Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia innowacji

27 sierpnia 2020

NR 118 (Wrzesień 2020)

Tradycja vs. nowoczesność − jakie oblicze powinna mieć szkoła XXI wieku?

0 348

Obecne czasy stawiają przed nauczycielami liczne wyzwania. Wymaga się od nich ciągłego doskonalenia własnego warsztatu pracy i weryfikacji tradycyjnych metod nauczania. Świat bowiem zmienia się bardzo szybko, a rynek pracy i dorosłe życie „testują” uczniowskie umiejętności. Okazuje się, że młodzi ludzie nie są przygotowani do podejmowania aktywności w społeczeństwie, że nikt ich nie nauczył tego, jak sobie radzić w zmiennych warunkach. Czy w związku z tym nie jest to znak, że szkoła powinna zmienić swoje podejście do edukacji? Czy metody i formy pracy dotychczas wykorzystywane na zajęciach są nadal aktualne? A może należy zrobić solidny rachunek sumienia i zastanowić się, czy tradycyjne sposoby myślenia i działania mają rację bytu?

Jak jest…

To, co najistotniejsze w tradycyjnej szkole, to fakt, że nauczyciele bazują przede wszystkim na podających metodach pracy. W trakcie 45-minutowej lekcji zwykle przedstawiają temat i dokonują jego szczegółowej analizy. Uczniowie mogą pracować z kartami pracy lub podręcznikiem, a na koniec weryfikowany jest poziom ich wiedzy i umiejętności. Ważne jest jednak to, żeby proces opanowywania danego zagadnienia nie trwał zbyt długo, ponieważ nie ma wiele czasu na powrót do omówionych już treści. 
Tradycyjne nauczanie charakteryzuje kilka dość istotnych cech:

POLECAMY

  • nauczyciel jest najważniejszą osobą w procesie edukacji, ponieważ kieruje nauczaniem – to on musi mieć wizję, jak ono powinno przebiegać;
  • na lekcjach stosowane są przede wszystkim metody podające i takie, które przypominają aktywizujące, ale nimi nie są, np. pogadanka;
  • nauczyciel lub podręcznik kierują pracą grupy (edukacja ma charakter zbiorowy);
  • w toku zajęć zdecydowanie brakuje metod dialogowych oraz takich, które umożliwiają samodzielne podejmowanie decyzji i uczenie się (Kujawiński 2010, 20).

Można w związku z tym stwierdzić, że tradycyjna szkoła stawia sobie za główny cel wychowanie młodego człowieka, które odbywa się pod przewodnictwem nauczyciela najczęściej w stylu autokratyczno-życzliwym. Autorytet pedagoga i wychowawcy zazwyczaj opiera się na władzy, którą on posiada (np. możliwość wystawienia uczniowi niekorzystnej oceny).
Takie podejście do edukacji sprawdza się w sytuacji, kiedy wymagana jest od uczniów gruntowna wiedza, opracowana i uporządkowana przez ludzkość. Dzięki niej młody człowiek jest w stanie odnaleźć się w społeczeństwie i posiada przynajmniej podstawowe informacje ze wszystkich przedmiotów. Nauczyciel zaś jest w stanie utrzymać dyscyplinę i zapewnić raczej wysoki poziom nauczana. Natomiast motywowanie wychowanków odbywa się z wykorzystaniem w toku zajęć systemu kar i nagród (Kwatera 2015, 200).

A jak dobrze, by było?

A co znajduje się po drugiej stronie medalu? Jakie oblicze powinna mieć szkoła XXI wieku? Zasadniczo preferuje się obecnie takie placówki, które zwracają uwagę na dialog oraz wspieranie umiejętności samodzielnego uczenia się uczniów, w których w trakcie zajęć lekcyjnych wykorzystuje się różnorodne i ciekawe metody pracy, takie jak przedstawione na rys. 1.
 

Rys. 1. Rodzaje koncepcji wykorzystywanych w nowoczesnym nauczaniu
Źródło: J. Kujawiński, Ewolucja szkoły i jej współczesna wizja, UAM, Poznań 2010, s. 47.


Dlaczego postuluje się stosowanie właśnie takich koncepcji? Chodzi tutaj o fakt, że wszechstronnie stymulują one rozwój ucznia. Wykorzystanie twórczych metod pracy sprawia bowiem, że ma on wiele pomysłów, doskonali kreatywne myślenie i wzmacnia poczucie własnej wartości. Metody prospołeczne zapewniają mu natomiast możliwości bycia z innymi oraz poznawania ich potrzeb i oczekiwań. Dzięki technikom integralnym młody człowiek ma możliwość scalenia ze sobą sfery psychicznej, emocjonalnej, społecznej i duchowej oraz poczucia, że jest w pełni odpowiedzialny za podejmowane przez siebie decyzje. Natomiast supernauczanie pozwala dzieciom zrozumieć, że są podmiotami w procesie edukacyjnym, a jednocześnie są również członkami szerszej społeczności. W związku z tym celem tak prowadzonych działań edukacyjnych jest:

  • udzielanie dzieciom pomocy w zakresie osiągania równowagi wewnętrznej oraz umożliwianie im samopoznania i określania swoich słabych i mocnych stron;
  • pokazanie, że można dbać i troszczyć się o środowisko przyrodnicze;
  • budowanie takich sytuacji, aby możliwe było doświadczanie współpracy w różnych grupach;
  • uwrażliwienie na świadome korzystanie z informacji, które pojawiają się w otoczeniu (Śnieżyński 1997, 14).

Nauczyciel w nowej roli

Wynika z tego, że uczeń powinien być osobą świadomą i otwartą na zmiany zachodzące w jego otoczeniu. W tym celu konieczna staje się zmiana podejścia nauczycieli do edukacji na bardziej elastyczne. Nauczyciel bowiem powinien być osobą, na którą dzieci zawsze mogą liczyć. W nowoczesnym, innowacyjnym systemie nie może on stawiać się tylko w pozycji kierownika i organizatora. Konieczne staje się, aby był również współorganizatorem, chętnym do podejmowania działań wspólnie z uczniami. Ciekawym rozwiązaniem może więc być organizowanie zadań problemowych, w trakcie których należy poszukiwać możliwych rozwiązań i sprawdzać w praktyce, czy realne jest ich wykorzystanie. W trakcie zajęć dobrze by było, aby okazywał on partnerskie podejście do uczniów, zwłaszcza podczas wspólnego działania lub podejmowania dialogu. Nauczyciel to również osoba pełniąca funkcję inspiratora, doradcy i obserwatora. Ma zachęcać do aktywności samodzielnej lub wspólnej, pokazywać różne możliwości oraz pomagać w sytuacji, kiedy pojawiają się jakieś problemy lub trudności, dotyczące zwłaszcza rozwiązywanych zadań. 

Pozycja ucznia

Uczniowie nie pozostają bezczynni w tym procesie. Stają się więc nie tylko osobami, które poddają się kierownictwu nauczyciela. Dostają możliwość współkierowania różnymi aktywnościami, zarówno samodzielnie, jak i we współpracy z innymi uczniami oraz z nauczycielem. Mają szansę na to, aby brać udział w uczniowsko-nauczycielskim dialogu. Oznacza to, że mogą dyskutować z nauczycielem i rozważać różne kwestie. Sami także są zobowiązani do tego, aby inicjować rozmowy, zadawać pytania i przedstawiać swoje wnioski. To wszystko zaś w znacznym stopniu wpływa na kształtowanie umiejętności samopoznania oraz dokonania samooceny. Uświadamiają więc sobie, że mają słabe i mocne strony, oraz poznają obszary, w których są w stanie wykorzystać swoją wiedzę i doświadczenie. 
Takie podejście sprawia, że tworzą się trzy rodzaje relacji występujących w klasie szkolnej (rys. 2), dzięki czemu uczeń może zdobyć różne doświadczenie, które w późniejszym czasie przełoży na życie społeczne. 
Widać więc wyraźnie, że jest to zdecydowanie inne podejście od tego tradycyjnego. W nowoczesnym podejściu, w szkole na miarę XXI wieku, postuluje się, aby uczniowie mieli możliwość realizowania wielu zadań i odgrywania różnych ról. Dodatkowo warto, aby aktywność przez nich podejmowana miała wszechstronny charakter. Oznacza to, że należy ich zachęcać do poszerzania horyzontów w takich obszarach, jak czytelnictwo, dialog, obserwacja własnych zachowań i reakcji oraz zmian zachodzących w otoczeniu, podejmowanie działań i refleksyjne podchodzenie do poszczególnych tematów, analizowanie ich i wyciąganie wniosków. 

Jak nadawać kierunek?

Warto zastanowić się nad tym, dlaczego tak istotne staje się ukierunkowanie aktywności uczniów. Istnieje kilka powodów tego stanu rzeczy. Uczniowie potrzebują bowiem:

  1. otrzymywać zadania, które będą nieznacznie przekraczały ich możliwości, dzięki czemu cały czas są w stanie podnosić swoje kompetencje i zdobywać nowe wiadomości;
  2. systematycznie dostawać coraz to nową porcję wiedzy, która jest uporządkowana i nie zawiera żadnych braków, dzięki czemu rozwijają myślenie przyczynowo-skutkowe i krytyczne;
  3. nauczyć się, w jaki, akceptowalny społecznie sposób mogą wyrazić swoją opinię na temat danej rzeczy, osoby czy zdarzenia;
  4. wskazówek, jak mają postępować, żeby było to zgodne z ogólnie przyjętymi zasadami i normami.
     
Rys. 2. Rodzaje relacji w klasie
Źródło: J. Kujawiński, Ewolucja szkoły i jej współczesna wizja, UAM, Poznań 2010, s. 53.


Takie zasady i założenia są podstawą różnych nurtów pedagogicznych. Jednym z nich jest koncepcja szkoły twórczej. 

Szkoła twórcza

Głównym założeniem koncepcji szkoły twórczej jest stwierdzenie, że dziecko jest w stanie samodzielnie dojść do wiedzy. Dzieje się to dzięki samopoznaniu i temu, że ma właściwe, adekwatne do swoich możliwości poczucie własnej wartości. Nauczyciel jest zawsze obok w tym procesie. Wspiera, pomaga oraz daje rady i wskazówki, jakie działania można podjąć. Priorytetem są dla niego zainteresowania uczniów, ich potrzeby, możliwości oraz wyzwania, jakie będzie stawiał przed nimi współczesny świat. Następnie wykorzystuje je do kreowania szkolnej rzeczywistości i w odniesieniu do nich buduje sposób realizacji programu nauczania. W tak prowadzonym procesie edukacyjnym uczeń nie jest już biernym obserwatorem, ale staje się jego aktywnym uczestnikiem, mającym możliwość podejmowania decyzji i proponowania pewnych zmian. Nauka zaś staje się dla niego przyjemnością. Sprawia, że poszerza swoją wiedzę. Sposób jej przekazywania jest natomiast tak przystępny, że dziecko nie musi obawiać się kary czy niepowodzenia. Ciągle motywuje je chęć uzyskania pozytywnych osiągnięć czy możliwość odniesienia sukcesu.
Ważne jest również to, że dzieci nie boją się nauczyciela. Wręcz przeciwnie, szanują go, a jego autorytet jest autentyczny i wynika z wyznawanych przez niego wartości. Nauczyciel jest bowiem osobą otwartą, budzącą zaufanie i dającą poczucie bezpieczeństwa swoim uczniom. 
Patrząc więc na dzisiejszą szkołę i sposób nauczania w niej dominujący, warto zastanowić się, jakie wartości i ideały w niej dominują. Jakie priorytety mają nauczyciele? Czy podejmują próby wchodzenia z uczniami w dialog i wzbudzania ich samodzielności? Konieczne staje się szerokie spojrzenie na edukację i znalezienie odpowiedzi, czy bliżej jej do szkoły nowoczesnej, na miarę XXI wieku, czy może nadal ma więcej cech tradycyjnej dydaktyki. 

Więc dlaczego nie jest tak pięknie?

Odpowiedź jest smutna i dość przygnębiająca: system szkolny w naszym kraju jest krytykowany przez rodziców, uczniów, ale również przez samych nauczycieli. Zarzuca się mu zbyt duże przywiązanie do wiedzy nieużytecznej, niepraktycznej oraz nieatrakcyjny sposób prowadzenia zajęć. Dodatkowo, coraz częściej zwraca się uwagę, że nie ma czasu na realizowanie projektów lub zadań twórczych, innowacyjnych. Niestety, obecnie bardzo dużym problemem jest również to, że nadal najważniejszym elementem edukacji jest przyswojenie jak największej ilości informacji. Im s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy