Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia pedagogiczna w szkole

26 sierpnia 2019

NR 110 (Wrzesień 2019)

Najważniejsze działania terapeuty pedagogicznego

0 90

Uczniowie ze specyficznymi trudnościami stanowią w szkole coraz liczniejszą grupę. Zadaniem nauczycieli i pedagogów jest podejmowanie działań, mających pomóc tym dzieciom opanować bieżący materiał i przyczynić się do odniesienia przez nie sukcesu edukacyjnego.


Terapia pedagogiczna jest jedną z form pracy z uczniami ze specyficznymi trudnościami (rys. 1).

Rys. 1. Specyficzne trudności w nauce
Źródło: opracowanie własne (na podstawie //agathum.pl/oferta/terapie/terapia-pedagogiczna/, stan na dzień 3.07.2019)


Polega na podejmowaniu aktywności adekwatnych do potrzeb i możliwości wychowanka, który został poddany diagnozie w poradni psychologiczno-pedagogicznej. Powinna ona przebiegać dwutorowo i obejmować swoim zakresem ćwiczenia rozwijające zarówno funkcje motoryczne, jak i psychologiczne. Mówimy wówczas o rozwoju psychomotorycznym dziecka. W terapii najważniejsze są cztery elementy, które nawzajem na siebie oddziałują: dziecko, grupa, zadania i terapeuta (rys. 2).

Rys. 2. Zależności pomiędzy elementami terapii
Źródło: opracowanie własne (na podstawie //przedszkolecharbrowo.pl/5,3,9,metody_i_formy_pracy_z_dzieckiem_w_terapii_pedagogicznej.html, stan na dzień 4.07.2019)

Etapy terapii pedagogicznej

Terapia pedagogiczna składa się z czterech etapów, które powinny być uwzględniane przez nauczyciela terapeutę w trakcie pracy. Zalicza się do nich:

  • Budowanie motywacji dziecka do udziału w zajęciach oraz nawiązanie pozytywnych relacji między uczniem a prowadzącym.
  • Organizacja ćwiczeń mających na celu rozwijanie funkcji percepcyjno-motorycznych (orientacja przestrzenna, percepcja wzrokowa i słuchowa, sprawność manualna).
  • Ćwiczenie mające na celu naukę czytania i pisania.
  • Doskonalenie umiejętności czytania i pisania.

Należy pamiętać również o tym, że na każdym etapie utrwalamy umiejętności dziecka z etapu poprzedniego. 
Terapia pedagogiczna jest stosunkowo młodą dziedziną wiedzy w Polsce. Bierze swoje początki od działań Marii Grzegorzewskiej i Janiny Doroszewskiej, które w swoich badaniach uzasadniły konieczność wprowadzania do wychowania i nauczania działań o charakterze leczącym. Dopiero jednak ostatnich kilkanaście lat pokazało, że jest to niezbędny element w rzeczywistości edukacyjnej. Gdy mówimy o terapii pedagogicznej, mamy więc na myśli całokształt działań o charakterze korekcyjno-kompensacyjnym. Z jednej strony nauczyciel podejmuje się usprawniania zaburzonych funkcji, z drugiej natomiast proponuje dziecku ćwiczenia i aktywności, których celem jest wspieranie umiejętności dobrze rozwiniętych po to, aby stały się wsparciem dla funkcji zaburzonych lub mogły je zastąpić. 
Im wcześniej zostaną podjęte działania w tym zakresie, tym większa szansa na to, że pomożemy dziecku uporać się z jego trudnościami. Dlatego pierwsze czynności diagnostyczne powinny się odbyć na etapie przedszkola. Świadoma i rzetelnie prowadzona terapia na terenie placówki oraz wspomaganie rozwoju dziecka w środowisku rodzinnym będą miały przełożenie na realne efekty – przygotowanie dziecka do podjęcia nauki w szkole. 

Adresaci terapii pedagogicznej

Dobrze więc wiedzieć, jacy uczniowie powinni zostać objęci tą właśnie formą terapii. Jest ona skierowana do dzieci:

  • przejawiających nieharmonijny rozwój,
  • przedszkolnych i wczesnoszkolnych, u których zdiagnozowano ryzyko dysleksji,
  • z trudnościami w zakresie koncentracji, uwagi i pamięci,
  • z zaburzeniami o charakterze emocjonalnym,
  • z zaburzeniami integracji sensorycznej,
  • z niepełnosprawnością intelektualną,
  • ze specyficznymi trudnościami w nauce,
  • mających obniżony poziom umiejętności grafomotorycznych i manualnych,
  • przejawiających trudności w zakresie orientacji przestrzennej oraz koordynacji wzrokowo-ruchowo-słuchowej,
  • z opóźnionym rozwojem psychoruchowym,
  • z problemami dotyczącymi lateralizacji,
  • z nadpobudliwością psychoruchową.

Jak widać, istnieje bardzo duża grupa dzieci, którym potrzebne jest wsparcie i pomoc. 

Ogólne zasady postępowania w terapii

Kompleksowa terapia skupia się na tym, aby stymulować rozwój umysłowy, emocjonalny, fizyczny i społeczny uczniów obciążonych deficytami i dysharmonią rozwojową. Cele terapii są ściśle uzależnione od indywidualnych potrzeb i możliwości. Muszą być one zbieżne z zaleceniami zawartymi w diagnozie z poradni psychologiczno-pedagogicznej. W związku z tym, że terapia pedagogiczna jest działalnością wpływającą zarówno na dydaktykę, jak i na wychowanie, powinna się ona opierać na konkretnych zasadach postępowania. Są one ściśle związane z założeniami dydaktyki ogólnej i metodyki nauczania początkowego (rys. 3). Muszą jednak zawsze brać pod uwagę to, że każde dziecko jest inne i rozwija się w swoim indywidualnym tempie. 
Należy pamiętać, że terapia powinna być prowadzona systematycznie. Najlepszym rozwiązaniem byłoby organizowanie zajęć codziennie, w szkołach nie ma jednak takich możliwości. Warto więc przekazywać konkretne ćwiczenia i materiały rodzicom, aby mogli je wykonywać również w domu. Terapeuta musi też cały czas mieć na uwadze to, że należy stopniować trudności związane z opanowaniem różnych umiejętności. Idealną podpowiedzią staje się tutaj zasada opracowana przez Lwa Wygotskiego, mówiąca o tym, że zadania przekazywane dzieciom nie mogą być dla nich ani za trudne, ani za łatwe, ponieważ w pierwszym przypadku będą powodowały zniechęcenie i frustrację, a w drugim dziecko nie będzie odczuwało satysfakcji z wykonanej pracy. Istotne jest również to, aby pamiętać, że terapia pedagogiczna odbywa się indywidualnie lub w małych grupach (od dwóch do pięciu osób). Celem takich działań jest wspomaganie wszechstronnego rozwoju dziecka oraz indywidualne podejście do jego potrzeb i trudności. Chodzi przede wszystkim o spowodowanie określonych pozytywnych zmian w dziecku, w szczególności w zakresie sfery poznawczej i emocjonalno-motywacyjnej, oraz umożliwienie mu poszerzenia zakresu wiedzy i umiejętności. Poza tym do głównych celów należą:

  • systematyczne usprawnianie funkcji psychomotorycznych,
  • wyrównywanie braków w wiadomościach uczniów,
  • eliminowanie niekorzystnych efektów niepowodzeń szkolnych, zwłaszcza w zakresie sfery społeczno-emocjonalnej.
Rys. 3. Zasady obowiązujące w terapii pedagogicznej
Źródło: H. Spionek, Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1985.

Warunki efektywnej terapii

Aby terapia była efektywna i przynosiła wymierne korzyści, musi zostać spełnionych kilka warunków. Najważniejszym z nich staje się przeprowadzenie trafnej i rzetelnej diagnozy opartej nie tylko
na obserwacjach zachowań dziecka, lecz także na dokładnym i szczegółowym wywiadzie z rodzicami. Diagnoza stanowi bowiem punkt wyjścia do podjęcia decyzji o rodzaju dalszych oddziaływań. Szczególnie cenna i istotna jest diagnoza interdyscyplinarna, którą przeprowadzają różni specjaliści. Znajdują się w niej informacje dotyczące rozwoju dziecka w aspekcie:

  • społecznym, czyli wyjaśniające, jak wygląda środowisko szkolne i rodzinne dziecka;
  • medycznym, uwzględniającym stan zdrowia i ogólny rozwój fizyczny;
  • psychologicznym, biorącym pod uwagę wiedzę na temat funkcji intelektualnych, osobowości dziecka, stopnia jego uspołecznienia oraz stanu psychicznego;
  • pedagogicznym, które stanowią ocenę poziomu opanowania wiadomości szkolnych;
  • rozwoju procesów integracji sensorycznej, będącej informacją o rozwoju zmysłów i przetwarzaniu bodźców.

Im bardziej rzetelna diagnoza, tym większe prawdopodobieństwo, że obrazuje realne problemy ucznia. Dzięki temu terapeuta może prowadzić adekwatne działania. Osoba terapeuty jest bowiem kolejnym elementem wpływającym na powodzenie terapii. Musi on mieć odpowiednie cechy osobowości, być przede wszystkim nastawiony na dziecko, empatyczny i otwarty na problemy swoich podopiecznych. Ważne jest, by korzystał ze swojej wiedzy psychologicznej i świadomie podchodził do braku dziecięcej motywacji i zaangażowania, zagubienia i niskiej samooceny. Jego praca powinna opierać się na gruntownej wiedzy i dostosowaniu wybranych ćwiczeń do zaburzeń przejawianych przez dane dziecko. Terapeuta jest również zobowiązany do tego, aby pracować nad stworzeniem na zajęciach odpowiedniej, życzliwej i bezpiecznej atmosfery. Oprócz tego, że powinien być przychylnie nastawiony do dziecka oraz używać łagodnego tonu głosu, musi pamiętać o tym, aby wystrój sali wyciszał, a metody wykorzystywane w trakcie zajęć nie tylko koncentrowały się na rozwijaniu uwagi i pamięci oraz umiejętności czytania i pisania, lecz także obejmowały relaksację i wyciszenie. Tylko wówczas będzie możliwe nawiązanie pozytywnych relacji opartych na zaufaniu i wzajemnym szacunku. Sukces dziecka jest więc wypadkową właściwie rozpoznanych trudności dziecka, sytuacji terapeutycznej stworzonej przez wykwalifikowanego specjalistę oraz prawidłowo wybranych aktywności wykorzystywanych w trakcie zajęć. 
O sukcesie jednak należy informować, mówić dziecku o tym, jakie postępy poczyniło i nad czym musi dalej popracować. Poza tym nie wolno zapominać o uprzedzaniu ucznia o pojawieniu się zadań trudniejszych. Dzięki temu unikniemy zniechęcenia i frustracji. Warto zwracać uwagę, aby dziecko wychodziło z zajęć w pogodnym nastroju i chętnie na nie wracało. W ich trakcie można proponować takie aktywności, których efektem końcowym będą różne wytwory, które dziecko będzie mogło zabrać ze sobą do domu. 

Tab. 1. Przykłady ćwiczeń wykorzystywanych na etapie przygotowawczym
Zakres działań Przykłady ćwiczeń
Ćwiczenia w zakresie s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy