Dołącz do czytelników
Brak wyników

Twarzą w twarz

8 maja 2020

NR 116 (Maj 2020)

O budowaniu relacji w przestrzeni szkolnej

159

Są… i mijają się na korytarzu, rozmawiają podczas lekcji, uzgadniają ze sobą pewne kwestie… Są, ale jak? Jako kto? Kim są dla siebie? Jaka jest między nimi relacja? Są: uczniowie, dyrektorzy i nauczyciele, pracownicy niepedagogiczni, rodzice. Jednak jaka jest jakość ich bycia razem?

By odpowiedzieć na to pytanie, trzeba pochylić się nad kluczowymi dla budowania relacji czynnikami. Każdy nauczyciel powinien rozważyć: Jaki jest mój cel w kontekście zarządzania zespołem uczniów oraz jakich zachowań od nich oczekuję? Jak mogę poznawać uczniów, by wychodzić naprzeciw ich potrzebom? W jaki sposób powinienem projektować przestrzeń, by zarówno uczniowie, jak i moi koledzy i koleżanki z pracy, a także przełożeni, czuli się dobrze ze mną, a ja z nimi?

POLECAMY

Poznanie ucznia

Poznanie ucznia stanowi podstawę skutecznej pracy wychowawczej. Dostarcza wielu informacji, które nauczyciel może wykorzystywać na co dzień, wchodząc w interakcje, takie jak np. zainteresowania, mocne i słabe strony, sposób funkcjonowania w grupie rówieśniczej i w zespole klasowym. Obserwacja i bliższe poznanie uczniów przejawiających zachowania niepożądane to za mało. Każdy uczeń jest tak samo ważny, bo każdy na co dzień stanowi część społeczności i chcąc nie chcąc, wchodzi w różne relacje, nieustannie rezonując z innymi. Dlatego tak ważne jest, by nauczyciele świadomie zarządzali procesem grupowym, by byli uważnymi obserwatorami sytuacji szkolnych, a swoim zachowaniem, wchodząc w reakcje zarówno z uczniami, jak i innymi pracownikami szkoły oraz rodzicami, modelowali zachowania uczniów (Paszkiewicz 2014, s. 26–27).
Zdaniem prof. Andrzeja Janowskiego możemy wymienić kilka czynników, które są kluczowe w procesie poznawania ucznia:

  • szczerość – ważne jest, by uczniowie postrzegali nauczyciela jako szczerego, w przeciwnym bowiem razie nie będą chcieli się przed nim otworzyć;
  • umożliwienie przepływu informacji – nauczyciel nie może być jedyną zajmującą głos na forum klasy osobą, ale musi dać uczniom przestrzeń do wypowiadania się, do prowadzenia dyskusji, do dzielenia się swoimi poglądami;
  • zorientowanie się, co kto widzi – kluczowe jest zrozumienie, że każdy człowiek interpretuje sytuacje, opierając się na swoich przekonaniach i doświadczeniach, dlatego nasza interpretacja nie jest jedyną słuszną, choć często nam się tak wydaje, i warto przyjrzeć się danej sytuacji z punktu widzenia innej osoby lub choćby spróbować zrozumieć różnice interpretacyjne;
  • rozumienie komunikatów niewerbalnych – znaczna część docierających do nas informacji przekazywana jest w sposób niewerbalny, dlatego uważność i umiejętność odczytywania tychże komunikatów są niezwykle ważne podczas budowania relacji;
  • zaufanie ze strony uczniów – zaufanie, jak twierdzą Lencioni (2016) i Brown (2019), stanowi fundament budowania wszelkich relacji, dlatego tak ważne jest, by uczniowie darzyli nim nauczyciela, a mając na uwadze, iż zaufania nie zdobywa się przez sam fakt bycia dorosłym, trzeba wykazywać się dyskrecją, lojalnością i taktem;
  • współodczuwanie, próba wejścia w sytuację drugiego człowieka, dzięki której łatwiej nauczycielowi zrozumieć sytuację ucznia i być dla niego wsparciem.

Janowski mówi też o tym, co hamuje możliwość poznawania ucznia, i do tych czynników zalicza:

  • ograniczenie sytuacyjne wynikające z faktu spędzania większości czasu w klasie, dlatego tak ważne jest, by relacje były budowane w różnych miejscach (również poza szkołą), podczas różnych zadań i wśród różnych ludzi;
  • nauczycielskie widzenie świata, czyli ocenianie ucznia przez pryzmat tego, czy dobrze się uczy i zachowuje;
  • nadmierna władza nad porozumiewaniem się w klasie, czyli dominujący głos nauczyciela (Janowski 2007, s. 1–3).

Uspołecznienie i rozwój moralny w kontekście budowania relacji

Budowanie relacji w szkole związane jest z poziomem uspołecznienia, ten natomiast – z umiejętnościami wchodzącymi w skład kompetencji społecznych jednostki, do których należy umiejętność skutecznego porozumiewania się.
Uspołecznienie jest trwałą dyspozycją do takiego zachowania wobec innych ludzi, które jest nastawione na niesienie im pomocy i jest związane z okazywaniem życzliwości. Przeciwieństwem tak rozumianego uspołecznienia jest zachowanie antyspołeczne, do którego należy wyrządzające szkodę innym ludziom zachowanie agresywne, a także bierność wobec potrzebujących pomocy.
Uspołecznienie jest ważnym składnikiem efektów wychowania i od niego zależą relacje w szkole, klasie czy grupie rówieśniczej. Istotne jest, by nauczyciele mieli świadomość, że uspołecznienie jest procesem. Na poziomie przedkonwencjonalnym człowiek podporządkowuje się normom, interpretując je ze względu na fizyczne lub hedonistyczne konsekwencje własnego postępowania. Wymienia się tutaj dwa etapy rozwojowe: orientację na karę i posłuszeństwo oraz orientację instrumentalno-relatywistyczną – właściwe jest takie postępowanie, które zaspokaja własne potrzeby, czasem może też zaspokajać potrzeby innych. Na poziomie konwencjonalnym jednostka podporządkowuje się normom, a zadania i wymogi formułowane wobec niej przez rodzinę czy społeczeństwo są uważane za prawomocne i słuszne. Może pojawić się nie tylko podporządkowanie normom społecznym, lecz także aktywne ich popieranie. Kolejny poziom to poziom autonomiczny, na którym jednostka stara się określić moralną wartość zasad i norm niezależnie od tego, jacy ludzie, osoby i grupy za nimi stoją, przy czym wyodrębnia się tu dwa etapy: orientację typu „umowa społeczna” albo „legalistyczna” – czyny są traktowane jako właściwe, jeśli są zgodne z wartościami przyjętymi przez społeczeństwo, ważne jest prawo, a to, czego nie reguluje prawo, jest obiektem swobodnego wyboru i umowy; orientację na uniwersalne zasady etyczne – decyzje o tym, czy coś jest właściwe – podejmuje jednostka sama, zgodnie ze swoim sumieniem, w zgodzie z wybranymi przez siebie głównymi zasadami etycznymi, które są powiązane w jej umyśle w sposób logiczny i spójny.
Mając na uwadze to, że poszczególne poziomy uspołecznienia trudno powiązać z wiekiem, nauczyciel, znając je, lepiej rozumie różnice, z jakimi uczniowie podchodzą do różnych spraw (Janowski 2007, s. 10–12).

Autorytet nauczyciela

Niezwykle ważne jest, by budując relacje, nauczyciel miał na uwadze, że jego osoba ma duży wpływ na to, jak zachowują się uczniowie, i dlatego nie może on mylić pojęcia „bycia autorytetem” z „byciem autorytarnym”.
Potocznie mówi się, że ten nauczyciel budzi autorytet, przed którym uczniowie czują respekt. Czy możemy jednak mówić o autorytecie nauczyciela w sytuacji, gdy jest on budowany na strachu? Jak twierdzi Teresa Olearczyk: „Im większy jest autorytet wychowawcy, tym mniej musi być on autorytatywny – i odwrotnie. Władza naturalna należy do wychowania, lecz o ile to możliwe, nie jako przymus, nacisk psychiczny czy manipulacja, lecz jako wyraz mocy duchowej. Żaden człowiek nie może być doskonały. Kto ma świadomość swoich ciemnych stron i uporczywie nad nimi pracuje, podniesie w ten sposób swój autorytet”.
Dlatego kluczową sprawą dla nauczycieli jest umiejętność nawiązywania kontaktu z dziećmi i młodzieżą w oparciu o porozumienie, obdarzanie ich kredytem zaufania, akceptowanie takimi, jakimi są, oraz poszanowanie godności każdego z nich (Paszkiewicz 2014, s. 54).

Strach i lęk

Z postawą nauczyciela wobec uczniów wiąże się kwestia odczuwania lęku, który w przeciwieństwie do wywoływanego przez różne czynniki strachu, nie jest umotywowany obiektywnie.
Uczeń lękliwy sprawia wrażenie, że bodźce zewnętrzne działają na niego głównie jako czynnik uaktywniający istniejące już przedtem napięcie lękowe. Sytuacje, w których można zaobserwować szczególnie silny niepokój, to: 
zetknięcie się z nieprzewidzianą sytuacją zewnętrzną, przejście do nowych nieznanych warunków, kontakt z innymi osobami, a zwłaszcza z osobami nowo poznanymi; sytuacja ambiwalentna, trudna do rozpoznania, w której jednostka nie jest pewna, jaki rodzaj postępowania jest od niej oczekiwany, nagła zmiana sytuacji.
Jako najczęściej występujące wśród lęków szkolnych Irena Obuchowska wymienia lęki...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy