Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Zdrowie psychiczne uczniów

6 maja 2021

NR 124 (Maj 2021)

Szkolny program ochrony zdrowia psychicznego – metody i narzędzia ewaluacyjne

0 300

Każdy program o charakterze profilaktycznym, a takim jest program ochrony zdrowia psychicznego uczniów, należy poddać corocznej wewnętrznej ewaluacji, czyli ocenie, tak systematycznej i obiektywnej, jak to tylko możliwe. Dzięki temu pozyskuje się wiarygodne i użyteczne informacje, pozwalające na wyciąganie wniosków dotyczących tego, co i dlaczego udało się zrealizować lub czego nie udało się osiągnąć i dlaczego tak się stało.

Czym jest ewaluacja programu? 

Jedna z popularniejszych definicji przyjmuje, że pojęcie to oznacza systematyczne gromadzenie informacji na temat przeprowadzonych działań, w celu wykorzystania ich do modyfikacji i podwyższania skuteczności tego typu działań w przyszłości. Zatem ewaluacja programów nie jest synonimem kontroli lub nadzoru, albowiem odnoszą się do niej takie określenia jak: zbieranie informacji, badanie, analizowanie oraz zdawanie relacji. Stąd niezbędny jej element stanowi wartościowanie działań, pojmowane jako badanie, czy działania i ich wyniki są wartościowe i użyteczne. Przy czym kryterium/kryteria wartości ustalają te osoby, które zaprogramowały dane działania oraz ich uczestnicy. 
W odniesieniu do programu profilaktycznego wyróżnia się trzy rodzaje ewaluacji: 

POLECAMY

  • ewaluację celów – polegającą na sprawdzaniu, czy zaplanowane w programie cele zostały osiągnięte w zamierzonym czasie i przy wykorzystaniu zaplanowanych sposobów oraz środków; 
  • ewaluację wyników – czyli sprawdzanie wszystkich potencjalnych korzyści lub poniesionych strat, jakie odnieśli uczniowie poddawani zaplanowanym oddziaływaniom, np. przyrost wiedzy, rozwój umiejętności i kompetencji, zmiany w postawach, zachowaniu i stylu życia; 
  • ewaluację procesu – dotyczącą analizy programu działań, które umożliwiły lub utrudniły osiągnięcie celów i uzyskanie konkretnych efektów/rezultatów/wyników.

Od rodzaju prowadzonej ewaluacji zależą pytania ewaluacyjne, a te mogą być naprawdę bardzo zróżnicowane. Zazwyczaj jednak dotyczą: 

  • wdrożenia – czy program przebiegał zgodnie z planem?
  • skuteczności – czy program osiągnął zakładane cele? 
  • związku przyczynowego – czy obserwowany efekt jest rzeczywiście wynikiem programu, czy może innych zdarzeń i sytuacji, które działy się równolegle?

Dobór metod i narzędzi ewaluacyjnych 

To, jakie metody i narzędzia będą wykorzystane w procesie ewaluacji, zależy przede wszystkim od poziomu kompetencji diagnostycznych zespołu ewaluacyjnego. Generalnie mają oni do dyspozycji sześć możliwości, na które składają się:

  1. Obserwacja – szczególnie przydatna do gromadzenia informacji na temat specyfiki działania jednostki lub grupy. Dostarcza wiarygodnych informacji i umożliwia pełną rejestrację pojawiających się zdarzeń i zachowań. Wymaga jednak kompetentnych obserwatorów. Ograniczenia obserwacji wynikają głównie z tego, że obserwowane zachowania uczniów mogą być trudne do interpretacji, jak i ulegać modyfikacjom pod wpływem obserwacji, więc kategoryzowanie zgromadzonych informacji może okazać się kłopotliwe. 
     
  2. Wywiad – okazuje się przydatny, gdy potrzebne jest pełne zrozumienie indywidualnych odczuć i doświadczeń osób badanych, a także gdy uzupełnienia wymagają dane zgromadzone w ankiecie czy kwestionariuszu. Wywiad daje obszerne i pogłębione informacje o badanym zjawisku, sprzyja ponadto rozwijaniu relacji z osobą badaną, jest także plastyczny, gdyż stwarza możliwości dostosowywania się do predyspozycji osoby badanej. Jego podstawowe ograniczenia to: czasochłonność, trudności interpretacyjne zgromadzonych informacji, a także ryzyko, że niskie kompetencje osoby prowadzącej wywiad mogą prowokować określone odpowiedzi ucznia.
     
  3. Metody papier/ołówek (ankieta, kwestionariusz, inwentarz itp.) – są przydatne w sytuacji, gdy trzeba szybko zgromadzić wiele informacji od dużej grupy osób w sposób maksymalnie dla nich bezpieczny. Ich atuty to: anonimowość respondentów, łatwość zastosowania i nieskomplikowana analiza wyników. Natomiast ograniczenia wynikają z faktu, że metody te mogą dostarczać zafałszowanych informacji zwrotnych, np. wówczas, gdy zawierają pytania zagrażające uczniowi lub znajdujące się w nich sformułowania prowokują określone odpowiedzi. Narzędzia te nie dają zatem pełnego opisu zjawiska, a informacje gromadzone z ich wykorzystaniem wymagają kompetencji osób, które zajmują się opracowywaniem wyników. Do tej grupy metod zaliczyć można wiele narzędzi psychologicznych i pedagogicznych, opracowanych psychometrycznie (wystandaryzowanych, znormalizowanych, trafnych i rzetelnych), ale specjaliści szkolni mają też możliwość samodzielnego konstruowania narzędzi, dostosowanych do specyfiki programu opracowanego w konkretnej placówce.
     
  4. Grupy fokusowe – metoda rzadko stosowana w szkole do ewaluacji, gdyż polega na wykorzystaniu dyskusji grupowej do głębokiej eksploracji okreś­lonego zagadnienia. Wydaje się szczególnie przydatna, gdy chcemy pełniej zrozumieć osobiste doświadczenia badanych uczniów. Umożliwia szybkie i rzetelne poznanie powszechnych odczuć, stanowiąc skuteczny sposób gromadzenia pogłębionych informacji na temat przeżyć i opinii, a także wiarygodne źródło kluczowych wiadomości na temat środowiska szkolnego. 
    Ograniczenia tej metody wynikają z faktu, iż zgromadzone swobodne wypowiedzi mogą okazać się trudne do skategoryzowania i przeanalizowania. Ponadto organizacja grupy fokusowej wymaga kompetentnego facylitatora, zapewniającego bezpieczeństwo uczestnikom dyskusji, a w kierowaniu dyskusją kilkorga młodych osób, mogą wystąpić różnorakie trudności. 
     
  5. Case study, czyli analiza przypadku – okazuje się przydatna, kiedy potrzebne jest dogłębne zrozumienie odczuć, doświadczeń i zachowań konkretnej osoby. Umożliwia ona pełny opis jej stanu i doświadczeń oraz dostarcza analiz ilustrujących prawidłowości, jakie występują. Jej wadą jest to, że wymaga dużych nakładów czasowych i dostarcza głównie informacji jednostronnych, nie dając poglądu na sytuację całej populacji biorącej udział w badaniu ewaluacyjnym.
     
  6. Analiza dokumentacji – przydaje się, gdy są potrzebne informacje o uczniach uzyskane bez konieczności niepokojenia konkretnych osób czy ingerowania w ich życie. Analiza wykorzystuje wszelkie dostępne informacje i nie wywiera wpływu na ich jakość. Jest jednak metodą czasochłonną i mało plastyczną, gdyż ewaluator może korzystać tylko z istniejących już informacji, bez możliwości pozyskania nowych. Dlatego wymaga wcześ­niejszego precyzyjnego określenia, jakie konkretnie informacje będą potrzebne.

Alternatywne metody ewaluacji

W ewaluacji programu ochrony zdrowia psychicznego uczniów przydatna może być również rodzina alternatywnych metod badawczych, które wykorzystują działanie i badanie dotyczące postępowania w tym samym czasie – Action research (AR). Dzieje się tak poprzez zastosowanie procesu, w którym działanie i refleksja nad działaniem są realizowane cyklicznie. Badanie AR (badanie w działaniu, badanie uczestniczące, badanie aktywizujące) nie wymaga sformalizowanej metodologii, gdyż korzysta z tzw. miękkich metod, które można zastosować podczas zajęć prowadzonych z uczniami. Dzięki nim mogą oni wyrazić swoją opinię dotyczącą postępu zajęć, zastosowanych form i metod pracy, ich skuteczności, własnych przeżyć, zaangażowania w trakcie trwania zajęć lub krótko po ich zakończeniu. Do metod tych należą m.in.: 

  • Metaplan – znany sposób prowadzenia dyskusji. Jego istota sprowadza się do tworzenia podczas rozmowy plakatu o nazwie Metaplan. Prowadzący stawia pytanie i prosi uczniów lub rodziców, żeby spróbowali na nie odpowiedzieć. Piszą oni odpowiedzi na karteczkach, a następnie porządkują je według przyjętych kryteriów. Pogrupowane odpowiedzi to obszary zagadnień, które mogą być przedmiotem badania ewaluacyjnego. Kolejnym etapem jest przygotowanie plakatu Metaplanu, najlepiej według schematu Franciszka Szloskiego. Końcowy etap pracy to analiza problemu i ustalenie wniosków co do dalszych działań. Wspólna praca nauczyciela oraz uczniów/rodziców pomaga w określeniu odpowiedzialności za realizację przyszłych zamierzeń. 
     
  • Książka Raportowa/Kartka z Pamiętnika – polega na zapisywaniu wydarzeń w dzienniku przez określony wcześniej czas,...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy