Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Rozwój i dobrostan

16 sierpnia 2021

NR 126 (Wrzesień 2021)

Odbudowywanie kompetencji relacyjnych i komunikacyjnych uczniów

0 136

Człowiek jest istotą społeczną, a mózg najlepiej uczy się we współpracy z innymi mózgami, co wynika ze społecznego charakteru naszego gatunku. Wiedza z zakresu neurobiologii wskazuje, że przychodzimy na świat wyposażeni w obwody neuronalne służące do interakcji społecznych – istnieją specjalne obwody odpowiedzialne za wykrywanie ruchu biologicznego i ruchu obiektów nieożywionych, a także obwody służące do rozpoznawania twarzy i ruchów twarzy.

Urodzeni do życia społecznego

Badacze J. Kiley Hamlin, Karen Wynn i Paul Bloom wykazali, że już niemowlęta w wieku od sześciu do dziesięciu miesięcy oceniają innych na podstawie zachowań społecznych, a według Felixa Warnekena i Michaela Tomasella już czternastomiesięczne maluchy altruistycznie pomagają innym, np. nieproszone podnoszą rzecz, która upadła, przerywając zajęcie, które sprawia im przyjemność. Co więcej, roczne dzieci chętnie dzielą się informacjami i jeśli wiedzą, gdzie znajduje się przedmiot poszukiwany przez inną osobę, wskazują go palcem. Badania potwierdzają więc, że rodzimy się do życia społecznego, jednak część naszych naturalnych zachowań zostaje wyhamowana w procesie socjalizacji. Zgodnie z koncepcją określaną jako hipoteza mózgu społecznego, naczelne odznaczają się bardziej złożonymi umiejętnościami społecznymi niż pozostałe zwierzęta, a skomplikowana sieć powiązań wynikająca z życia wśród innych osobników jest większym wyzwaniem niż radzenie sobie ze zjawiskami materialnymi. Wyjaśnia to wiele sytuacji, które znamy z codziennego życia. Przykładowo, o wiele łatwiej jest nam napisać komuś wiadomość niż porozmawiać z nim, zwłaszcza jeśli sprawa ma charakter konfliktu. Pisanie projektu jest mniej wyczerpującym zajęciem niż prezentowanie go i wchodzenie w dyskusję na jego temat (Gazzaniga, 2020, s. 123–128). A jednak każdego dnia wchodzimy w interakcje, komunikujemy się zarówno w sposób zapośredniczony – za pomocą mediów, a także bezpośredni, a zatem niezwykle ważne jest, byśmy robili to w sposób świadomy, dążąc do tego, by efektem naszej komunikacji było porozumienie. 

POLECAMY

Komunikacja oparta na porozumieniu

Doktor Tali Sharot w książce Nasz wpływowy i uległy umysł pisze, że ludzie, którzy kontrolują swoje życie, są szczęśliwsi i zdrowsi (Sharot, 2018). Niezwykle ważne jest zatem, by nauczyciele i uczniowie potrafili świadomie zarządzać aktem komunikacyjnym zarówno na poziomie werbalnym, jak i niewerbalnym. Pozwala to na modelowanie pożądanych zachowań komunikacyjnych osób wchodzących w interakcje. Jest to ważne na wszystkich poziomach funkcjonowania placówek edukacyjnych, w których zachowania dorosłych modelują zachowania dzieci i młodzieży. Priorytetem powinno być takie budowanie relacji, by możliwe było osiągnięcie stanu komunikacji w oparciu o relację wygrany–wygrany/wygrana–wygrana, co oznacza, że strony relacji rozmyślnie używają emocji oraz wyrażają siebie w sposób szczery i jasny, skupiając uwagę na innych z szacunkiem i empatią. Zdaniem Marshalla B. Rosenberga, usłyszenie zarówno własnych, jak i cudzych głębokich potrzeb i oczekiwań pozwala zachować człowieczeństwo nawet w niesprzyjających okolicznościach (2009; s. 17). 
Co zatem mogą zrobić nauczyciele, by uczyć dzieci i młodzież skupiania uwagi na tym, co spostrzegają, czują, czego potrzebują oraz na prośbach kierowanych do nich przez innych ludzi?

Nauka odróżniania obserwacji od ocen 
Przykładowo komunikat – użycie czasownika „być” bez jednoczesnego wskazania, że oceniający bierze odpowiedzialność za dokonaną ocenę.

  • Przykład spostrzeżenia zabarwionego oceną: „Jesteś przesadnie hojny”.
  • Przykład spostrzeżenia niezabarwionego oceną: „Kiedy widzę, jak rozdajesz wszystkie pieniądze, które miałeś na obiad, wydaje mi się, że jesteś przesadnie hojny” (Rosenberg, 2009; s. 45).

Rozpoznawanie uczuć
W wielu sytuacjach, gdy wypowiadamy słowo „czuję”, de facto nie wyrażamy uczuć, np. „Czuję, że powinienem więcej się uczyć”. Warto, by uczniowie nauczyli się odróżniać to, co czują, od tego, co sobie na dany temat wyobrażają (Rosenberg, 2009; s. 56).

Rozpoznawanie potrzeb
Zdaniem Rosenberga większość ludzi nie rozumuje kategoriami potrzeb, ale gdy ich potrzeby nie są spełniane, szukają winnych. Wynika to z przyzwyczajenia i z tego, że w większości sytuacji nikt nie uczy, jak wyrażać swoje potrzeby (Rosenberg, 2009; s. 68).
Warto zadbać, by uczniowie nauczyli się rozpoznawać, nazywać i komunikować własne potrzeby, co pozwoli im budować relacje w oparciu o jasne, precyzyjne komunikaty.

Prośby a żądania
Wiele komunikatów, które wypowiadamy jako prośby, de facto jest żądaniami. Zgodnie z koncepcją Porozumienia bez Przemocy prośba odbierana jest jako żądanie, gdy ten, kogo prosimy, spodziewa się kary albo wyrzutów, jeśli nie spełni tej prośby. Warto wdrażać młodych ludzi do tego, by formułowali prośby oraz odbierali komunikaty innych jako prośby bez założenia z góry, że ktoś od nich czegoś żąda. Do tego potrzeba jednak empatii, czyli słuchania całym sobą, które Rosenberg określa jako słuchanie rozumiejące pozbawione wszystkich z góry przyjętych wyobrażeń i ocen na dany temat (Rosenberg, 2009; s. 92, 102).

Budowanie zespołu w oparciu o zaufanie

Zaufanie jest walutą przyszłości – taką tezę stawia Michał Szafrański, autor książki o takim właśnie tytule, podkreślając, że chodzi mu zarówno o zaufanie wobec samego siebie, jak i w stosunku do innych, przy czym niezwykle ważne jest, by najpierw zaufać sobie, a dopiero później oczekiwać zaufania od innych (Szafrański, 2018; s. 25).
Każda relacja, czy to zawodowa, czy osobista, by miała solidne fundamenty, powinna być oparta na zaufaniu, jednak zaufania, wbrew temu, czego oczekuje wiele osób, nie zbudujemy, opowiadając tylko o jego istotności. Zaufanie jest otwarciem się na drugiego człowieka, tworzeniem więzi międzyludzkich w procesie, a więc długo i bez pośpiechu. Jeśli ludzie mają do siebie zaufanie, nie unikają określonych tematów, nie ukrywają niczego przed sobą, nie zamykają się na problemy innych, ale dyskutują, dzielą się sukcesami i trudnymi doświadczeniami bez obawy, że zostaną ocenieni. Budując zespół klasowy, nauczyciele powinni pamiętać to, o czym mówi Patrick Lencioni, omawiając sposoby przezwyciężania dysfunkcji zespołowej, żeby mianowicie „uczyć członków zespołu otwartości, by nie bali się uczciwie przyznać do popełnianych błędów i poprosić o pomoc, by potrafili powiedzieć: nie jestem pewien, jesteś w tym lepszy niż ja, a nawet przepraszam (Lencioni, 2016; s. 25). Takie postępowanie pozwala zaoszczędzić zarówno czas, jak i energię, wiąże się jednak z wyjściem poza schematy, a często nawet poza swoją strefę komfortu, co wymaga odwagi, której – zdaniem psycholog Brené Brown – można się nauczyć. 
Obserwując to, co dzieje się w edukacji, nasuwa się pytanie, kto znajdzie na to czas w szkole, w której ledwie nadąża się z realizacją zadań dydaktycznych i wychowawczych. Jak twierdzi Brené Brown, tego typu wątpliwości są częste dla organizacji, jednak warto poddać refleksji to, jakie koszty w sferze produktywności oraz zaangażowania członków zespołu niesie ze sobą brak zaufania i brak poczucia więzi. Dlatego to do nauczyciela należy wybór, czy tracić czas na zarządzanie nieefektywnymi zachowaniami zespołu, czy budować dzięki temu bezpieczną przestrzeń, w której ludzie nie boją się mówić o własnych lękach, oczekiwaniach, odczuciach (Brown, 2019; s. 99).
Jakie kroki może podjąć nauczyciel, by stworzyć warunki do optymalnej aktywności uczniów, a co się z tym wiąże do poprawy efektywności pracy zespołowej?

  • Być wrażliwym liderem (Elkann, 2018).
  • Być autentycznym w zespoleniu myśli, uczuć i zachowań, co ma szczególne znaczenie w przestrzeni szkolnej, w której nauczyciele poprzez swoje codzienne zachowania wpływają na uczniów (Bauer, 2015; s. 19–21).
  • Być odważnym przywódcą, czyli tworzyć przestrzeń rozwojową poprzez:
  • odejście od perfekcjonizmu jako autodestrukcyjnego i uzależniającego systemu przekonań, który wpędza w poczucie winy i niezadowolenia,
  • praktykowanie wdzięczności i wyrażania radości,
  • stawianie pytań o sens tego, co robimy oraz dawanie prawa do przeżywania wszystkich emocji,
  • praktykowanie wrażliwości, miłości, a jednocześ-
  • nie odwagi i wiary w siebie,
  • stworzenie zespołu, którego członkowie się uczą, a nie przechwalają się wiedzą,
  • docenienie jasności, życzliwości, autentyzmu w rozmowie, uczenie nadziei, czyli połączenia celu, ścieżki do niego prowadzącej i wiary w to, że wytrwamy i osiągniemy cel,
  • wspieranie innych zamiast krytykowania,
  • wyłapywanie mocnych stron uczniów i podsuwanie im zadań, z którymi dobrze sobie radzą, co pozwala na wypracowanie największej wartości,
  • zdjęcie zbroi norm i kontroli powodującej narastanie frustracji i poczucia porażki oraz wzbudzającej w dzieciach i młodzieży strach.

Tworząc atmosferę zaufania, należy przede wszystkim skupić się na kształtowaniu w zespole kilku kluczowych umiejętności, takich jak:

  • poszanowanie granic każdego człowieka,
  • dotrzymywanie danego słowa i wywiązywanie się z podjętych zobowiązań,
  • przyznawanie się do błędów, przepraszanie i naprawianie wyrządzonej krzywdy,
  • zachowanie tajemnicy,
  • przedkładanie odwagi nad wygodę oraz praktykowanie wyznawanych przez siebie wartości,
  • szczera rozmowa zamiast oceniania,
  • uważne i wrażliwe spojrzenie na zamiary, słowa i działania innych osób (Brown, 2019; s. 292–293).

Każdy jest inny, czyli style zachowań ludzkich

Samoświadomość pozwala na lepsze funkcjonowanie w zespole, a samopoznanie jest kluczem do maksymalnego wykorzystania swojego potencjału. Szkoła jest przestrzenią, w której funkcjonują różni ludzie, a zatem dobra znajomość siebie nie oznacza umiejętności budowania dobrych relacji z innymi. Nie zawsze stosowanie złotej zasady: „Traktuj innych tak, jak ty chciałbyś być traktowany” wystarcza do tego, by dać innym to, czego faktycznie potrzebują. Warto więc, zgodnie z platynową zasadą: „Traktuj innych tak, jak oni chcą być traktowani”, potrafić rozpoznawać potrzeby innych. A to można osiągnąć dzięki znajomości zaproponowanej przez Junga typologii osobowości, zgodnie z którą wyróżnia się cztery typy zachowań: czerwony, żółty, zielony, niebieski, przy czym każdy człowiek jest mieszanką tych stylów z dominacją jednego z nich.
Warto, by nauczyciele przeanalizowali z uczniami ich style funkcjonowania, co można rozpocząć od serii pytań (należy je dostosować do możliwości rozwojowych uczniów).
 

  • Lubisz ryzyko?
  • Kręcą cię działania z rozmachem?
  • Decyzje podejmujesz szybko i bez zbędnej ilości danych?
  • Opracowujesz strategie, a następnie delegujesz zadania?
  • Dziwisz się czasami, dlaczego niekiedy coś nie wychodzi przez jakieś drobiazgi, do których nie masz głowy?
  • Łatwo wpadasz w złość, ale też szybko chłoniesz?
  • Generujesz zmiany i przewodzisz im?

Jeśli na większość pytań odpowiedziałeś „tak“, jesteś CZERWONY.

 

  • Masz wiele pomysłów?
  • Lubisz, jak coś się dzieje, a decyzje podejmujesz szybko, bez zbędnej ilości danych?
  • Uwielbiasz pracować z ludźmi?
  • Jesteś kreatywny i chciałbyś, żeby wszyscy podążali za twoimi pomysłami?
  • W stresie musisz się wygadać i bywasz chaotyczny?
  • Lubisz zmiany i nowości?

Jeśli na większość pytań odpowiedziałeś „tak“, jesteś ŻÓŁTY.

 

  • Działasz spokojnie i z rozmysłem?
  • Decyzje podejmujesz powoli, najlepiej planując wcześniej?
  • Lubisz ludzi, wspierasz ich i traktujesz partnersko, mimo iż czasami to wykorzystują?
  • Czasem umykają ci możliwości biznesowe, szczególnie jeśli decyzję trzeba podjąć szybko?
  • Zdarza się też, że wycofujesz się zbyt późno z decyzji i tracisz pieniądze?
  • W stresie wycofujesz się i unikasz kontaktu?
  • Nie lubisz zmian?

Jeśli na większość pytań odpowiedziałeś „tak“, jesteś NIEBIESKI.

 

  • Działasz spokojnie, bez pośpiechu?
  • Działasz zgodnie z procedurami i zasadami, które sam lubisz tworzyć?
  • Decyzje podejmujesz powoli i rozważnie, analizując wszelkie dostępne dane?
  • Nie lubisz podejmować ryzyka, jeśli dokładnie nie sprawdzisz informacji?
  • Pracę wykonujesz bardzo d...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy