Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , WARSZTAT PRACY

21 lutego 2022

NR 130 (Luty 2022)

3 skuteczne strategie powtórkowe – jak bez stresu utrwalać wiedzę?

0 566

Życie uczy, że im bliżej zakończenia edukacji na etapie szkoły podstawowej lub ponadpodstawowej, tym bardziej wzrasta poziom niepokoju nauczycieli, dyrektorów szkół, uczniów i ich rodziców o rezultaty uczenia się oraz wyniki zewnętrznych sprawdzianów wiedzy. W klasach najwyższych programowo w ostatnim miesiącu nauki obserwuje się szczególnie intensywną pracę nad przedmiotami egzaminacyjnymi. Często organizowane są skumulowane powtórki materiału z kilku lat nauki, uczniowie rozwiązują wiele arkuszy egzaminacyjnych. Towarzyszy temu wiara w efektywność takiego postępowania i nadzieja na sukces. Istnieją jednak inne sposoby wpływania na trwałość wiedzy i praktyki przynoszące lepsze rezultaty. Kiedy można być spokojnym o wiedzę i umiejętności uczniów?

Planowanie jako fundament uczenia się

Planowanie i realizacja założonego planu są filarami trwałości procesu uczenia (się). Umiejętność ta wydaje się kluczowa, zwłaszcza w kontekście przygotowania do sprawdzianów czy egzaminów. W szkolnej praktyce naszych uczniów obserwujemy syndrom tzw. ostatniej chwili. Postawę taką można rozpatrywać w kategoriach uczniowskiej przypadłości. Tymczasem jest ona uwarunkowana fizjologicznym rozwojem mózgu. Umiejętność planowania jest trudna do opanowania, szczególnie dla dzieci w wieku szkolnym. Płaty czołowe, czyli obszar w mózgu odpowiedzialny za planowanie, rozwija się bowiem do 20. roku życia. Znaczenia nabierają tutaj uczniowskie doświadczenia związane z planowaniem – od przyglądania się temu procesowi, bycia jego częścią, aż po samodzielne działania.
Planowanie, zarówno w doświadczeniu nauczycieli, jak i uczniów, zazwyczaj polega na rozłożeniu treści, jakie uczeń powinien opanować w konkretnym czasie. Tymczasem edukacyjnie wartościowe planowanie, oprócz rozłożenia treści, zawiera takie elementy, jak: podzielenie treści na mniejsze porcje, przemieszanie ich i regularne wracanie do nich w odpowiednich odstępach czasu. 

Trzy strategie, które wzmacniają uczenie się i zwiększają trwałość wiedzy

Najnowsze badania edukacyjne1 wskazują na trzy strategie zwiększające sukces edukacyjny uczniów, wspierające planowanie, tj.: ćwiczenia w przywoływaniu, rozłożenie nauki w czasie i ćwiczenia przemieszane. Można wykorzystywać je łącznie lub pojedynczo. Punktem wyjścia do zastosowania tych strategii jest zmiana myślenia o uczeniu się naszych uczniów i uczennic, którą najpełniej oddają słowa P. Agarwal: „Kiedy myślimy o uczeniu, skupiamy się na wtłaczaniu informacji do głów naszych uczniów. Zamiast tego powinniśmy skupić się na ich wydobywaniu2”.

POLECAMY

1. Przywoływanie przywoływaniu nierówne

Przywołanie informacji z pamięci to praktyka obecna zarówno w doświadczeniach uczniów, jak i pracy nauczyciela. Jej przykładem jest postawienie pytania: „O czym rozmawialiśmy na ostatniej lekcji?” Doświadczenie pokazuje, że zwykle kończy się to wskazaniem do odpowiedzi jednego ucznia lub odpowiedzią samego nauczyciela. 
Aby zaangażować intelektualnie całą klasę, można poprosić wszystkich uczniów o zapisanie odpowiedzi na to pytanie (krótkie, pełne zdania) i wyznaczyć na zapis dwie minuty. Kolejne trzy minuty można przeznaczyć na przedyskutowanie przez uczniów odpowiedzi w parach, a potem zaprosić ich do podzielenia się na forum odpowiedziami i wnioskami z dyskusji. Tak przeprowadzone ćwiczenie w przywoływaniu przynosi podwójną korzyść: wzmacnia ślad pamięciowy, dzięki czemu przywołane treści będą w przyszłości łatwiej dostępne dla uczniów, i dostarcza informacji zwrotnej o tym, jakie treści z poprzedniej lekcji zostały opanowane.

Jak nie pomylić przywoływania z odpytywaniem i testowaniem? 

„Myśl o ćwiczeniach w przywoływaniu jako o metodzie uczenia się, a nie o narzędziu do wystawiania stopni3”.
P. Agarwal

Istnieje kilka rekomendacji, które pozwolą zachować istotę ćwiczeń w przywoływaniu i jednocześnie uniknąć ich błędnego rozumienia zmierzającego w kierunku testowania, odpytywania lub wykorzystania ich jako narzędzia do oceniania:

  • Zaproś do przywoływania wszystkich uczniów/uczennice.
  • Uczyń z przywoływania część lekcyjnej rutyny.
  • Poproś uczniów/uczennice o zapisywanie przywoływanych informacji.
  • Uczyń z przywoływania aktywność o „niskiej stawce” (bez oceniania).
  • Wyjaśnij uczniom/uczennicom korzyści z przywoływania.

Przywoływanie w praktyce

Miniquizy
Dobrze skonstruowane quizy zapewniają wysoką wydajność przywoływania. Potencjał edukacyjny quizów zależy od wykorzystania w nich pytań o wysokiej jakości, wymagających kojarzenia i wiązania wiedzy oraz wprowadzenia nieoczywistych odpowiedzi skłaniających do analizowania i wnioskowania. 

Przykład 1:
Kiedy doszło do zawarcia umowy, która zmieniła relację pomiędzy Koroną a Litwą za czasów Władysława Jagiełły?
a) 1385 r.
b) 1386 r.
c) 1400 r.
d) 1411 r.

Przykład 2:
Do jakich organizmów zaliczysz drożdże ze względu na sposób odżywiania się?
a) do samożywnych, ponieważ są zdolne do samodzielnego wytwarzania substancji pokarmowych,
b) do samożywnych, ponieważ mogą samodzielnie zdobyć substancje pokarmowe,
c) do cudzożywnych, ponieważ pobierają pożywienie ze związków organicznych wytworzonych przez inne organizmy,
d) do cudzożywnych, ponieważ mogą być pokarmem dla innych organizmów.

Jeśli przeanalizujemy, w jaki sposób zostały skonstruo-
wane pytania i odpowiedzi, odkryjemy:

  • Pytania utworzone są bez użycia konkretnych definicji czy pojęć, mają opisowy charakter, tak jak w przypadku pytania o Unię w Krewie, dzięki temu wymagają przeanalizowania podanych informacji: powiązania opisu zdarzenia z jego nazwą i datą. Tego rodzaju pytania są mało obecne na lekcjach, ale powszechne na egzaminach.
  • Odpowiedzi – ich wachlarz nie jest oczywisty ani przypadkowy, jest ściśle związany z tematem; celowo pominięta została najlepiej kojarzona przez uczniów data 1410 r., czyli bitwa pod Grunwaldem. 

Dobrą praktyką jest omówienie wyników quizu z klasą, dyskusja nad istotą prawidłowych i nieprawidłowych odpowiedzi, która może być dla uczniów punktem wyjścia do analizy i łączenia faktów, korzystania z wiedzy w różnych kontekstach. 
Rozmowa o wynikach quizu jest szansą na wyposażenie uczniów w umiejętność rozwiązywania zadań egzaminacyjnych. Dla nauczyciela jest to okazja do modelowania analizy pytań, a dla uczniów – nabywania umiejętności analizy pytań i powiązanych z nim odpowiedzi poprzez obserwację i naśladowanie. 

Dwie rzeczy 
Na wykonanie tego ćwiczenia w przywoływaniu wystarczy 3–5 minut. Istotnym czynnikiem powodzenia jest wybranie i pisemne wykonanie przez każdego ucznia jednego z następujących poleceń:

  • Zapisz 2 rzeczy, których się dziś nauczyłeś(-aś).
  • Zapisz 2 rzeczy, których nauczyłeś(-aś) się wczoraj.
  • Zapisz 2 rzeczy, które są ważne w tym rozdziale.
  • Zapisz 2 rzeczy, o których chciałbyś(-ałabyś) dowiedzieć się więcej.
  • Zapisz 2 rzeczy z twojego życia, które łączą się z dzisiejszą lekcją.

W tym przypadku znaczenie ma zapisywanie odpowiedzi pełnymi zdaniami. Rozwija to umiejętność logicznego i jasnego formułowania myśli oraz wzbogaca słownictwo.

2. Co przemawia za rozłożeniem nauki w czasie?

Szkolne doświadczenie pokazuje, że uczniowie często uczą się w skumulowany sposób, tzn. podejmują próbę opanowania bądź powtórzenia dużej partii materiału na chwilę przed sprawdzianem. Skutkuje to nadmiernym obciążeniem emocjonalnym i poznawczym, a dodatkowo nie wpływa na trwałość zapamiętanych informacji. Badania edukacyjne4 pokazują, że skumulowane uczenie się – często intuicyjnie wybierane – jest nieskuteczne, w przeciwieństwie do rozłożenia nauki w czasie, polegającego na wracaniu do treści w odpowiednich odstępach czasu.

Zadbajmy o trwałość wiedzy

O kluczowych momentach, w których warto wracać do treści, już w 1885 r. mówił Hermann Ebbinghaus, a jego badania zostały potwierdzone przez współczes-
nych badaczy5. Zilustrował je krzywą zapominania, którą przedstawiono na rysunku 1.
 

Rys. 1. Krzywa zapominania Hermanna Ebbinghausa


Krzywa ta ilustruje, kiedy następuje najwyższy spadek zapamiętanych informacji, co wskazuje kluczowe momenty na przywoływanie po zakończonej nauce: 20 minut, 1 dzień, tydzień, miesiąc itd. Przykłady praktycznego wykorzystania krzywej Ebbinghausa mogą być następujące:

  • 20 minut – ćwiczenia podsumowujące lekcję, np. wyżej opisane „Dwie rzeczy”.
  • 1 dzień – wartościowa praca domowa obejmująca zagadnienia ostatniej lekcji i wcześniejszych działów.
  • Tydzień – ćwiczenia przywołujące na początku lekcji, np. quizy.
  • Miesiąc – uwzględnianie zagadnień z poprzednich działów w pracach domowych, aktywnościach, zadaniach proponowanych na lekcji, np.: „Wskaż różnice i podobieństwa między demokracją szlacheck...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy