsztatach, a w kontakcie z innymi ludźmi czują się swobodnie i chętnie nawiązują nowe relacje. Z drugiej strony mamy uczniów cichych, spokojnych i wycofanych, którzy wolą pozostać niezauważeni. Najczęściej przypisuje się im wówczas taką cechę jak nieśmiałość, ponieważ mają trudności z mówieniem o swoich potrzebach lub oczekiwaniach. Trudno im również przebić się przez głos bardziej przebojowych rówieśników i zwrócić na siebie uwagę nauczyciela. 
Wydawać by się mogło, że nieśmiałość jest wymyślonym problemem. W dobie dostępu do środków masowego przekazu i rozwijania idei współpracy staje się to czymś nierzeczywistym, postrzeganym jako swoisty anachronizm. Jednak właśnie to, co powinno być zaletą, powoduje liczne trudności. Społeczeństwo wymaga od nas ciągłego doskonalenia się i realizowania coraz bardziej skomplikowanych zadań. Należy mieć świadomość, że nieśmiałość dotyczy wielu osób, zarówno młodych, jak i starszych, niezależnie od przynależności do grup społecznych. Jednocześnie internet i portale społecznościowe nie pomagają radzić sobie z tymi problemami. Sprzyjają izolacji oraz potęgują samotność. Tacy ludzie zdecydowanie chętniej nawiązują relacje online, zamiast spotykać się z innymi twarzą w twarz. Widać więc, że nie jest to problem jednostkowy. Warto zwrócić uwagę na sposób zachowania się uczniów w klasie szkolnej, aby możliwe było zdiagnozowanie tych dzieci, które nie radzą sobie z budowaniem przyjaźni lub wstydzą się wchodzić w interakcje z innymi.
Można stwierdzić, że nieśmiałość jest to rodzaj postawy, którą charakteryzuje swoisty paraliż psychiczny. Jej składową są liczne uczucia o podłożu negatywnym, które determinują sposób myślenia o sobie oraz wpływają na gotowość do podjęcia decyzji o wycofaniu się z nowych sytuacji społecznych. Wpływa również na emocje człowieka. Może przybrać różny stopień natężenia, od lekkiego skrępowania, poprzez silny lęk, aż do odczuwania paniki i konieczności ucieczki. 
Warto zauważyć, że dzieci nieśmiałe są często niedostrzegane zarówno przez rówieśników, jak i nauczycieli. Jest to związane z faktem, że nie wyróżniają się w żaden sposób, często są bardzo grzeczne, nie chcą zwracać na siebie uwagi, w związku z tym nie sprawiają problemów wychowawczych, a na zajęciach nie zadają trudnych czy podchwytliwych pytań. Bywa więc tak, że są gorzej ocenianie niż dzieci aktywne i śmiałe, mimo że często mają porównywalny lub większy poziom wiedzy i umiejętności. Niestety, nieśmiałość jest postrzegana jako coś negatywnego, ponieważ współczesna kultura wymaga od dzieci i dorosłych bezpośredniości, przebojowości i umiejętności podejmowania działania wspólnie z innymi osobami. Praca zespołowa, żywiołowa komunikacja oraz asertywność i zdolności przywódcze cieszą się dużym poważaniem. Z tego powodu nie dostrzega się u tych dzieci pozytywnych cech, takich jak twórcze i kreatywne podejście do problemów i obdarzona wyjątkową wyobraźnią osobowość. Konieczne staje się więc uwrażliwianie pedagogów, nauczycieli i wychowawców na problem dziecka nieśmiałego. Trzeba bowiem podjąć takie działania, których celem będzie nabycie przez dzieci umiejętności swobodnego funkcjonowania w grupie oraz podejmowania nowych wyzwań. 

Rodzaje i przyczyny nieśmiałości

Można wyróżnić następujące rodzaje nieśmiałości:

  • chroniczna – to ona wpisuje się w cechy osobowości i wpływa na zachowanie dziecka i jego emocje;
  • sytuacyjna – związana jest z określonymi sytuacjami, w których człowiek czuje się niepewnie i nie radzi sobie ze swoimi odczuciami;
  • prywatna – opiera się głównie na lęku i niskiej samoocenie;
  • publiczna – związana szczególnie z tym, co myślą o nas inni ludzie; jej efektem jest ograniczenie w relacjach międzyludzkich i niechęć do nawiązywania nowych interakcji.

Warto się więc zastanowić, co wpływa na takie zachowanie. Wyróżnia się przyczyny dwojakiej natury. Do pierwszych zalicza się biologię, czyli predyspozycje genetyczne objawiające się w funkcjonowaniu układu nerwowego. Do drugiej grupy należy wychowanie polegające na tym, że otoczenie (rodzice, opiekunowie, nauczyciele, rówieśnicy) podejmuje określone działania, w efekcie których dziecko może zacząć czuć się onieśmielone. Wpływają na to m.in.: 

  • negatywne doświadczenia związane zarówno z bezpośrednim kontaktem z innymi, jak i z tym, że ktoś obserwuje dzieci;
  • brak zainteresowania ze strony osób znaczących i niewielka ilość wzmocnień pozytywnych ze strony rodziców lub opiekunów;
  • zbyt częste stosowanie różnego rodzaju kar;
  • nadopiekuńczość;
  • brak wzorów do naśladowania;
  • niedocenianie siebie i własnych możliwości;
  • spędzanie wolnego czasu z wykorzystaniem telewizji i internetu.

Objawy nieśmiałości

Należy pamiętać, że nieśmiałość nie jest zaburzeniem osobowości ani żadną formą niepełnosprawności. Najogólniej można stwierdzić, że jest to cecha osobowości, która charakteryzuje się przede wszystkim obniżeniem poziomu aktywności dziecka lub dorosłego. Ściśle wiąże się to z posiadaną przez daną osobę nieprawidłową wizją rzeczywistości zakładającą, że inni ludzie mają negatywne odczucia na jej temat. Generuje to dużo wstydu i lęku oraz blokuje człowieka, szczególnie w nowych sytuacjach. Objawy nieśmiałości widoczne są w zachowaniu i emocjach danego dziecka oraz w nieadekwatnym poczuciu własnej wartości. Zachodzą one w trzech sferach: behawioralnej, emocjonalnej i samoorientacyjnej (tab. 1).
Do najbardziej charakterystycznych cech dziecka nieśmiałego należy zaliczyć:

  • lękliwość;
  • cichość;
  • małomówność;
  • zahamowanie, zwłaszcza w obszarze kompetencji społeczno-emocjonalnych;
  • trudności z zabieraniem głosu, zwłaszcza w większej grupie;
  • problem z poproszeniem o pomoc czy zgłoszeniem się do odpowiedzi;
  • brak inicjatywy w grach i zabawach z rówieśnikami.
     
Tab. 1. Objawy nieśmiałości w poszczególnych sferach (źródło: B. Harwas-Napierała, Nieśmiałość dziecka, Poznań 1979)
Sfera behawioralna Sfera emocjonalna Sfera samoorientacyjna
  • cichy i niewyraźny sposób wypowiadania się;
  • unikanie kontaktu wzrokowego;
  • niechęć do nawiązywania kontaktów z innymi osobami;
  • unikanie wypowiadania się;
  • brak aktywności na zajęciach
  • niepokój związany z tym, że ktoś może dokonać negatywnej oceny;
  • uczucie wstydu i zażenowania w sytuacjach społecznych;
  • lęk oraz strach przed nawiązywaniem nowych relacji 
  • skłonność do uciekania w nierzeczywisty świat marzeń;
  • nieumiejętność zapanowania nad procesami poznawczymi (odczuwanie pustki w głowie, nawet w sytuacji opanowania materiału);
  • pojawienie się specyficznych myśli, najczęściej o charakterze negatywnym (negatywne postrzeganie siebie)

 
Objawy nieśmiałości

Należy pamiętać, że nieśmiałość nie jest zaburzeniem osobowości ani żadną formą niepełnosprawności. Najogólniej można stwierdzić, że jest to cecha osobowości, która charakteryzuje się przede wszystkim obniżeniem poziomu aktywności dziecka lub dorosłego. Ściśle wiąże się to z posiadaną przez daną osobę nieprawidłową wizją rzeczywistości zakładającą, że inni ludzie mają negatywne odczucia na jej temat. Generuje to dużo wstydu i lęku oraz blokuje człowieka, szczególnie w nowych sytuacjach. Objawy nieśmiałości widoczne są w zachowaniu i emocjach danego dziecka oraz w nieadekwatnym poczuciu własnej wartości. Zachodzą one w trzech sferach: behawioralnej, emocjonalnej i samoorientacyjnej (tab. 1).
Do najbardziej charakterystycznych cech dziecka nieśmiałego należy zaliczyć:

  • lękliwość;
  • cichość;
  • małomówność;
  • zahamowanie, zwłaszcza w obszarze kompetencji społeczno-emocjonalnych;
  • trudności z zabieraniem głosu, zwłaszcza w większej grupie;
  • problem z poproszeniem o pomoc czy zgłoszeniem się do odpowiedzi;
  • brak inicjatywy w grach i zabawach z rówieśnikami.

Warto również zauważyć, że takie dziecko jest bardzo często reaktywne i ma słabszą kondycję układu nerwowego. W związku z tym można zaobserwować, że:

  • jego „ja idealne” ma wysoki standard, czyli stawia sobie bardzo duże wymagania, którym potem trudno sprostać; rodzą się wówczas frustracja i niezadowolenie spowodowane różnicami między „ja realnym” a „ja idealnym”;
  • silny brak wiary w siebie i własne możliwości;
  • postrzeganie innych ludzi jako idealnych oraz odczuwanie wstydu spowodowanego tym, że trudno jest osiągać takie rezultaty jak oni;
  • przekonanie, że każda podejmowana czynność niesie za sobą jakieś zagrożenia.

Uczniowie, którzy mają tego typu trudności, niezwykle rzadko wchodzą w konfliktowe sytuacje, a jeśli już tak się zdarzy, są zazwyczaj na przegranej pozycji. Brakuje im bowiem asertywności, przez co nie potrafią wyrazić swojego zdania czy bronić swojego stanowiska. Dodatkowo, często tracą okazję na to, aby odnieść w czymś sukces lub nawiązać przyjaźń z rówieśnikami. Tak bardzo boją się opinii innych, że wolą pozostać niezauważeni. Dla nauczyciela jest to taka grupa, która przeważnie nie sprawia problemów. Trzeba jednak cały czas mieć ją na uwadze. Z nieśmiałości można bowiem czerpać różne korzyści. Zazwyczaj takie dziecko jest postrzegane jako wrażliwe i delikatne, więc podejmuje się w stosunku do niego takie działania, które nie będą go raniły lub krzywdziły. 

Formy wsparcia nieśmiałego ucznia

Chociaż dziecko nieśmiałe jest grzeczne i bezkonfliktowe, wymaga jednak wsparcia ze strony nauczycieli i pedagoga. Należy bowiem do grupy uczniów o specjalnych potrzebach wychowawczych. Dlaczego tak istotne jest podejmowanie działań przez szkołę w tym zakresie? Nieśmiałość może przyczynić się do tego, że młody człowiek nie będzie miał szansy na podejmowanie ciekawych wyzwań i przeżywanie interesujących w...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy