Dołącz do czytelników
Brak wyników

Twarzą w twarz

26 czerwca 2018

NR 100 (Czerwiec 2018)

Wypalenie zawodowe nauczycieli

0 92

O niebezpiecznym syndromie rozmawiamy z dr. hab. Sylwiuszem Retowskim, psychologiem, profesorem z Wydziału Zamiejscowego Uniwersytetu SWPS w Sopocie

Czym jest syndrom wypalenia zawodowego?
Syndrom wypalenia zawodowego to poczucie braku energii, przy czym odczuwane jest wszechogarniające zmęczenie. Można więc powiedzieć, że jest to takie poczucie fizycznego, poznawczego i emocjonalnego braku energii. Efektem tego jest dramatyczny spadek motywacji do pracy u takiego pracownika.

Jakie, poza już wspomnianymi, są symptomy wypalenia zawodowego u nauczycieli?
Myślę, że wypalenie zawodowe działa uniwersalnie, niezależnie od grupy zawodowej. Natomiast gdyby się zastanowić, jakie są jego objawy u nauczycieli, to przede wszystkim jest to uczucie niezwykłego wyczerpania wykonywaną pracą. Ważnym objawem jest także pewnego rodzaju dystansowanie się i oddalanie od pracy. Niektórzy nawet nazywają to cynizmem, ale w rzeczywistości polega to na tym, że zawodowe sprawy dotyczące uczniów czy kolegów z pracy stają się takiej osobie coraz bardziej obojętne. Jest ona znużona i nie ma ochoty się w nie zagłębiać. Do głównych symptomów wypalenia należy więc z jednej strony brak sił fizycznych i emocjonalnych, a z drugiej strony takie depersonalizowanie 
wszystkiego.

Wypalenie zawodowe jest pewnym procesem, nie przychodzi to nagle, tylko jest skutkiem pewnych wydarzeń i sytuacji. Jakie są fazy tego procesu?
Czy w ogóle są fazy, to jest kwestia dyskusyjna, bo nie wszyscy się z tym zgadzają. Generalnie praca powoduje zmęczenie. Jeśli jednak jest tak, że zmęczenie pracą się nasila i te okresy są coraz dłuższe, to w końcu zostaje samo zmęczenie i to jest ten moment, w którym okazuje się,
że jest to wypalenie zawodowe. W przypadku nauczyciela można to zauważyć wtedy, gdy wraca on z ferii albo z wakacji i czuje głęboką niechęć do spraw, które dotyczą szkoły. Wtedy oznacza to, że wypalenie zawodowe rozwinęło się w pełnej formie. Myślę, że tutaj nie należy mówić o fazach, ale o takim stopniowym narastaniu tych dwóch symptomów – braku energii zawodowej w odniesieniu do tego, co osoba powinna zrobić jako nauczyciel i coraz większym dystansowaniu się od pracy i myśleniu: „Mnie to właściwie nie interesuje”, „Nie obchodzi mnie to”, „Ci uczniowie mnie nie obchodzą”.

Jak więc odróżnić początek wypalenia zawodowego od zwykłego zmęczenia?
Początek wypalenia zawodowego nie tak łatwo jest odróżnić od zwykłego przemęczenia, bo są to takie narastające momenty, kiedy osoba czuje się bardzo wyczerpana. Przy zmęczeniu jest podobnie. Problem jednak polega na tym, że zmęczenie szybko mija i można się łatwo zregenerować w czasie wolnym, podczas weekendu czy ferii – wtedy energia wzrasta. W przypadku gdy zmęczenie jest bardziej rozwinięte, tak się nie dzieje. W takiej sytuacji zwykle przerwa w pracy powoduje myślenie o tym, jaka ta praca jest okropna i że właściwie nie sprawia żadnej przyjemności. Gdy trzeba rano wstać do pracy, to osoba dotknięta wypaleniem odczuwa fizyczną niechęć do tego, aby do tej pracy wyjść.

Jakie mogą być przyczyny wypalenia zawodowego?
Przyczyn może być wiele i mogą być zróżnicowane. Jest kilka takich ważnych aspektów, które decydują o tym, czy wypalenie pojawia się w danej organizacji częściej, czy rzadziej. Istotną kwestią jest przeciążenie rolą zawodową, co oznacza, że bardzo często taka osoba doświadcza w pracy różnych wymagań, które uważa za niemożliwe do spełnienia i to prowadzi do tego, że nie jest w stanie się zregenerować. Mając tyle różnych spraw i zobowiązań, właściwie nie wie, za co najpierw się zabrać. To jest jeden z czynników, które mogą nasilać wypalenie zawodowe. Drugim jest poczucie, że nie posiadamy odpowiedniej kontroli nad zasobami koniecznymi do wykonania określonej pracy, np. brakuje nam możliwości wpływania na to, jaka praca i w jaki sposób ma być wykonana. Trzecią przyczyną jest słabe nagradzanie – gdy nauczyciel w początkowej fazie kariery zarabia relatywnie mało, wtedy faktycznie na samym początku kariery może się pojawić pytanie, czy to ma sens, czy ma sens angażowanie się w ten typ pracy. Czwarty aspekt to  poczucie, że nagradzanie w tym zawodzie jest niesprawiedliwe. W szkołach może się zdarzyć, że dyrektorzy dysponują małymi możliwościami motywowania najlepszych pracowników, nie mają na to dużych środków i nie mogą mocno różnicować tych najlepszych i tych gorszych nauczycieli. W tym przypadku liczy się to, na jakim poziomie kariery jest nauczyciel, nie ma znaczenia, że ktoś jest lepszy, jeśli jest na początku kariery. To prowadzi do poczucia braku sprawiedliwości i może też nasilać objawy wypalenia. Piątym powodem jest niedopasowanie wartości. Ludzie idą do pracy z nastawieniem, że chcą pracować w danym zawodzie, bo… I tutaj pojawia się pytanie, dlaczego ludzie wybierają zawód nauczyciela. Bardzo często kieruje nimi poczucie, że chcieliby innych uczyć, pomagać im. Jednak w przypadku, gdy nauczycielem zostanie osoba, dla której najważniejsze jest zarabianie dużych pieniędzy, to bardzo szybko dochodzi do konfliktu wartości – trudno zarabiać dużo pieniędzy, pracując w szkole podstawowej czy średniej, więc ten zawód jest niedopasowany do preferencji danej osoby. 

Czyli w dużym stopniu wiąże się to z oczekiwaniami?
Tak, jest to ściśle związane z oczekiwaniami i tak jest nie tylko w zawodzie nauczyciela, ale też np. lekarza czy każdym innym. Jeśli nasze oczekiwania odbiegają od tego, co dzieje się w danym zawodzie, to bardzo szybko będziemy głęboko niezadowoleni. Kolejnym czynnikiem jest społeczność danej szkoły. Czy jest to społeczność, w której się dobrze funkcjonuje, czy pracownicy dzielą się pochwałami, są zadowoleni, mają dobry humor, wzajemnie się wspierają? Czy może jest to zespół, w którym najważniejsza jest zawiść, zazdrość i nie ma w nim wsparcia, bo każdy z satysfakcją przyjmuje to, że komuś się nie powiodło? W takiej społeczności dominują emocje negatywne. Ewidentnie szybciej dochodzi do wypalenia zawodowego w szkole, w której nie ma wsparcia społecznego, gdzie ta społeczność po prostu nie funkcjonuje dobrze.

Jakie powinno więc być środowisko pracy nauczycieli, żeby ryzyko wystąpienia wypalenia zawodowego było jak najmniejsze?
Powinno to być przede wszystkim środowisko ludzi wzajemnie się wspierających, którzy, gdy na przykład jest jakiś problem, chętnie sobie pomogą, zastąpią kogoś, doradzą, co zrobić z bardzo trudnym uczniem lub bardzo trudnym klientem, takim jak rodzic roszczeniowy. Tak to powinno wyglądać. 

Nasuwa się pytanie, jak sprawić, żeby środowisko pracy właśnie takie było? 
Tak naprawdę dwie strony są za to odpowiedzialne. Jedna – to dyrektor szkoły i jego zastępcy, którzy mogą stymulować rozmowy, nie pro forma, ale prowadzić realne działania, żeby wspierać się wzajemnie, albo – wprost przeciwnie – mogą tworzyć atmosferę terroru, bardzo wysokich wymagań i dawania ciągle negatywnych feedbacków, a wtedy bardzo trudno jest zbudować dobrą społeczność. Nie można jednak wszystkiego zrzucać na dyrektora. W szkole mamy do czynienia z ludźmi, którzy skończyli studia wyższe i to jest potężny kapitał – duża grupa wykształconych osób, które mogą wziąć odpowiedzialność za to, żeby utworzyć dobrą społeczność. To od nich zależy, czy wzajemnie inwestują w siebie, czy znajdują czas, żeby ze sobą porozmawiać, czy podejmują czasami obowiązki za kogoś, kto nie jest w stanie ich wypełnić lub się źle czuje albo z jakichś powodów potrzebuje pomocy, czy są chętni do pomocy. Tego akurat nie można zadekretować. Nie można zarządzić, że od tej pory wszyscy sobie pomagamy czy uśmiechamy się do siebie – to jest już trochę kwestia zespołu nauczycieli. Nie wierzę, że w dużej szkole wszyscy będą się lubić, ale mogę sobie wyobrazić sytuację, że w szkole są różne grupy, np. wuefiści, którzy trzymają się razem, albo poloniści, albo młodsi nauczyciele bą...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy