Jak ponownie włączyć osobę wykluczoną do grupy?

Poradnik pozytywnego wychowania

Przemoc rówieśnicza to sytuacja często spotykana w każdej grupie, nie tylko klasowej. Przyczyn przemocy jest wiele i nie na wszystkie specjaliści mają wpływ. Jednak to, co najbardziej interesuje profesjonalistów, to skuteczne metody pomocy dzieciom we właściwej komunikacji i w budowaniu szacunku w relacjach. Poniższy artykuł przedstawia możliwości włączenia osoby wykluczonej do grupy, które mogłyby być zastosowane w klasach IV–VIII szkoły podstawowej i są wynikiem pracy autorki z konkretnymi grupami klasowymi i wychowawcami.

Jakie są przyczyny występowania przemocy rówieśniczej w szkole? 

Przemoc kojarzy się z zachowaniami agresywnymi. W środowisku szkolnym i rodzinnym oba pojęcia zwyczajowo używane są zamiennie. Wynika to z faktu, że zachowania agresywne rozumiane są jako akty przemocy. Agresja jest zamierzonym i świadomym działaniem, którego celem jest wyrządzenie drugiej osobie szkody: fizycznej, psychicznej bądź materialnej[1].

POLECAMY

  • Przyczyny biologiczne
    W literaturze podkreśla się, że przemoc ma swoje podłoże biologiczne[2]. Wskaźnikiem tego jest – obok zaburzeń neurologicznych i psychicznych – również temperament dziecka. Im większa ruchliwość oraz szybkość reakcji, tym większe istnieje prawdopodobieństwo, że u dziecka wytworzy się i utrwali agresywny wzorzec zachowania się w porównaniu z dziećmi z natury spokojniejszymi.
  • Środowisko rodzinne
    Doświadczenie w rodzinie, które dziecko zdobywa przez całe życie, kształtuje jego schematy myślenia i działania. Środowisko rodzinne jest bazą formowania się postaw dziecka. Wyniki badań wskazują, że aktywność rodzica na poziomie wsparcia dziecka wpływa na to, że dziecko rzadziej staje się ofiarą przemocy. Z kolei odwrotnie jest u dzieci, które nie otrzymują od rodziców wsparcia[3]. Zatem zaangażowanie rodzica w wychowanie dziecka ma duże znaczenie dla kształtowania się młodej osobowości. 
  • Środowisko szkolne 
    Mimo że szkoła postrzegana jest jako miejsce, które ma być bezpieczne dla uczniów, jest również źródłem przemocy. Szkoła jako instytucja wzbudza agresję przez postawę wobec uczniów. W szkole codziennością są: przymus, anonimowość, przeciążenie zadaniami. Relacje, które panują między uczniami a nauczycielami, są często związane z brakiem szacunku, krytyką, nadawaniem znaczenia porażkom, a nie sukcesom. Presja, krytyka, ośmieszanie uczniów wzbudza agresję. Dodatkowym czynnikiem są relacje między uczniami: agresja psychiczna i fizyczna, wchodzenie w role ofiary i agresora[4]. Agresję uczniów może także zwiększać nieprawidłowy program nauczania i system oceniania oraz nieprawidłowości w działaniu instytucji. Zwraca się również uwagę na stres, którego doświadczają dzieci, wyczerpanie fizyczne i emocjonalne, nadmiar obowiązków. 

Zadania szkoły w zakresie występowania przemocy

Szkoła z założenia jest instytucją, która ma za zadanie tworzyć programy profilaktyczne zapobiegające przemocy i dbać o dobrostan psychiczny i fizyczny uczniów. Nie zawsze jest to łatwe zadanie – z wielu przyczyn, przede wszystkim kulturowych. Nie zawsze przemoc traktowana jest poważnie, nie wszyscy w naszej kulturze nadają jej odpowiedni znaczenie. Nadal zachowania agresywne są pomijane, akceptowane, a wręcz aprobowane. We współczesnej szkole nie ma już miejsca na akceptację przemocy, np. klapsów, wyzwisk, wyśmiewania. Obecnie szkoły mają za zadanie obserwację aktualnego świata dzieci: interakcji fizycznych oraz komunikacji, również w internecie. Wymaga to zatem od nauczycieli znajomości nowinek technologicznych oraz zainteresowania się środowiskiem dzieci. 

Dobry przykład idzie z góry

Ważnym czynnikiem, który należy brać pod uwagę, dbając o profilaktykę przemocy, są relacje między dorosłymi oso­­­bami w szkole: pracownikami, nauczy­cielami, dyrekcją. Uczniowie codziennie obserwują stosunki panujące w szkole oraz atmosferę tego miejsca. Bez odpowiednich relacji wewnątrz instytucji bardzo trudno będzie uczyć dzieci szacunku, odpowiedzialności, tolerancji. Zestresowani pracownicy nie będą w stanie zadbać o relacje uczniów, gdyż sami będą się borykać z problemami w pracy. Trudno również oczekiwać od dzieci szacunku, gdy obserwują agresywne zachowania dorosłych osób wobec innych dorosłych lub dzieci. Przykładem może być sytuacja, w której nauczyciel publicznie i nieadekwatnie ostro krytykuje ucznia, ponieważ nie odzywa się wezwany do odpowiedzi. Klasa, widząc zachowanie agresywne nauczyciela, otrzymuje niejako przyzwolenie od dorosłego, aby dokuczać pytanemu uczniowi. Rozpatrując zatem problem przemocy w szkole, warto planować szkolenia pracowników pod kątem właściwej komunikacji i budowania relacji. 

Konkretne zasady

Każda szkoła ma program profilaktyczny, jak również procedury dotyczące zgłaszania aktów przemocy. To ważne, aby uczniowie oraz rodzice mieli możliwość regularnego przypominania sobie tej wiedzy. Dzieci i dorośli często nie wiedzą, czym konkretnie jest przemoc, nie znają rodzajów przemocy. Sama edukacja w tym zakresie zwiększa świadomość procesu budowania relacji i pomaga uczniom rozpoznawać nieprawidłowe zachowania.

Warto wspomnieć o ważności postawy kierownictwa szkoły wobec zgłaszania aktów przemocy. Niestety, nadal spotkać można postawę bierną wobec aktów agresji. Instytucja zwleka, nie zgłasza, nie rozwiązuje problemu. Tym samym dyrektor szkoły daje ciche przyzwolenie na przemoc. Środowisko pracowników, rodziców i uczniów, widząc bierność autorytetu, samo może stać się bierne i w ten sposób cykl przemocy nigdy nie zostanie przerwany. 

Rozpoznanie procesów grupowych – jak ponownie włączyć osobę wykluczoną do grupy?

Bez dogłębnej analizy procesów grupowych włączenie osoby wykluczonej nie będzie możliwe. Rozpoznanie ich w konkretnych klasach jest zadaniem każdego nauczyciela uczącego daną grupę, ale nade wszystko wychowawcy klasy. Badanie procesów grupowych i ich analiza mogą pozwolić rozpoznać potrzeby konkretnych uczniów, jak i całej grupy. Istnieją dwa skuteczne sposoby sprawdzenia procesów grupowych w klasie. 

Pierwszy z nich polega na uważnym przyjrzeniu się przez nauczyciela postawom uczniów zarówno podczas lekcji, jak i w czasie wycieczek. Spostrzegawczy wychowawca rozmawia z dziećmi o tym, co zauważa, i analizuje wspólnie z nimi, jak można poprawić relacje w klasie.

Drugim – i rekomendowanym – sposobem jest analiza procesów grupowych w klasie przeprowadzona przez psychologa szkolnego lub psychologa/psychoterapeutę z poradni psychologiczno-pedagogicznej. Analiza przeprowadzona przez specjalistę może obejmować kilka, kilkanaście spotkań z klasą i znacznie ułatwia pracę w szkole. Po pierwsze, pozwala na lepsze zrozumienie relacji między uczniami. Po drugie, stanowi źródło wsparcia dla nauczycieli. Dzięki niej dowiadujemy się, jakie role mają uczniowie, w jaki sposób je realizują, jakie są potrzeby klasy.

Połączenie obserwacji wychowawcy z analizą psychologiczną procesów grupowych pozwala na dopasowanie działań profilaktycznych oraz zaplanowanie pracy z klasą. Rozpoznanie procesów grupowych ma szczególnie duże znaczenie w klasach, w których przemoc stanowi duży problem i wiąże się z koniecznością ponownej integracji uczniów.

Warto również wspomnieć, że analiza procesów grupowych wiąże się ze współpracą wychowawcy i psychologa/psychoterapeuty, która widoczna dla uczniów, staje się źródłem inspiracji do nowej jakości komunikacji i szukania pomocy. Dzieci widząc, że dorośli współpracują w ważnej sprawie i wspólnie dbają o relacje w szkole, uznają ich autorytet. 

Zgłoszenia formalne

Niekiedy zdarza się, że konkretny akt przemocy w szkole ze względu na swoją formę lub uporczywość doprowadzi do zgłoszeń formalnych: do sądu rodzinnego, na policję, do prokuratury bądź przez założenie tzw. niebieskiej karty. Jednoznaczna postawa „zero tolerancji dla przemocy” buduje właściwe postawy moralne wśród społeczności szkolnej. Zgłoszenia formalne są dla ucz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy