Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia pedagogiczna w szkole

25 września 2019

NR 111 (Październik 2019)

Wybrane metody wsparcia dziecka z autyzmem w szkole

0 79

Edukacja jest podstawowym prawem każdego człowieka, dlatego wszystkie dzieci muszą mieć zapewniony swobodny do niej dostęp. Wśród podopiecznych z różnego rodzaju trudnościami i problemami szkolnymi coraz częściej mamy do czynienia z uczniami z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Jakiego wsparcia może im udzielić terapeuta pedagogiczny?

odopieczni z autyzmem to niezwykle różnorodna grupa dzieci, w której dominują przede wszystkim problemy z nawiązywaniem relacji z innymi ludźmi oraz właściwym wyrażaniem swoich myśli i uczuć. Mają one także trudności z inicjowaniem zabaw, preferują samotność i korzystają z ograniczonych, często schematycznych wzorców zachowań, które nie zawsze są zgodne z tymi powszechnie obowiązującymi (rys. 1). 
 

Rys. 1. Objawy autyzmu według DMS-V
Źródło: Opracowanie własne na podstawie //niegrzecznedzieci.org.pl/asperger/diagnoza/skale-diagnostyczne/dsm-v/ [dostęp: 30.07.2019].


Jest to również grupa niejednorodna pod względem funkcjonowania zarówno społecznego, jak i poznawczego czy komunikacyjnego. Poziom tych deficytów jest odmienny m.in. z uwagi na nasilenie objawów autyzmu. Na funkcjonowanie dzieci z autyzmem niezwykle duży wpływ ma także środowisko rodzinne i szkolne. W związku z tym im więcej wsparcia dostaną one w tych dwóch miejscach, tym bardziej prawdopodobne, że lepiej będą radziły sobie w dorosłym życiu.

Dziecko z autyzmem – uczniem

W ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty możemy przeczytać, że dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, z niepełnosprawnościami intelektualnymi i fizycznymi mają możliwość kształcenia zarówno w szkołach ogólnodostępnych, w oddziale integracyjnym, szkołach specjalnych, oddziałach specjalnych, jak również w innych formach, które są dopuszczane przez polskie prawo. To, jaki rodzaj placówki zostanie wybrany, zależy od indywidualnych potrzeb i możliwości psychofizycznych dziecka oraz decyzji rodziców. W związku z tym dzieci z autyzmem (na podstawie odpowiedniego orzeczenia) również mają prawo do kształcenia w takim typie placówki, jaki będzie dla nich najodpowiedniejszy (według ich rodziców i terapeutów).
Zalecenia związane z formą kształcenia znajdują się w orzeczeniu wydawanym przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Powinno ono zawierać również informacje dotyczące organizacji nauki i metod pracy, które mają być wykorzystywane, żeby nauczanie przebiegało w sposób efektywny. Ważne jest, żeby zdawać sobie sprawę z potrzeb dziecka i jego aktualnego poziomu funkcjonowania. W pracy i kształceniu dzieci z autyzmem niezwykle istotne staje się uwzględnienie działań terapeutycznych, wspomagających ich rozwój. Wspomaganie rozwoju wiąże się nierozerwalnie z całą jednostką i przyczynia się do poprawy funkcjonowania dziecka w różnych sferach życia.
Nie ma dwójki takich samych dzieci z autyzmem. Praca nauczyciela staje się więc poznawaniem siebie i wychowanka cały czas na nowo, modyfikacją celów i rozpoznawaniem na bieżąco potrzeb. Rola ucznia jest trudna dla dziecka zdrowego, ponieważ wiąże się z szeregiem obowiązków i wymagań. Dziecko z autyzmem często nie wykazuje w ogóle zainteresowania nauką i zajęciami szkolnymi. Wiąże się to w dużej mierze z przywiązaniem do niezmienności i rutyny. Każda nieprzewidziana sytuacja wywołuje więc lęk, który staje na przeszkodzie procesowi kształcenia, ponieważ uniemożliwia uczenie się. Poza tym takiemu uczniowi niezwykle trudno jest się podporządkować do ogólnie przyjętych zasad i reguł. Trudnościami stają się również:

  • nawiązywanie i utrzymywanie właściwego kontaktu wzrokowego,
  • rozumienie oczekiwań otoczenia – błędna interpretacja gestów, mimiki,
  • adekwatne reagowanie w sytuacjach napięć, stresów oraz zmian,
  • rozpoznawanie i nazywanie swoich uczuć i emocji oraz emocji innych ludzi.

To wszystko generuje liczne problemy, które dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mają nie tylko w relacjach z rówieśnikami, lecz także w czasie zajęć edukacyjnych (rys. 2). Niestety, znacznie utrudnia im to funkcjonowanie w środowisku szkolnym i adaptowanie się do nowych sytuacji. Konieczność pokonania własnych ograniczeń, oporu przed nieznanym oraz sprostanie wymaganiom stawianym przez otoczenie może wywoływać w dzieciach lęk i frustrację oraz prowadzić do zachowań agresywnych. Niezbędne staje się więc poznanie podstawowych zasad pracy z takim uczniem oraz wybranie adekwatnych metod pracy na zajęciach, tak aby był on w stanie przyswajać wiedzę i umiejętności na tym samym poziomie co jego zdrowi rówieśnicy. 

Konieczne dostosowanie metod pracy

Jak już było wspomniane, każde dziecko z autyzmem rozwija się i funkcjonuje w sobie tylko właściwy sposób. Często bywa tak, że nauczyciel nie zna ucznia na tyle dobrze, żeby móc określić jego potrzeby oraz słabe i mocne strony. Ta wiedza jest o tyle istotna, że do poziomu rozwoju i osobowości dziecka należy dostosować cały program nauczania. W edukacji dzieci z autyzmem niezwykle ważne jest indywidualne podejście. W procesie edukacji i wychowania należy się liczyć z tym, że uczeń ten będzie bardziej podatny na wszelkie zmiany, które dokonują się w środowisku zewnętrznym. Ponadto należy mieć świadomość, że nie można z góry skazywać dziecka na porażkę i zakładać, że nie będzie w stanie rozwiązywać zadań testowych czy wykonywać podstawowych czynności. Nauczyciel ma często błędne wyobrażenia. Na początku konieczne jest więc przeprowadzenie rzetelnego wywiadu środowiskowego z rodzicami w celu określenia tego, jak dziecko funkcjonuje w domu, czego potrzebuje, jakie zachowania przejawia. Należy również dowiedzieć się, jak przebiegał rozwój w młodszym wieku. Dopiero po takiej rozmowie, poznaniu dziecka i określeniu jego sytuacji rodzinnej można starać się o dostosowanie oddziaływań do konkretnych potrzeb. Ważna staje się również pomoc dziecku w samodzielnej ocenie jego zachowania i odniesieniu go do aktualnie obowiązujących norm i zasad. Istotna jest także praca nad samooceną i właściwym reagowaniem na pewne bodźce pojawiające się w otoczeniu. 
Z tymi wszystkimi potrzebami musi poradzić sobie nauczyciel, zapewniając odpowiednią stymulację. Jest to o tyle trudne, że dzieci z autyzmem mają poważne trudności z adaptacją do nowych warunków oraz reakcji i oczekiwań innych ludzi. Kiedy czują się mniej pewne i zagrożone, łamią podstawowe zasady i uciekają się do zachowań stereotypowych. Istotne jest więc właściwe przygotowanie nauczycieli do pracy z dziećmi z autyzmem. W wieku szkolnym bowiem, dzięki właściwej pomocy, opiece i wychowaniu, można osiągnąć znaczne postępy w funkcjonowaniu oraz rozwoju dziecka. Dlatego tak ważne jest uczulanie nauczycieli na prawidłowe formułowanie poleceń i dostosowanie swoich oczekiwań do możliwości dziecka. Niezbędne staje się zastosowanie kilku poniższych zasad: 

  • Należy pracować na zadaniach, które mają sekwencyjny porządek, dzięki czemu łatwiej jest je analizować.
  • Język, którego się używa, powinien być prosty i jasny, żeby dzieci z autyzmem mogły zrozumieć komunikat (należy używać tak małej liczby słów, jak to tylko możliwe).
  • Dzieci z autyzmem nie rozumieją sarkazmu i metafor, w związku z czym należy unikać ich używania.
  • Jeśli nauczyciel ma poczucie, że uczeń nie zrozumiał polecenia, powinien je powtórzyć (i poprosić ucznia o jego sparafrazowanie, żeby sprawdzić, czy wszystko zostało zrozumiane).
  • Należy wprowadzać plan dnia, dzięki któremu uczeń będzie miał świadomość, jakie czynności będą wykonywane.
  • Uczenie zasad życia społecznego i reguł obowiązujących w klasie może znacznie poprawić jakość pracy ucznia autystycznego.

Jak można zauważyć, nauczyciel musi wykazać się niezwykłą elastycznością i cierpliwością w pracy z dziećmi z autyzmem. Ponadto powinien mieć wiedzę na temat różnych metod, z których może czerpać w trakcie podejmowanych przez siebie działań, by lepiej oddziaływać na dziecko i uatrakcyjniać zajęcia. Może korzystać z elementów metody Knillów, integracji sensorycznej, muzykoterapii, terapii behawioralnej czy Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne. W dalszej części artykułu podpowiadam, jak wykorzystać każdą z nich.

Metoda Knillów: Program aktywności – świadomość ciała, kontakt i komunikacja

Programy aktywności zostały stworzone i opracowane przez małżeństwo Mariannę i Christiana Knillów. Stwierdzili oni, że jeśli ćwiczenia są odpowiednio dobrane, mogą sprawić, że osoby niepełnosprawne będą podejmowały inicjatywę w procesie terapeutycznym. Wszystko oparli na założeniu, że najważniejszym kanałem sensorycznym jest skóra, która umożliwia przepływ największej liczby bodźców. Podstawową zaletą opisywanej metody jest ich forma. W terapii wykorzystuje się zarówno ruch, jak i muzykę. Każda czynność jest prosta, wykonywana jest w określonym celu. Dzięki odpowiedniej długości i systematyczności dziecko nabywa umiejętność rozpoznawania dźwięków, kojarzenia ich z odpowiednim ruchem i ma satysfakcję z tego, że prawidłowo wykonało dane zadanie.
Autorzy zaznaczają, że bodźce dotykowe towarzyszą człowiekowi już od okresu prenatalnego. Dlatego właśnie praca z ciałem daje możliwość rozwijania zdolności komunikacyjnych. Od tego, jak będzie rozwinięta wrażliwość dotykowa, zależy, w jakim stopniu osoby z autyzmem będą w stanie nawiązywać relacje z otoczeniem.
 

Rys. 2. Problemy edukacyjne ucznia z zaburzeniami ze spektrum autyzmu
Źródło: A. Garncarz, A. Rybka, Terapia i edukacja osób z autyzmem i niepełnosprawnością intelektualną. Próba integracji zagadnień,
„Sztuka Leczenia” 2012, nr 3–4, s. 47–68.


Integracja sensoryczna

Integracja sensoryczna jest procesem, w trakcie którego człowiek otrzymuje informacje ze wszystkich zmysłów (wzrok, słuch, smak, dotyk, węch, układ przedsionkowy i propriocepcja) oraz dokonuje ich rozpoznania, segregowania oraz interpretacji. Następnie integruje je ze sobą oraz z poprzednimi doświadczeniami w celu wytworzenia właściwej reakcji adaptacyjnej. Jeśli na którymkolwiek etapie dochodzi do zakłóceń, wówczas możemy mówić o zaburzeniach integracji sensorycznej. Mogą one mieć charakter nadwrażliwości, podwrażliwości lub poszukiwania sensorycznego. W DSM-V po raz pierwszy pojawiła się informacja na temat tego, że dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu przejawiają również zaburzenia integracji sensorycznej. Celem prowadzonych zajęć staje się więc wielozmysłowa stymulacja, która przyczynia się do unormowania układu nerwowego poprzez różnego rodzaju aktywności ruchowe. Jej efektem stać się ma poprawa koncentracji dziecka na zadaniu motorycznym, polepszenie koordynacji oraz budowanie zaangażowania w kontaktach z rówieśnikami. Żeby jednak podejmowane przez nauczyciela działania miały rację bytu, muszą być adekwatne do potrzeb dziecka i jego trudności. 

Muzykoterapia

Potrzeba wspierania rozwoju dziecka z autyzmem przyczynia się do szukania coraz to innych form pracy z nim. Jedną z nich jest muzykoterapia. Sama muzyka jest określana jako ten rodzaj sztuki, który w niezwykle aktywny sposób wywiera wpływ na świat przeżyć wewnętrznych człowieka. Wykorzystuje się ją w celu nawiązania kontaktu z dzieckiem z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Jest bowiem przesycona treściami emocjonalnymi, ale poza tym zapewnia również poczucie bezpieczeństwa. Każdy rodzaj dzieła muzycznego jest pewną uporządkowaną kompozycją. Każdy poszczególny dźwięk zajmuje odpowiednie miejsce w ogólnym schemacie. Być może to jest główny powód tego, że m...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy