Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia pedagogiczna w szkole

24 lutego 2020

NR 114 (Luty 2020)

Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną wyzwaniem dla szkoły

158

Praca z uczniem z niepełnosprawnością intelektualną nie jest łatwa. Wymaga dużego zaangażowania i cierpliwości ze strony nauczyciela. Jakie elementy należy uwzględnić przy organizowaniu nauczania dla dziecka z niepełnosprawnością intelektualną? Jakie zastosować metody, by umożliwić mu kształcenie?

Proces uczenia i nauczania jest długotrwały i wymaga zaangażowania ze strony nauczycieli, rodziców, uczniów i środowiska zewnętrznego. Uzależniony jest on również od wielu czynników, w tym od predyspozycji psychicznych oraz od rozwoju procesów poznawczych (rys. 1), umiejętności tworzenia pojęć, sądów oraz twórczego myślenia. Na szczęście coraz bardziej powszechna jest idea indywidualnego podejścia i akceptowania wszelkiej różnorodności, jaka pojawia się w klasie szkolnej. Szczególną wagę przykłada się do wdrażania nowych metod pracy skierowanych do dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Mowa tutaj zarówno o tych osobach, które mają orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, jak i o tych, dla których trudnością staje się opanowanie wymagań programowych ze względu na obniżone funkcjonowanie percepcyjno-poznawcze, zdrowotne czy wynikające z ograniczeń środowiskowych. Prezentowanie takiego podejścia do specjalnych potrzeb edukacyjnych ma na celu uświadamianie nauczycielom potrzeby wdrożenia idei mającej na celu wyrównywanie szans edukacyjnych wszystkich uczniów. 

Mówiąc o wyrównywaniu szans edukacyjnych, mamy na myśli również pracę z osobami z niepełnosprawnością intelektualną. Według I. Obuchowskiej dotyczy ona tych dzieci, których rozwój jest zaburzony w takim stopniu, że nie są one w stanie wyeliminować tych utrudnień ani za pomocą własnych umiejętności i mechanizmów regulacji, ani poprzez wsparcie ze strony kadry pedagogicznej. Pojawia się tutaj istotne ograniczenie w rozwoju poznawczym i funkcjonowaniu intelektualnym oraz w zakresie przystosowania się do obowiązujących norm i zasad. Dziecko ma trudności adaptacyjne, a także problemy z funkcjonowaniem społeczno-emocjonalnym. Warto podkreślić, że niepełnosprawność można zdiagnozować tylko wówczas, gdy ujawniła się ona u dziecka przed ukończeniem 18. roku życia. Dodatkowo warto zaznaczyć, że najczęściej, oprócz niższego poziomu funkcjonowania intelektualnego, występują także trudności w innych obszarach:

POLECAMY

  • porozumiewanie się z innymi osobami,
  • dbanie o siebie, troszczenie się o siebie i swoje bezpieczeństwo,
  • opanowanie wiedzy szkolnej,
  • brak świadomości na temat tego, w jaki sposób organizować czas wolny lub pracę czy życie rodzinne,
  • nawiązywanie relacji społecznych. 

Rodzaje niepełnosprawności intelektualnej

Nie ma jednego typu niepełnosprawności intelektualnej. W praktyce pedagogicznej można się spotkać z uczniami prezentującymi różne deficyty:

  1. Niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim (osiągnięcie rozwoju na poziomie 10–12 lat), kiedy dziecko ma opanowane umiejętności językowe na zadowalającym poziomie i pozwalają mu one komunikować się z innymi; dzięki temu jest w stanie osiągnąć pewien zakres samodzielności (zwłaszcza w kwestiach samoobsługowych) oraz podjąć pracę, szczególnie na stanowiskach, na których wymagane są konkretne umiejętności praktyczne.
     
  2. Niepełnosprawność intelektualna w stopniu umiarkowanym (rozwój na poziomie 6–9 lat) – dziecko jest w stanie opanować mowę i się nią posługiwać w bardzo ograniczonym stopniu, przeważnie nie potrafi nawiązywać kontaktu czy podtrzymywać rozmowy, potrzebuje wsparcia i nadzoru w codziennych czynnościach, niektóre dzieci są jednak w stanie opanować te umiejętności i wykonać je samodzielnie.
     
  3. Niepełnosprawność intelektualna w stopniu znacznym (rozwój na poziomie 3–6 lat) – osoby takie funkcjonują podobnie do tych z niepełnosprawnością umiarkowaną; w tej grupie częściej pojawiają się inne trudności, takie jak uszkodzenia aparatu słuchowego czy gorszy rozwój mowy.
     
  4. Niepełnosprawność intelektualna w stopniu głębokim (rozwój poniżej 3. roku życia) – dzieci z tej grupy mają znaczne ograniczenia w zakresie porozumiewania się, nie są w stanie samodzielnie wykonywać podstawowych czynności – potrzebują ciągłego nadzoru; często współwystępują zaburzenia wzroku i słuchu oraz inne problemy neurologiczne. 

Widać więc bardzo wyraźnie, że obraz kliniczny tych dzieci jest bardzo zróżnicowany. Jeśli jednak chcielibyśmy bliżej przyjrzeć się charakterystyce ucznia z niepełnosprawnością intelektualną, to należy zwrócić uwagę na takie cechy, jak:

  • myślenie na poziomie konkretno-obrazowym (brak umiejętności myślenia abstrakcyjnego, uogólniania i abstrahowania, wykonywania analizy i syntezy czy łączenia zdobytych wiadomości w spójną całość);
  • trudności z opanowaniem pojęć liczbowych i wykonywaniem działań matematycznych;
  • słabe myślenie przyczynowo-skutkowe;
  • problemy związane z opanowaniem języka;
  • obniżony rozwój uczuć wyższych;
  • brak stabilności emocjonalnej, częste wahania nastroju, impulsywność, stosowanie agresji;
  • obniżony rozwój motoryczny, zauważalna większa męczliwość, obniżona sprawność manualna i grafomotoryczna;
  • osłabiony rozwój percepcji wzrokowej i słuchowej;
  • obniżenie koncentracji, uwagi oraz trudności z zapamiętywaniem;
  • wolne tempo uczenia się i pracy;
  • zaburzenia w zakresie orientacji przestrzennej;
  • trudności w zakresie wykorzystywania zdobytej wiedzy w praktycznym działaniu;
  • nieadekwatna samoocena.

Jak można zauważyć, za niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim idzie szereg innych trudności związanych z funkcjonowaniem dziecka. Zadaniem szkoły staje się więc nie tylko wszechstronny rozwój uczniów, ale przede wszystkim przygotowanie ich do podjęcia pracy i samodzielnego życia w społeczeństwie. Należy jednak mieć na uwadze to, że zawsze będą oni potrzebowali wsparcia i pomocy, zwłaszcza w trudnych dla nich sytuacjach życiowych. Ponadto nauczyciele powinni wprowadzać działania kompensujące, czyli takie, których celem jest zastąpienie tych uszkodzonych obszarów innymi, dobrze działającymi, żeby dać dziecku możliwość rzeczywistego poznawania świata, oraz korygujące, zmierzające do usprawniania zaburzonych funkcji. 
 

Rys. 1. Procesy poznawcze
Źródło: Cz. Kupisiewicz, Dydaktyka ogólna, Oficyna Wydawnicza „Graf Punkt”, Warszawa 2000, s. 203–211.

Działania nauczyciela


Można zapytać, jak to wszystko zrobić, skoro dziecko przejawia taki szereg deficytów? Odpowiedź jest dość prosta: na samym początku należy postawić sobie realne oczekiwania względem ucznia, dostosowane do jego potrzeb i możliwości. W dalszej kolejności ważne jest, aby podejmować różnego rodzaju działania przybliżające do osiągnięcia wyznaczonego celu. Po pierwsze, nauczyciel musi być świadomy, że dziecko nie jest ani leniwe, ani złośliwe, a jego trudności są spowodowane tym, na co nie ma wpływu. W związku z tym uczeń powinien mieć możliwość pracy w swoim indywidualnym tempie. Do minimum należy ograniczyć komunikaty i instrukcje słowne. Wskazane jest, aby zastąpione one zostały elementami słowno-pokazowymi. U uczniów z niepełnosprawnością intelektualną najważniejsze stają się bowiem oddziaływania wielozmysłowe. Słowa powinny zejść na dalszy plan, bo szybciej zostaje zakodowane to wszystko, co można przeżyć, czego można dotknąć i samodzielnie doświadczyć. Niestety, nawet mimo najlepiej opracowanych pomocy i materiałów dydaktycznych konieczne jest ciągłe wracanie do omawianych treści, ich powtarzanie i utrwalanie. 

Kolejną kwestią, na którą trzeba zwrócić uwagę, jest nadzór. Potrzebują go również uczniowie w normie intelektualnej, ale tutaj sytuacja jest dość szczególna, ponieważ dzieci z niepełnosprawnością intelektualną szybko się nudzą i w konsekwencji nie są w stanie doprowadzić rozpoczętego zadania do końca. Nie da się ukryć, że świetnym motywatorem stają się pochwały i wyrażanie swojej aprobaty przez nauczyciela. Dzieci potrzebują pozytywnych bodźców, nagród czy wzmocnień. Dzięki temu czują się usatysfakcjonowane i czerpią radość z wykonanej pracy. Pozwala to im budować pozytywny obraz własnej osoby. 

Proces nauczania nie musi być nudny i żmudny. Zwłaszcza w sytuacji kiedy mamy w klasie uczniów z różnymi trudnościami i staramy się dostosować do nich metody pracy. Doskonale sprawdzają się tutaj wszelkie metody aktywizujące, które wspierają proces uczenia się. Powinny być one stale wykorzystywane i udoskonalane, aby wszyscy uczestnicy procesu dydaktycznego mogli czerpać jak najwięcej korzyści z zajęć. 

Ostatnim elementem, który należy wziąć pod uwagę, planując pracę z dzieckiem z niepełnosprawnością intelektualną, jest psychoedukacja rodziców i udzielanie im wsparcia, zwłaszcza w sytuacji, gdy pojawiają się różnego rodzaju trudności wychowawcze. Warto także przeprowadzać pogadanki w klasie i uświadamiać wszystkich uczniów, z czym wiążą się trudności konkretnego dziecka, jak z nim rozmawiać oraz jak można mu pomóc, żeby lepiej radziło sobie w rzeczywistości szkolnej. 

Kwestie edukacyjne przedstawiają się zupełnie inaczej w przypadku dzieci z niepełnosprawnością w stopniu znacznym lub umiarkowanym oraz gdy współwystępuje ona z innymi trudnościami, np. z dziecięcym porażeniem mózgowym lub autyzmem. Możliwości są tutaj wówczas dość mocno ograniczone, ponieważ u tych dzieci występują duże nieprawidłowości w rozwoju psychoruchowym. Za tym wszystkim idą również trudności w zakresie przechodzenia z niższego na wyższy poziom rozwoju. Spowodowane jest to nieprawidłowym funkcjonowaniem struktur mózgu. Dodatkowo występują u nich jeszcze:

  • uszkodzenie narządów zmysłu (wzrok, słuch),
  • brak pamięci trwałej, dominuje pamięć nietrwała,
  • silna uwaga mimowolna,
  • działanie wykonywane jest tylko na materiale konkretno-obrazkowym, brak tutaj jakichkolwiek mechanizmów związanych z logicznym myśleniem,
  • silne trudności z budowaniem pojęć abstrakcyjnych;
  • zaburzenia komunikacji (w wielu przypadkach musi zostać wdrożona komunikacja alternatywna).

Dodatkowo dzieci te bardzo często obciążone są różnego rodzaju chorobami, które również niekorzystnie oddziałują na ich rozwój i go hamują. Musimy jednak pamiętać, że nie ma dwójki dzieci z niepełnosprawnością intelektualną, które zachowywałyby się tak samo. Każde z nich potrzebuje indywidualnego podejścia i dokładnego określenia jego słabych i mocnych stron. Z punktu widzenia działań pedagogicznych każda sytuacja dydaktyczna, w której uczeń był i znajdzie się w przyszłości, wpłynie na jego rozwój. Niezwykle istotne w związku z tym staje się stworzenie wspierającego środowiska w szkole oraz wykorzystywanie wszechstronnej, wielozmysłowej stymulacji w toku zajęć. Poza tym późniejsze życie i funkcjonowanie dziecka jest uzależnione także od osobowości nauczyciela, metod i form pracy, jakie były stosowane, organizacji zajęć oraz współpracy z rodzicami i podejmowania spójnych działań opartych na tych samych zasadach. Dlatego niezwykle ważne jest wykorzystywanie w swojej pracy takich metod, jak np.:

  • metoda Marii Montessori,
  • techniki Celestyna Freineta,
  • metody ośrodków pracy Marii Grzegorzewskiej,
  • integracja sensoryczna,
  • metoda Dobrego Startu Marty Bogdanowicz,
  • metody relaksacyjne i wyciszające,
  • kinezjologia edu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy