Aktywna i angażująca profilaktyka nadwagi i otyłości w szkole – bank pomysłów na działania kadry pedagogicznej i dyrektora

Edukacja i wychowanie

Problem nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży jest bardzo duży i sukcesywnie narasta, dlatego ważne są jak najskuteczniejsze inicjatywy profilaktyczne podejmowane m.in. przez szkołę. Raport NIK na ten temat pokazał jednak, że dotychczasowe działania w tym zakresie nie są wystarczająco skuteczne. Jakie obszary musi obejmować i jak powinna przebiegać profilaktyka nadwagi i otyłości realizowana w ramach edukacji szkolnej, by udało się uzyskać jak najlepsze rezultaty?

Najwyższa Izba Kontroli 16 grudnia 2021 r. opublikowała raport zatytułowany „Dostępność profilaktyki i leczenia dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami metabolicznymi wynikającymi z otyłości i chorób cywilizacyjnych”. Z powyższego raportu wynika, że w badanym okresie (od stycznia 2018 r. do końca marca 2020 r.) system opieki zdrowotnej nie zapewniał kompleksowej opieki pacjentom do 18. roku życia, w tym z nadmierną masą ciała. Brakowało skoordynowanych działań i całościowego podejścia do problemu, począwszy od działań profilaktyczno-edukacyjnych, przez skuteczną diagnostykę, po szybki dostęp do efektywnego leczenia. Prowadzona profilaktyka, polegająca głównie na udzielaniu ustnych pouczeń i przekazywaniu materiałów promocyjnych, nie przyniosła oczekiwanych rezultatów.

POLECAMY

Co mówią raporty i statystyki o problemie nadwagi i otyłości u dzieci?

Z raportu NIK wynika, że spośród 644 pacjentów w wieku od 2 do 18 lat, będących pod opieką badanych placówek, nadwagę lub otyłość stwierdzono u 140 pacjentów, czyli u 22%, z tego 91 osób miało nadwagę (65%), a 49 (35%) cierpiało na otyłość. W przypadku nadwagi problem dotyczył w niemal takim samym stopniu dziewczynek (46), jak i chłopców (45); na otyłość częściej chorowali chłopcy (28) niż dziewczynki (21). Zarówno nadwagę, jak i otyłość najczęściej diagnozowano w grupie wiekowej 10–14 lat, najrzadziej – wśród najmłodszych dzieci w wieku od 2 do 4 lat. W tym miejscu warto zauważyć, że otyłość jest najpowszechniejszą chorobą cywilizacyjną na świecie, niosącą za sobą wiele powikłań zdrowotnych, jak np.: zaburzenia metaboliczne, cukrzyca, nadciśnienie, udar, choroba wieńcowa, schorzenia kardiologiczne, zaburzenia oddychania czy zwyrodnienie stawów. Ponadto w Raporcie Światowej Federacji ds. Otyłości wydanym w marcu 2021 r. wskazano również na istotny związek między otyłością a problemami natury psychologicznej, ryzykiem zachorowania na nowotwory, a nawet COVID-19. Co gorsza, według danych Instytutu Żywienia i Żywności z 2018 r. polskie dzieci tyją najszybciej w Europie. 
W latach 70. ubiegłego wieku nadmierną masę ciała notowano w Polsce u mniej niż 10% uczniów, a w ostatnich latach odsetek takich uczniów wynosi już 22%. Z raportów opracowanych na zlecenie Ministra Zdrowia wynika, że w 2018 r. nadwagę miało nawet 30,5% dzieci w wieku szkolnym. Niestety, występowanie nadwagi i otyłości wiąże się nie tylko ze zwiększeniem prawdopodobieństwa wystąpienia licznych chorób, ale także niesie za sobą konsekwencje społeczne. Zaburzenia metaboliczne mogą bowiem utrudniać lub nawet uniemożliwiać edukację, a w przyszłości również funkcjonowanie na rynku pracy. Mogą być przyczyną absencji, niższej wydajności, a w konsekwencji wzrostu liczby rent wypłacanych z powodu niepełnosprawności. Jak widać, taki stan niesie za sobą długofalowe zagrożenie. 

Jakie są rekomendacje w zakresie skutecznej profilaktyki?

Remedium na zaistniały stan rzeczy wydaje się skuteczna profilaktyka polegająca na propagowaniu zdrowego stylu życia opartego na dwóch filarach: 

  • kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych,
  • propagowaniu aktywności fizycznej. 

Ponieważ lepiej zapobiegać, niż leczyć, dzieci edukowane już od najmłodszych lat będą miały mniej problemów zdrowotnych w przyszłości, a to z kolei pozwoli ograniczyć koszty leczenia następstw ewentualnych chorób. Zgodnie z raportem NIK skuteczna profilaktyka wymaga zaplanowanych i skoordynowanych działań angażujących różne środowiska i instytucje – od Ministerstwa Zdrowia, przez samorządy i placówki lecznicze, po organizacje działające na rzecz pacjentów. Efektywna edukacja powinna być odpowiednio dostosowana do grupy docelowej, powinna być dla niej atrakcyjna, przystępna, a także kompleksowa. Jako że dzieci i młodzież na co dzień obcują z nowymi technologiami, także i w tym przypadku można spróbować je wykorzystać, np. w postaci opasek monitorujących aktywność fizyczną czy aplikacji na urządzeniach mobilnych.
Szkoła jest miejscem, w którym dzieci i młodzież spędzają znaczną część swojego dnia. To właśnie tam w dużej mierze kształtują się nawyki młodego, rozwijającego się człowieka. Warto zadbać o to, aby prezentowane przez szkołę wzorce były jak najlepsze, aby uczniowie mogli z nich czerpać pełnymi garściami. Istotą skutecznej profilaktyki zdrowia w szkole jest współpraca i działanie na wielu poziomach, dlatego powinno się zaangażować w nią nie tylko samych uczniów, ale także ich rodziców oraz kadrę pedagogiczną, tj. nauczycieli, psychologów, pedagogów czy też samą dyrekcję szkoły. Wspólnymi siłami o wiele łatwiej można osiągnąć zamierzony cel. Nie od dziś wiadomo, że przykład idzie z góry. Dzieci uczą się przez obserwację dorosłych i ich naśladownictwo. Zatem jeśli my dorośli będziemy dbać o swoje prawidłowe nawyki żywieniowe, to istnieje bardzo duża szansa na to, że uczniowie również zaczną zwracać na nie uwagę, a co więcej, będą przekazywać je dalej, to z kolei będzie skutkować zmianą nawyków żywieniowych ich rodzin, a w konsekwencji także społeczeństwa.

Jakie działania profilaktyczne można realizować w szkole?

W szkole można zapewnić dzieciom dostęp do zdrowych produktów, aby nauczyły się spontanicznie po nie sięgać. Można przybliżyć dzieciom i młodzieży temat prawidłowych nawyków żywieniowych poprzez prowadzenie przez nauczycieli lekcji, organizację akademii, przeprowadzanie akcji czy konkursów nawiązujących do zdrowego trybu życia. Poprzez uatrakcyjnienie lekcji, dostosowanie jej do odbiorców czy też zaangażowanie uczestników nauczyciel może sprawić, że uczniowie zainteresują się tematyką zdrowego odżywiania. Warto łączyć teorię z praktyką, nawiązywać do codziennych sytuacji, w których znajdują się uczniowie, podkreślając rangę i znaczenie prawidłowych nawyków w ich codziennym życiu. Można zorganizować warsztaty kulinarne, podczas których każdy uczeń będzie obcował ze zdrowymi produktami i tworzył z nich smaczne dania (danie zrobione samodzielnie przez ucznia będzie miało większą szansę na uznanie w jego oczach niż narzucone mu „z góry”, a co za tym idzie, istnieje większe prawdopodobieństwo, że mu zasmakuje). Podejmowane działania profilaktyczne powinny nie tylko oswajać uczniów ze zdrowymi wyborami, ale także wskazywać na konsekwencje złych wyborów żywieniowych. Zawsze warto informować rodziców o podejmowanych w szkole działaniach prozdrowotnych, aby oni również mogli się zaangażować i wspomóc proces zmiany nawyków u dziecka. 
Bardzo dobrym działaniem profilaktycznym jest edukacja dzieci i młodzieży podczas spotkań ze specjalistami. Często zdarza się, że nieco inne podejście do tematu, różnorodny sposób przekazu sprawiają, że uczeń nagle zafascynuje się czymś, co do tej pory nie wzbudzało jego zainteresowania. Co więcej, będzie skłonny spróbować warzywa lub owocu, którego do tej pory nie jadł, nabierze chęci, by napić się wody z cytryną zamiast słodkiego napoju… Te – mogłoby się wydawać – błahostki stanowią podwalinę zmiany. Z własnego doświadczenia wiem, że takie spotkania przynoszą korzystne skutki, ponieważ uczestnicy nagle zaczynają zauważać, że temat zdrowia i prawidłowego odżywiania może być po prostu fajny i sprawiać radość. Jestem niezwykle szczęśliwa, gdy dowiaduję się od dzieci, które uczestniczyły w moich spotkaniach, że nagle polubiły owoc bądź warzywo, których wcześniej nie lubiły, nie jadły lub nie znały. To bardzo budujące i jednocześnie otwiera je na zmiany. W moim przypadku na pewno pomaga rysowany koci bohater Tobi, który jest dla dzieci wzorem i to właśnie on sprawia, że spotkania ze mną nie stanowią „suchych” prelekcji o zdrowym odżywianiu, niezrozumiałych dla dzieci, a są to wesołe pogadanki przy rymowanych i rytmicznych wierszykach, z których nie tylko dzieci, ale także młodzież może nauczyć się wielu wartościowych rzeczy. To właśnie nauka przez zabawę, bez względu na wiek, może być również doskonałym sposobem na skuteczną profilaktykę zdrowia. 
Do zadań, jakie może realizować szkoła w ramach profilaktyki zdrowia w obszarze prawidłowych nawyków, można zaliczyć następujące:

  • propagowanie zdrowego stylu życia,
  • przekazywanie odpowiednich wzorców żywieniowych,
  • zwiększanie świadomości dzieci i młodzieży (ale także ich rodziców i kadry pedagogicznej) w zakresie zdrowego stylu życia,
  • kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych i postaw prozdrowotnych,
  • stworzenie uczniom atrakcyjnych możliwości dokonywania zdrowych wyborów,
  • wskazanie uczniom korzyści płynących ze zdrowych wyborów żywieniowych,
  • uświadamianie uczniom konsekwencji, jakie niosą za sobą złe wybory żywieniowe,
  • wyrobienie w uczniach umiejętności samodzielnego dokonywania właściwych wyborów dotyczących ich zdrowia,
  • wspieranie uczniów w zmianie nawyków żywieniowych,
  • wzmacnianie w uczniach poczucia sprawczości i odpowiedzialności za swoje zdrowie,
  • umożliwienie uczniom rozwoju ich potencjału oraz wzmacnianie ich poczucia własnej wartości,
  • zachęcenie uczniów do samodzielnego przygotowywania posiłków,
  • podejmowanie działań mających na celu przeciwdziałanie chorobom metabolicznym.

Tabela 1 przedstawia sposób realizacji profilaktyki zdrowia w szkole w zakresie prawidłowych nawyków żywieniowych oraz proponowane osoby odpowiedzialne za ich realizację.
 

Tab. 1. Realizacja profilaktyki zdrowia w szkole w zakresie prawidłowych nawyków żywieniowych
Sposób realizacji profilaktyki zdrowia w szkole Osoba 
odpowiedzialna
Dostęp do świeżych owoców, warzyw i wody Dyrektor szkoły
Akcja „Jabłko za batona” – może trwać np. przez miesiąc i ma na celu wyrobienie w uczniach dobrego nawyku sięgania po zdrowe przekąski, zamiast słodyczy. 
Każde dziecko, które zdecyduje się oddać przyniesionego do szkoły batona, którego miało zjeść na śniadanie, otrzyma w zamian jabłko oraz dyplom dyrektora szkoły, który ma być jego motywacją do wytrwania w dobrych wyborach. Podczas tej akcji warto również zamieścić porównanie wartości odżywczych popularnych batonów i jabłka na specjalnej tablicy profilaktyki zdrowia umieszczonej na szkolnym korytarzu, aby każdy uczeń mógł się z nią zapoznać
Dyrektor szkoły,
nauczyciele
Akcja „Godzina dla wody” – może trwać np. przez miesiąc i ma na celu pomóc uczniom wyrobić w sobie nawyk regularnego sięgania po wodę w ciągu dnia. Każdy uczeń przynosi do szkoły wodę (szkoła również może zorganizować wodę dla uczniów) i w ustalonych wcześniej godzinach (np. w czasie przerw) każdy uczeń, a także każdy nauczyciel, ma za zadanie wypić chociaż dwa łyki wody i postarać się wypić w sumie minimum 0,5 l wody, przebywając w szkole Dyrektor szkoły, nauczyciele
Lekcje wychowawcze i lekcje biologii, na których jest poruszany temat prawidłowego odżywiania i jego znaczenia dla zdrowia oraz właściwego rozwoju dziecka Nauczyciel (wychowawca klasy),
nauczyciel biologii
Prelekcje dla rodziców podczas zebrań dotyczące prawidłowego odżywiania oraz zdrowego stylu życia i ich znaczenia dla właściwego rozwoju dziecka Dyrektor szkoły,
nauczyciel (wychowawca klasy)
Udział w projektach i programach propagujących zdrowe odżywianie i zdrowy styl życia Wyznaczeni nauczyciele
Gazetka szkolna poruszająca tematykę zdrowego odżywiania (może być prowadzona 
w formie papierowej lub w wersji elektronicznej)
Wyznaczeni nauczyciele
Gazetka klasowa ścienna nawiązująca do zdrowego stylu życia, wykonywana samodzielnie przez uczniów (można zorganizować również konkurs na najlepszą gazetkę) Nauczyciel (wychowawca klasy)
Konkurs na najciekawszy wiersz lub piosenkę o wybranym owocu, warzywie lub innym aspekcie zdrowego stylu życia Nauczyciel języka polskiego, nauczyciel muzyki
Konkurs plastyczny na najciekawszy obraz namalowany dowolną techniką i przedstawiający, czym jest dla mnie zdrowie Nauczyciel plastyki
Konkurs fotograficzny na najzdrowszą potrawę z sezonowych produktów Nauczyciel biologii
Konkurs z wiedzy o prawidłowym odżywianiu (przykładowe pytania: 
Ile posiłków dziennie powinno się spożywać? Dlaczego nie należy omijać śniadań? Dlaczego nie należy jeść słodyczy? Ile wody powinno się wypijać każdego dnia? 
Czym jest błonnik pokarmowy?
Nauczyciel biologii
Organizowanie „Tygodni Zdrowia” (np. w każdym miesiącu roku szkolnego organizuje się jeden „Tydzień Zdrowia” poświęcony określonej tematyce prawidłowego odżywiania i zdrowego stylu życia, wtedy też podczas lekcji wychowawczej zostaje przedstawiona na ten temat prezentacja multimedialna i na specjalnej tablicy profilaktyki zdrowia umieszczonej na szkolnym korytarzu zostają powieszone ciekawostki związane 
z poruszanym zagadnieniem, aby zainteresować uczniów). „Tydzień Zdrowia” 
może dotyczyć następujących obszarów:
  • Tydzień 1: Owoce – znane i nieznane oraz ich znaczenie dla mojego prawidłowego rozwoju.
  • Tydzień 2: Warzywa – kolorowe dary natury, jak je pokochać? 
  • Tydzień 3: Węglowodany proste w mojej diecie.
  • Tydzień 4: Węglowodany złożone w mojej diecie.
  • Tydzień 5: Białko – przykłady i znaczenie dla mojego rozwoju.
  • Tydzień 6: Nabiał – codziennie trzeba o nim pamiętać?
  • Tydzień 7: Tłuszcze – które wybierać, aby swoje zdrowie wspierać?
  • Tydzień 8: Woda – źródło życia.
  • Tydzień 9: Aktywność fizyczna – jak znaleźć swoją ulubioną?
Wyznaczeni nauczyciele
Zorganizowanie „Tygodnia Warzyw i Owoców” pt.: „Warzywno-owocowy 
zawrót głowy!”
Każdego dnia dzieci ubierają się w kolorze określonego warzywa lub owocu 
i na drugie śniadanie przynoszą z domu warzywo lub owoc w takim właśnie kolorze. Warto zadbać, aby w tym dniu cała klasa zjadła razem drugie śniadanie; 
będzie to doskonała okazja, aby porozmawiać o tych produktach i o ich właściwościach. Tydzień można rozplanować w następujący sposób:
  • poniedziałek – zielony (np. jabłko, papryka), 
  • wtorek – żółty (np. banan, papryka), 
  • środa – pomarańczowy (np. pomarańcza, marchewka), 
  • czwartek – czerwony (np. jabłko, pomidor), 
  • piątek – fioletowy (np. winogrona, burak)
Nauczyciel
(wychowawca)
 
Prezentacje multimedialne przygotowane przez nauczycieli dotyczące tematyki zdrowego stylu życia, zasad prawidłowego komponowania pełnowartościowych posiłków, konsekwencji nadmiernego spożycia słodyczy, fast foodów i słonych przekąsek, omówienie piramidy zdrowego żywienia i stylu życia dzieci i młodzieży 
oraz jej 10 zasad itp. Tematykę prezentacji warto dobierać indywidualnie i dostosować do problemu, z którym zmaga się dana klasa, np. w klasie, w której uczniowie nagminnie nie jedzą drugich śniadań, można przygotować prezentację dotyczącą znaczenia drugiego śniadania w szkole; w klasie, w której uczniowie spożywają dużo słodkich produktów i piją słodkie napoje, można przedstawić szkodliwość nadmiernego spożycia słodyczy i produktów bogatych w cukier oraz ich zamienniki itp.
Nauczyciel (wychowawca)
Przygotowanie akademii dotyczącej promocji zdrowia Wyznaczeni nauczyciele
Udział w ogólnopolskich akcjach promujących zdrowe odżywianie, np. Eur...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy