Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Relacje i emocje

16 grudnia 2021

NR 129 (Grudzień 2021)

Zaburzenia lękowe czy zaburzenia nastroju – jakie przejawy umożliwią ich rozpoznanie u ucznia i właściwą reakcję?

0 681

Lęk jest naturalnym stanem emocjonalnym, który zwraca uwagę na potencjalne niebezpieczeństwo i mobilizuje do poradzenia sobie z nim. Przykładowo, gdy ktoś widzi rozpędzony samochód jadący w jego kierunku, odczuwa lęk i chowa się w bramie, dzięki czemu unika potencjalnego zderzenia. Taki lęk pełni funkcję przystosowawczą – pomaga optymalnie rozwiązać problemy. Co jednak, kiedy przeradza się w stan patologiczny?

Lęk towarzyszy człowiekowi od pierwszych do ostatnich dni życia. W okresie niemowlęcym dziecko lęka się niespodziewanych, intensywnych bodźców zmysłowych (hałas, mocne światło), następnie źródłem niepokoju jest oddzielenie od opiekuna. 
Po 2. roku życia maluch odczuwa lęk związany z rozwijającym się myśleniem wyobrażeniowym (twory fantazji – potwory oraz ciemność). W wieku przedszkolnym lękami związanymi z naturalnym etapem rozwojowym najczęściej są lęki przed katastrofami naturalnymi, lęk przed ciemnością. W okresie szkoły podstawowej lękiem adaptacyjnym może być rywalizacja i porównywanie się z rówieśnikami, osiągnięcia sportowe, szkolne. U adolescentów przeważa lęk związany z wykluczeniem z grupy rówieśniczej. 

POLECAMY

Kiedy lęk staje się patologiczny?

Czasami lęk jest „oszustem”, sprawia, że zagrożenie wydaje się realne, choć tak naprawdę nie ma zagrożenia. U około 20% dzieci i młodzieży lęk staje się patologiczny. Taki lęk jest nieproporcjonalnie nasilony w stosunku do okoliczności (dziecko odczuwa paraliżujący lęk w szkolnej bibliotece), jest wywoływany przez niezagrażający czynnik (dziecko odczuwa lęk podczas jazdy autem), trwa, nawet jeśli ustanie czynnik wywołujący (po zobaczeniu małego pająka w łazience dziecko nie wchodzi tam samo przez kilka dni), uniemożliwia osobie prawidłowe funkcjonowanie (dziecko nie jest w stanie wejść do sklepu), występują objawy somatyczne (duszność, zawroty głowy, ból brzucha itp.). Mówi się wtedy o zaburzeniach lękowych. Największe rozpowszechnienie tego zaburzenia występuje w grupie dzieci w wieku od 7 do 11 lat. Początek trudności może być obserwowany między 2. a 5. rokiem życia, a apogeum przejawów lęku przypada na 7. rok życia (co często jest łączone z pójściem do klasy I szkoły podstawowej). Część niepokojów dziecięcych uznawana jest za naturalny etap rozwojowy. Zdarza się, że konkretne zaburzenia rozpoznawane są po długim czasie. Dziecko z objawami somatycznymi (np. biegunka czy wymioty) trafia do pediatry, który, po wykluczeniu przyczyn fizjologicznych takiego stanu, kieruje rodzinę do psychologa i/lub psychiatry. Trudności z adaptacją w szkole (o dużym nasileniu) są tłumaczone przez nauczycieli i rodziców jako np. tymczasowa nieśmiałość. Wszystko to sprawia, że prawidłowe rozpoznanie odsuwa się w czasie nawet o kilka miesięcy.

Rodzaje i objawy zaburzeń lękowych 

Wyróżnia się kilka podstawowych rodzajów zaburzeń lęków diagnozowanych u dzieci i młodzieży. Spośród nich można wymienić m.in.: 

Lęk separacyjny
Jest fizjologicznym zjawiskiem do 3. roku życia i powinien stopniowo zaniknąć do 5. roku życia. Lęk separacyjny jako zaburzenie występuje u ok. 3–5% dzieci i młodzieży, słabnie wraz z wiekiem i częściej cierpią na niego dziewczynki. Dziecko odczuwa nieproporcjonalnie duży lęk, gdy spodziewa się rozłąki z opiekunem, w trakcie jego nieobecności lub nawet gdy tylko sobie taką rozłąkę wyobraża. Na próby naturalnego rozdzielenia (np. wyjście opiekuna do pracy lub wyjście dziecka do szkoły) reaguje niezgodą, płaczem, zdarza się, że zgłasza dolegliwości somatyczne (ból głowy, ból brzucha) i w efekcie nie dochodzi do rozłąki (dziecko zostaje w domu z opiekunem). Inne możliwe objawy to: odmawianie wychodzenia z domu bez opiekuna, odmawianie chodzenia do szkoły, do kolegów, dziecko nie wyjeżdża samo na wycieczki szkolne lub bardzo oporuje, bezpodstawnie zamartwia się, że opiekun zachoruje i/lub umrze, nie chce spać samo. Zaburzenie charakteryzuje się nadmiernym lękiem i cierpieniem związanym z separacją opiekuna, nieodpowiednim do poziomu rozwoju.

Zaburzenie lękowe uogólnione
Występuje u ok. 3–5% dzieci i młodzieży. Dziecko nadmiernie zamartwia się przeróżnymi, mniej lub bardziej oczekiwanymi wydarzeniami: „Co będzie, jak dostanę jedynkę ze sprawdzianu/mój tata zachoruje/wichura powali drzewo na nasz dom” itp. Dla oczekiwanych sytuacji dziecko wyobraża sobie tylko negatywne zakończenia. Szuka zapewnień, że jego obawy się nie sprawdzą, a z drugiej strony nie wycisza się, gdy je usłyszy. Odczuwa lęk o prawie stałym nasileniu (lęk wolno płynący), łatwo się męczy, odczuwa zwiększone napięcie mięśniowe, niepokój, rozdrażnienie, ma trudności z koncentracją i problemy ze snem. Przewlekle utrzymują się nadmierne obawy związane ze szkołą, relacjami z rówieśnikami, rodziną, zdrowiem i bezpieczeństwem, towarzyszą temu objawy somatyczne. Dziecko z tym zaburzeniem będzie martwić się nadmiernie o różne rzeczy, takie jak: zdrowie, wyniki w nauce, relacje z kolegami i inne sprawy. Lęk przejmuje kolejne sfery funkcjonowania dziecka, sprawiając, że obawia się ono kolejnych rzeczy, sytuacji, miejsc. 

Zespół lęku napadowego (lęk paniczny)
Dotyka 0,5–5% dzieci i młodzieży. Charakteryzuje się nawracającymi napadami paniki – nagłego, bardzo silnego lęku z towarzyszącymi objawami somatycznymi (duszność, zawroty głowy). W czasie trwania ataku paniki dziecko ma poczucie utraty kontroli nad sobą lub że „zaraz umrze”/„oszaleje”, co tylko wzmaga przerażenie. Napad paniki może pojawić się bez przyczyny lub może zostać wywołany przez konkretny czynnik. Jeśli atak paniki wystąpił bez określonej przyczyny, w dziecku uruchamia się lęk przed nawrotem i ten lęk może wywołać kolejny napad paniki. Dzieci z napadami lęku panicznego boją się utraty kontroli w trakcie napadu i mogą unikać miejsc publicznych, a w ciężkiej postaci – nie opuszczać domu.

Fobie specyficzne
Zaburzenie lękowe w postaci fobii występuje u ok. 2,5–9% dzieci i młodzieży. W tym przypadku lęk dziecka skupia się wokół konkretnego przedmiotu, obiektu. Fobia może dotyczyć np.: zwierząt, owadów, zjawisk atmosferycznych (wiatr, burza, deszcz), ciemności, hałasów, wysokości i wielu innych czynników. W obecności tych obiektów lub gdy dziecko oczekuje kontaktu z nimi, odczuwa nieracjonalny i nadmierny strach, który może rozwinąć się w napad paniki. Dziecko stara się na co dzień unikać budzącego lęk czynnika. O zaburzeniu lękowym w postaci fobii mówimy, gdy przeżywany strach przed danym czynnikiem nie jest zgodny z fazą rozwojową dziecka. 

Zespół lęku społecznego (fobia społeczna)
Występuje u ok. 1% dzieci i adolescentów. Do 3. roku życia uznaje się lęk przed obcymi za przejaw prawidłowego rozwoju. Dziecko cierpiące na fobię społeczną doświadcza bardzo silnego lęku w obecności osób nieznajomych (osoby, które nie są członkami rodziny i przyjaciółmi dziecka). Młody człowiek jest zakłopotany, ciągle myśli o tym, jak postrzegają go inni, obawia się ośmieszenia i upokorzenia, podczas rozmowy nie utrzymuje kontaktu wzrokowego, mówi niewiele, niewyraźnie i cicho, pozostaje „na uboczu”. Występują objawy somatyczne – czerwienienie się, pocenie, drżenie rąk. W domu dziecko zachowuje się zupełnie swobodnie i nie odczuwa lęku. 

Mutyzm wybiórczy
Jest to rodzaj fobii społecznej – obserwuje się ją u ok. 0,3–0,8% dzieci i nastolatków. W tym zaburzeniu lęk przed ludźmi manifestuje się odmową komunikacji werbalnej (milczeniem), mimo że mowa dziecka jest prawidłowo rozwinięta. Młody człowiek nie odzywa się do osób niebędących członkami rodziny ani bliskimi przyjaciółmi, unika kontaktu wzrokowego. W mutyzmie występuje blokada mówienia w określonych sytuacjach społecznych.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne
W tym zaburzeniu obsesje (natrętne myśli) lub kompulsje (natrętne zachowania) pochłaniają znaczną ilość czasu, powodują cierpienie, a nawet upośledzenie funkcjonowania w stosunku do fazy rozwoju. Osoby dorosłe są najczęściej świadome nieprawdziwości swoich objawów. U dzieci zwykle tak nie jest, przeżywają lęk związany z natrętnymi myślami i czynnościami, który może eskalować aż do agresji, jeśli nie są w stanie wykonać czynności przymusowej. Objawami może być spędzanie czasu na dotykaniu, liczeniu przedmiotów, myśleniu o liczbach, zwracanie uwagi na symetrię, równowagę, silna potrzeba, by pamiętać o błahych sprawach, nadmierne zamartwianie się, koncentrowanie się na szczegółach (nadmierne), zachowania impulsywne.
U dziecka cierpiącego na zaburzenia lękowe można spotkać objawy charakterystyczne dla dwóch lub więcej wspomnianych wyżej kategorii. Rodzajem takich „mieszanych zaburzeń” jest fobia szkolna. Może charakteryzować się zupełną odmową pójścia do szkoły, uciekaniem z lekcji, porannymi awanturami, nasilonymi objawami somatycznymi, które pojawiają się tuż przed wyjściem do szkoły i często opóźniają lub uniemożliwiają opuszczenie domu. W fobii szkolnej obecne są objawy lęku społecznego, lęku separacyjnego, zdarza się lęk uogólniony, mogą pojawiać się napady paniki. 

Przyczyny zaburzeń lękowych

W powstawaniu zaburzeń lękowych istotne są czynniki biologiczne i genetyczne oraz wpływ czynników środowiskowych. Rozwinięciu się ww. zaburzeń sprzyja „naśladowanie” zachowań lękowych rodziców, nadopiekuńczość, nadmierna krytyka lub nadmierne kontrolowanie dziecka, stosowanie przemocy przez opiekunów, zaniedbywanie dziecka, doświadczanie skrajnie trudnych sytuacji (śmierć opiekuna, wykorzystywanie seksualne). Zdarza się, że czynnikiem wyzwalającym objawy zaburzeń lękowych są zmiany, jak np. pójście do przedszkola, rozpoczęcie nauki w szkole, zmiana klasy, przeprowadzka. Odczuwany przez dziecko lęk może się nasilać i utrwalać, jeśli skupia się ono głównie na zagrożeniach i złych doświadczeniach, rozmyśla o nich w destrukcyjny sposób przy jednoczesnym umniejszaniu dobrych doświadczeń. 

Co dalej, czyli jakie są sposoby leczenia?

Podstawową metodą leczenia zaburzeń lękowych u dzieci i adolescentów jest uświadamianie dorosłym opiekunom dzieci (rodzicom, nauczycielom), jaka jest specyfika tych zaburzeń. Równolegle można oddziaływać terapeutycznie na dziecko – zaleca się różne formy psychoterapii, metody relaksacyjne oraz trening asertywności i trening umiejętności społecznych. Celem tych oddziaływań jest wypracowanie przez dziecko strategii radzenia sobie z lękiem w sytuacjach, w których wzbudza on poczucie zagrożenia, którego obiektywnie nie ma. 
Farmakoterapię stosuje się dopiero wtedy, gdy same metody psychoterapeutyczne nie przynoszą oczekiwanych efektów i nadal występują znaczne trudności w codziennym funkcjonowaniu.

Zaburzenia nastroju – ogólna charakterystyka

Stwierdzenie zaburzeń nastroju u dzieci i młodzieży jest trudniejsze niż u dorosłych. Młodzi ludzie nie zawsze potrafią mówić o swoich uczuciach, zdarza się, że nie umieją ich trafnie nazwać, zidentyfikować. Dodatkowo okres dzieciństwa i dorastania obfituje w doświadczanie obniżonego nastroju. Tym, co odróżnia sytuacyjnie obniżony nastrój od zaburzeń nastroju, jest natężenie i czas trwania emocji. W przypadku zaburzeń nastroju niemożliwe jest właściwe funkcjonowanie, a negatywne emocje utrzymują się przez bardzo długi czas.

Rodzaje zaburzeń nastroju

Wśród zaburzeń nastroju u dzieci i adolescentów można wyróżnić:

  • depresję – utrzymujący się kilka tygodni obniżony nastrój, poirytowanie, spadek zainteresowań, niemożność odczuwania przyjemności, trudność w wykonywaniu codziennych czynności;
  • dystymię – przewlekłą depresję z nasilonym lękiem;
  • manię z depresją (zaburzenie afektywne dwubiegunowe) – choremu towarzyszą naprzemiennie epizody podwyższonego nastroju i hiperaktywności (mania) oraz epizody obniżonego nastroju, spowolnienia psychoruchowego (depresja);
  • zaburzenia nastroju spowodowane chorobami somatycznymi – różne choroby ciała, jak np. nowotwór, uszkodzenia ciała, infekcje i różne choroby chroniczne, mogą wywołać przewlekle obniżony nastrój;
  • zaburzenia nastroju spowodowane nadużywaniem substancji psychoaktywnych – symptomy depresji lub manii pojawiające się na skutek działania leków, narkotyków czy toksyn; może to dotyczyć także jednorazowego zażycia.

Kilka słów o depresji 

O depresji u dzieci mówi się od niedawna. Wcześniej to zaburzenie diagnozowano tylko u osób dorosłych. Wraz ze zmieniającym się podejściem do wychowywania zaczęto zwracać uwagę na to, co dzieci czują. Podobnie jak dorośli doznają frustracji, rozczarowań, czują smutek związany ze stratą. W przypadku smutku najczęściej pomaga niespodzianka, wspólne spędzenie czasu z rodziną, uwaga rodziców. W przypadku depresji to zdecydowanie za mało. Dziecko, które cierpi na depresję, może być postrzegane przez otoczenie (rodziców, pracowników szkoły) jako leniwe, ciągle niezadowolone czy nieustannie smutne bez powodu. Depresję stwierdza się u ok. 2% dzieci oraz nawet u 8% nastolatków. W 30-osobowej klasie przeciętnie 1 osoba ma zaburzenia nastroju. Ważne, aby wiedzieć, że depresja jest chorobą, która może zagrażać życiu. To jest choroba, którą trzeba leczyć, a nie zły nastrój, który sam minie. Objawy depresji w okresie dzieciństwa i adolescencji są często niedojrzałe, niespecyficzne, ich rozpoznanie wymaga znacznego wysiłku. Zarówno dzieci drażliwe, „zachowujące się źle”, jak i spokojne, wycofane mogą mieć depresję.

Na co zwrócić uwagę, czyli objawy depresji
Do najczęściej występujących i najbardziej ogólnych objawów należą:

  • długotrwałe odczuwanie smutku,
  • poczucie beznadziejności, bezradności,
  • obniżona samoocena,
  • poczucie winy,
  • myśli, że „chce nie żyć”,
  • utrata zainteresowania tym, co do tej pory było ciekawe,
  • trudności w relacjach,
  • zmiany w odżywianiu się, utrata lub przybranie na wadze,
  • trudności z koncentracją uwagi,
  • trudności z podejmowaniem decyzji,
  • myśli lub próby samobójcze,
  • narzekanie na zdrowie, nadmierna męczliwość,
  • wagary lub ucieczki z domu,
  • łatwe irytowanie się, wrogość, agresja.

Im dziecko jest młodsze, tym trudniej jest mu określić i opisać opiekunom swoje emocje. Dzieci przedszkolne i wczesnoszkolne zgłaszają głównie dolegliwości somatyczne, więc w tej grupie wiekowej największe znaczenie ma obserwacja dziecka. Młodsze dzieci mogą się skarżyć na bóle brzucha, głowy, nóg, brak apetytu, mogą się moczyć mimowolnie. Do alarmujących zachowań należą: apatia, zwiększona drażliwość, niechęć do współpracy, nasilony lęk separacyjny.
Objawy depresji u młodzieży są trochę inne. Występuje płaczliwość, zoboj...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy