Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia pedagogiczna w szkole

5 grudnia 2019

NR 113 (Grudzień 2019)

Uczeń z zespołem Aspergera – praktyczne wskazówki dla pedagogów

118

Każdy nauczyciel lub pedagog spotyka się w swojej praktyce z dziećmi przejawiającymi różnego rodzaju zachowania. Czasem są to dzieci grzeczne i posłuszne, a czasem trudne i wymagające. Nie zawsze mają oni wiedzę na temat tego, w jaki sposób rozmawiać z danym uczniem, jak mówić, aby ich słuchano, i jak egzekwować prawidłowe zachowania.

W klasie szkolnej może się znaleźć wiele indywidualności, jednostek, które nie wpisują się w sztywne ramy i schematy. Są w niej dzieci pochodzące z różnych grup społecznych, z różnymi potrzebami i pragnieniami. Jedne z nich są ciche i spokojne, marzące o tym, aby być niezauważonymi, inne natomiast wykazują objawy nadruchliwości, chętnie zwracające na siebie uwagę. Istnieje również duże prawdopodobieństwo, że w grupie klasowej mogą pojawić się także dzieci z zespołem Aspergera (ZA). Z każdym rokiem rośnie bowiem świadomość rodziców na temat korzyści, jakie niesie za sobą edukacja włączająca. Rodzice chcą, żeby ich pociechy brały udział w zajęciach razem z rówieśnikami rozwijającymi się prawidłowo, na równych prawach. Do kadry pedagogicznej należy więc właściwe zaopiekowanie się dzieckiem z ZA. Warto mieć zatem świadomość, z czym wiąże się to zaburzenie. 
Zespół Aspergera zalicza się do spektrum zaburzeń autystycznych. Wiąże się on głównie z tym, że dziecko przejawia trudności w funkcjonowaniu w grupie rówieśniczej i ma problem z dostosowaniem się do obowiązków szkolnych. Łączy również objawy w kilku podstawowych sferach, m.in. zainteresowań, nawiązywania kontaktów społecznych, komunikacji oraz nadwrażliwości sensorycznej na dochodzące z otoczenia bodźce. Jednak w przeciwieństwie do autyzmu nie występuje tutaj opóźnienie funkcji języka oraz funkcji poznawczych. Należy mieć jednak świadomość, że nie ma dwójki dzieci, które charakteryzuje ten sam zestaw cech. W niektórych przypadkach symptomy mogą występować falami, tzn. przez pewien czas są one niezauważalne, po to, by w pewnym momencie gwałtownie powrócić i o sobie przypomnieć. Można jednak założyć, że ich intensywność w dużej mierze jest uzależniona od samopoczucia dziecka, tego, czy i jak bardzo jest ono zestresowane, zmęczone lub zdezorientowane sytuacją, w której się znalazło. Cechami charakteryzującymi dziecko z ZA są:

  • labilność uczuciowa, skłonności lękowe, depresja;
  • obniżona samoocena;
  • brak umiejętności w zakresie interpretacji komunikatów społecznych;
  • pedantyczna mowa oraz uboga komunikacja niewerbalna;
  • trudności z koordynacją, utrzymaniem właściwej postawy ciała, zaburzenia w zakresie małej i dużej motoryki;
  • trudności z zaakceptowaniem zmian;
  • trudności z nawiązywaniem relacji z innymi osobami;
  • zaburzenia komunikacji objawiające się tendencją do wygłaszania monologów, bez refleksji na temat tego, czy pozostałe osoby są tym zainteresowane;
  • bardzo wąski zakres zainteresowań, przeradzający się niekiedy w natręctwa (najczęściej należą do nich: środki transportu, kosmos, dinozaury, mapy, zwierzęta czy matematyka);
  • sztywne, schematyczne zachowania, rytuały, brak elastyczności;
  • niezwracanie uwagi na wygląd zewnętrzny, co prowadzi do tego, że dzieci te ubierają się często niechlujnie;
  • zaburzenie integracji sensorycznej (cierpi na nie praktycznie 100% dzieci z ZA).

Jakie więc są konsekwencje tego typu zachowań dla pozostałych uczniów i nauczycieli? Jak dziecko z ZA odbiera świat i postrzega rzeczywistość szkolną? Warto poszukać odpowiedzi, opierając się na trzech głównych obszarach zaburzeń (rys. 1). 

Rys. 1. Ogólne obszary zaburzeń
Źródło: J. Święcicka, Uczeń z zespołem Aspergera. Praktyczne wskazówki dla nauczyciela, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010

Zaburzenia komunikacji

Realizacja obowiązku szkolnego jest nie lada wyzwaniem dla dziecka z zespołem Aspergera. Znajduje się ono bowiem w rzeczywistości, która z każdej strony go przytłacza i frustruje. Często jest tak, że taki uczeń nie jest w stanie właściwie zrozumieć poleceń, ma trudności z interpretacją wierszy czy omawianych lektur. Nie interesują go również barwne opisy i górnolotne sformułowania. Nie zawsze jest w stanie zrozumieć sens wypowiedzi, ponieważ nie potrafi skupić się przez odpowiednio długi czas na danym zadaniu lub aktywności. W przypadku dzieci z ZA możemy więc mówić o specyficznych zaburzeniach komunikacyjnych, których najistotniejszymi cechami są:

  • brak opóźnienia mowy – mowa pojawia się bardzo szybko i rozwija się dość imponująco (czasem nawet dzieci posługują się profesorskimi lub filozoficznymi sformułowaniami), przy jednoczesnym braku umiejętności posługiwania się komunikatami niewerbalnymi (gesty, mimika, intonacja);
  • trudności z rozpoczynaniem i podtrzymywaniem rozmowy spowodowane przede wszystkim monotonnym sposobem mówienia i niezwracaniem uwagi na partnera dialogu (prowadzenie monologów);
  • zaburzenia w obszarze rozumienia wypowiedzi wynikające z tego, że dziecko z ZA ma problem z wychwyceniem ironii i innych odczuć obecnych w trakcie rozmowy, w słuchaczu może więc pojawiać się pewien dysonans związany z tym, że szeroki słownik, pełen wyszukanego słownictwa, nie idzie najczęściej w parze z umiejętnościami interpretacji wypowiedzi innych osób.

Niestety, taki sposób budowania swoich komunikatów pociąga za sobą liczne konsekwencje, z którymi dzieci z ZA muszą się mierzyć każdego dnia. Przede wszystkim trudno jest nawiązać im relacje z innymi osobami, ponieważ najczęściej czują się niezrozumiane lub wykluczone z wszelkiego rodzaju dyskusji. Często mowa, którą się posługują, jest kwiecista i wyszukana, w związku z tym uczniowie ci mogą być postrzegani jako osoby wyniosłe i przemądrzałe. Bywa również tak, że dziecko z ZA wykorzystuje w codziennym życiu zwroty i sformułowania zaczerpnięte z ulubionych filmów i bajek lub słowa przez siebie wymyślone (neologizmy). Wszystko to budzi niechęć rówieśników i powoduje, że dana osoba jest postrzegana jako „dziwna”. Dzieci jej unikają, odsuwają na bok, nie chcą się z nią bawić. Takie działanie wywołuje u ucznia z ZA poczucie odrzucenia, dlatego też zaczyna coraz więcej czasu spędzać na samotnej zabawie. Dość dużym problemem staje się także zbyt konkretne rozumienie języka. Chodzi tutaj o brak umiejętności w zakresie rozumienia metafor albo domyślania się sensu danej wypowiedzi. Jeśli więc uczeń z ZA zostanie zapytany przez kolegę: „Czy masz ołówek?”, to jego odpowiedź będzie brzmiała zapewne: „Tak, mam”. Nie domyśli się on jednak, że pytanie to zostało zadane w związku z chęcią pożyczenia przedmiotu (ponieważ nie zostało to zwerbalizowane wprost). 
Pedagodzy i nauczyciele powinni więc zdawać sobie sprawę z tego, jak zaburzenia językowe wpływają na zachowanie dziecka i jego rówieśników. Dzięki temu będą w stanie dostosować swój sposób budowania wypowiedzi do potrzeb ucznia (rys. 2). 

Rys. 2. Wskazówki do pracy dla nauczycieli (opracowanie własne na podstawie: J. Święcicka, op. cit.)


Dobrze jest też opracować pewnego rodzaju instrukcję działania dla dziecka z ZA, która będzie dla niego podpowiedzią, w jaki sposób ma się zachować w sytuacji szkolnej. Może ona zawierać następujące punkty:

  • Po usłyszeniu dzwonka pozostań na miejscu i upewnij się, że nauczyciel już wszystko powiedział.
  • Możesz wstać i wyjść po usłyszeniu konkretnego komunikatu, który na to pozwala. 
  • Przemieszczaj się po korytarzu powoli.
  • Podejdź do kolegi z klasy i zacznij z nim prowadzić rozmowę. 
  • Nie martw się, jeśli rozmowa nie będzie przebiegała tak, jak sobie to zaplanowałeś.
  • Wyciągnij kanapkę i ją zjedz.
  • Po dzwonku wróć do klasy.
  • Zajmij swoje miejsce.
  • Wyciągnij odpowiednie książki i przybory szkolne. 
  • Słuchaj uważnie nauczyciela. 

Dzięki takiej instrukcji dziecko będzie czuło się pewniej i bezpieczniej. 

Zaburzenia społeczne

Kolejnym obszarem, w którym zauważalne są trudności u dzieci z ZA, stają się relacje społeczne. Bycie członkiem grupy rówieśniczej jest dużym wyzwaniem dla takiego ucznia. Niechętnie bowiem podejmuje on rozmowę z kolegami lub koleżankami z klasy, chyba że jest poruszany temat, który go interesuje. Nie lubi brać udziału w grach i zabawach zespołowych, szybko się poddaje lub zniechęca, czasem wykonuje daną aktywność w specyficzny dla siebie sposób, zgodny z zasadami, które sam sobie opracował. Może więc wówczas ignorować prośby ze strony innych dzieci czy nauczyciela zwracające mu uwagę lub sugerujące, że należy coś zmienić. 
Te trudności są przeważnie dość mocno uciążliwe dla społeczeństwa lub grupy, w której dane dziecko przebywa. Jakiekolwiek problemy, z którymi młody człowiek musi się mierzyć, mogą kończyć się wybuchami złości lub podejmowaniem agresywnych działań. Taki uczeń jest wymagający, ponieważ wszystkie sytuacje społeczne muszą mu zostać odpowiednio przedstawione i szczegółowo z nim omówione. Najważniejsze staje się więc informowanie dziecka z ZA o swoich oczekiwaniach oraz systematyczne przypominanie mu o obowiązujących normach i zasadach. Jednocześnie należy pamiętać o tym, że zaburzenia rozwoju społecznego mają pięć charakterystycznych cech.

  1. Trudności z nawiązaniem relacji z rówieśnikami – najczęściej dzieci z ZA chcą być akceptowane i dążą do tego, aby inicjować rozmowy, jednak bardzo często kończy się to dla nich niepowodzeniem, dlatego też utrzymują one, że nie potrzebują przyjaciół i świetnie radzą sobie w pojedynkę; częstym problemem staje się również un...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy