Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia rozwoju zawodowego , Otwarty dostęp

14 listopada 2018

NR 103 (Listopad 2018)

Warsztat badawczo-diagnostyczny pedagoga szkolnego

0 336

Pedagog szkolny to specjalista w dziedzinie pomocy psychologiczno-pedagogicznej. W tym kontekście wymaga się od niego umiejętności badawczo-diagnostycznych: prowadzenia obserwacji pedagogicznej, właściwego stosowania metod, technik i narzędzi badawczych, interpretowania uzyskanych wyników, wyciągania na tej podstawie wniosków do dalszej pracy z uczniem oraz umiejętności omawiania wyników diagnozy z innymi nauczycielami, rodzicami i uczniem.

Na gruncie pedagogiki pod pojęciem diagnozy rozumie się opis pozytywnych i negatywnych właściwości psychofizycznych jednostki, wyjaśnienie problemów w jej funkcjonowaniu oraz prognozowanie skutków występujących nieprawidłowości w celu opracowania planu działań zmierzających do optymalizacji funkcjonowania tejże jednostki.

Trafnie postawiona diagnoza jest podstawą do dalszych działań – w stosunku do ucznia, jego rodziny, środowiska szkolnego i rówieśniczego – o charakterze wychowawczym, profilaktycznym, korekcyjnym, terapeutycznym, psychoedukacyjnym. Informacje uzyskane w procesie badań i czynności diagnostycznych stanowią także podstawę do udzielania porad dla rodziców na użytek wspierania indywidualnego rozwoju ich dziecka. Są również wsparciem dla innych nauczycieli w organizcji procesu edukacyjno-wychowawczego, ze szczególnym uwzględnieniem indywidualizacji.
Dlatego właśnie każdy pedagog powinien mieć na względzie definicję Stefana Ziemskiego, która traktuje diagnozę jako „rozpoznanie jakiegoś stanu rzeczy i jego tendencji rozwojowych na podstawie jego objawów, w oparciu o znajomość ogólnych prawidłowości”1 i wskazuje dwa podstawowe kierunki myślenia o czynnościach diagnostycznych. Pierwszy odnosi się do kompetencji w zakresie poszukiwania „objawów”, czyli danych do analizy, a drugi – wskazuje na wagę kompetencji w zakresie interpretacji uzyskanych danych. 

Tak nakazują przepisy oświatowe

Od wielu lat wdrażany jest postulat, by badania i czynności diagnostyczne realizowane były jak najbliżej ucznia, w naturalnym jego środowisku, jakim jest szkoła. Przemawia za tym kilka argumentów:

  1. Taka sytuacja niesie mniejszy stres dla dziecka i rodzica. 
  2. Pozwala na ciągłe poznawanie ucznia w różnorodnych sytuacjach i weryfikację wcześniej postawionej diagnozy wraz ze zmieniającymi się warunkami. 
  3. W szkołach zatrudnieni są specjaliści, od których – z racji pełnionej funkcji – oczekuje się spełnienia tej powinności, co w przypadku pedagoga okreś­lone jest w:
  • § 24 rozporządzenia MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2017 r., poz. 1591) mówiącym, że pedagog zobowiązany jest w szczególności do:
    • prowadzenia badań i działań diag­nostycznych uczniów, w tym diag­nozowania indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów w celu określenia mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień uczniów oraz przyczyn niepowodzeń edukacyjnych lub trudności w funkcjonowaniu uczniów, w tym barier i ograniczeń utrudniających funkcjonowanie ucznia i jego uczestnictwo w życiu szkoły czy placówki; 
    • diagnozowania sytuacji wychowawczych w przedszkolu, szkole lub placówce w celu rozwiązywania problemów wychowawczych stanowiących barierę i ograniczających aktywne i pełne uczestnictwo ucznia w życiu przedszkola, szkoły i placówki; 
  •  § 3 pkt 1a rozporządzenia MEN z dnia 3 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz przez nauczycieli poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz nauczycieli: pedagogów, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1601), mówiącym, że pedagog – w zakresie tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin (tzw. pensum) realizuje zajęcia w ramach zadań związanych z prowadzeniem badań i działań diagnostycznych dzieci i młodzieży, w tym badań przesiewowych (…).

Powyższe zapisy wskazują, że z góry założono, iż wszyscy pedagodzy szkolni znają procedury metodologiczne niezbędne do podejmowania badań i czynności diagnostycznych oraz dysponują odpowiednimi metodami, technikami i narzędziami, za pomocą których potrafią znaleźć odpowiedzi na kluczowe pytania nurtujące społeczność szkolną oraz wskazać optymalne sposoby rozwiązania pojawiających się problemów. Szkolna rzeczywistość dowodzi jednak, że bywa z tym naprawdę bardzo różnie. Ilu pedagogów – tyle stylów pracy, kompetencji i umiejętności oraz postaw wobec badań i czynności diagnostycznych, także sposobów ich realizowania. Jedni mają w swojej placówce dostęp wyłącznie do narzędzi standaryzowanych (kwestionariusze, skale, arkusze, baterie testów), czyli takich, które są przeznaczone do szerokiego użytku, przeszły proces prób i ulepszeń, zaopatrzono je w normy i podręczniki. Drudzy korzystają z gotowych, ale niestandaryzowanych narzędzi diagnostycznych, dostępnych na rynku wydawniczym, znalezionych w jakiejś książce, fachowej prasie lub na stronach internetowych. Jeszcze inni z własnej inicjtywy lub na zlecenie dyrekcji, mniej czy bardziej kreatywnie, opracowują je sami, do szkolnego użytku. I tym osobom poświęcony jest tekst poniżej.

Pedagog w roli Zosi Samosi…

…czyli osoby, która, podobnie jak wynalazca, tworzy nowy i adekwatny do celu produkt, jakim jest pomysłowe narzędzie badawczo-diagnostyczne lub twórcza modyfikacja narzędzia już istniejącego, np. nowy rodzaj wywiadu, kwestionariusz ankiety lub schemat obserwacji. Wdraża je do praktyki, modyfikuje i ulepsza, a poddając sprawdzianom w wielu różnych grupach społeczności szkolnej, weryfikuje ich wartość. Oczywiście zgodnie z wytycznymi T. Pilcha twierdzącego, że: „Narzędzia badań za każdym razem buduje się dla poznania określonej, konkretnej sytuacji, zjawiska czy problemu. Wszelkiego typu narzędzia werbalne, kwestionariusze, skale, arkusze są w pełni odpowiednie dla jednego i jedynie dla tego właśnie przypadku, na użytek którego zostały skonstruowane”2.
W trakcie przygotowania dowolnego narzędzia badawczego należy pamiętać o ogólnych zasadach metodologicznych: 

  • Cel badawczo-diagnostyczny (Czego chcę się dowiedzieć? Co chcę sprawdzić?) oraz wybrana metoda i technika determinują wybór narzędzi. 
  • Każde narzędzie rządzi się określonymi wymogami formalnymi.

Poniżej przedstawiam kilka ważnych informacji i wskazówek odnoszących się do narzędzi, których autorskiego opracowania podejmują się pedagodzy najczęściej. 

Kwestionariusz ankiety

Poprzez różnorodne kwestionariusze pedagodzy próbują dowiedzieć się czegoś o zainteresowaniach uczniów, ich potrzebach i opiniach. Technika ankiety, obok wywiadu, należy do metod sondażowych. Jest przeznaczona do rozpoznawania „zjawisk rozproszonych społecznie”. Daje możliwość zbadania zjawisk, o których wiemy, że są, ale nie możemy ich zaobserwować. Jedynym wskaźnikiem ich występowania są wypowiedzi respondentów (uczniów, nauczycieli, rodziców). Do grupy tych zjawisk należą m.in. postawy, aspiracje, potrzeby, opinie, oczekiwania, sądy, przekonania, zainteresowania, wartości. Jest to bardzo rozbudowany zbiór danych przydatnych pedagogowi, nauczycielom i wychowawcom w procesie planowania i realizowania wsparcia doradczo-pomocowego. W tym miejscu warto zaznaczyć, że ankietę projektuje się dla przedstawicieli szkolnej populacji, a nie dla jednostki. Jeśli pedagog chce rozpoznać np. potrzeby konkretnego ucznia, powinien raczej posłużyć się wywiadem lub inną, bardziej spersonalizowaną techniką. Ankieta zawdzięcza swoją wartość prostocie pozyskiwania informacji od osób w różnych kategoriach wiekowych. Poza tym gwarantuje pewien poziom bezpieczeństwa, co sprzyja większemu otwarciu się i udzielaniu odpowiedzi nawet w drażliwych kwestiach.
Poprawne opracowanie kwestionariusza bywa trudne. Stąd warto poświęcić mu sporo uwagi. Im lepiej opracowane narzędzie, tym większa szansa, że uzyskane dane rzeczywiście będą przydatne w procesie doradczym. Kwestionariusz powinien składać się z trzech głównych części, następujących po sobie w takiej kolejności: 

  • instrukcja dla badanego, 
  • część właściwa, czyli pytania kwestionariuszowe dotyczące interesującego pedagoga wycinka rzeczywistości, 
  • metryczka, czyli informacje o osobie badanej. 

Warto jednak pamiętać, że nie zawsze do szkolnych celów badawczo-diagnostycznych potrzebna jest aż tak rozbudowana wersja. Dobrze skonstruowany kwestionariusz ankiety spełnia trzy podstawowe funkcje:

  • umożliwia „przełożenie” teoretycznej problematyki badawczej na konkretne pytania zadawane respondentowi (uczniowi, rodzicowi, nauczycielowi);
  • ułatwia respondentowi udzielenie odpowiedzi poprzez wskazanie propozycji z kafeterii (lista możliwych odpowiedzi na pytanie zamknięte lub półotwarte dołączana w kwestionariuszu do tego pytania);
  • umożliwia takie przygotowanie materiału, by był on przydatny do ilościowej i/lu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy