Dołącz do czytelników
Brak wyników

Czy japońskie Ijime jest również ciemną stroną polskiej szkoły?

Artykuły z czasopisma | 27 czerwca 2018 | NR 96
304

Przemoc rówieśnicza jest odwiecznym problemem. Mimo że każdy z nas dokłada wszelkich starań, aby zapobiec temu zjawisku, można powiedzieć, że jego wyeliminowanie jest niemożliwe. Przemoc może występować w różnych formach i z różnym nasileniem. Zawsze jednak niesie konsekwencje zarówno dla sprawcy, jak i dla ofiary.

Przemoc rówieśnicza może występować w następujących formach:

  • Fizyczna – przejawia się biciem, kopaniem, pluciem, popychaniem, szarpaniem, wymuszaniem pieniędzy lub przedmiotów, podstawianiem nóg, niszczeniem własności. Agresja i przemoc fizyczna są zazwyczaj stosowane bezpośrednio, gdy dany uczeń jest sprawcą, lub pośrednio, gdy dany uczeń nakłania do takich zachowań innych.
  • Werbalna (słowna) – występuje w postaci dokuczania, przezywania, wyśmiewania, wyszydzania, obrażania, ośmieszania, przeszkadzania, grożenia, rozpowszechniania plotek oraz pokazywania nieprzyzwoitych gestów. Agresja i przemoc werbalna mogą występować w formie pośredniej, m.in. w sytuacji, gdy uczniowie namawiają rówieśników do zrobienia komuś krzywdy, wyśmiewania lub wykluczenia z grupy.
  • Relacyjna – ten rodzaj przemocy nie wymaga nawiązywania fizycznego kontaktu sprawcy z ofiarą, polega na działaniach, które mają na celu obniżenie czyjegoś statusu w grupie, wykluczenie z grupy, izolowanie, pomijanie, nieodzywanie się.
  • Cyfrowa, elektroniczna, cyberprzemoc – bardzo dotkliwa, ponieważ można ją stosować niemal całą dobę, nie wymaga bowiem kontaktu twarzą w twarz, dokonywana jest za pomocą nowych technologii, np. obraźliwe SMS-y czy e-maile, wpisy na portalach społecznościowych, umieszczanie w internecie zdjęć lub filmów ośmieszających ofiarę.

Wszystkie te sytuacje i kumulacja negatywnych emocji prowadzą do wielu poważnych konsekwencji, mogą również być przyczyną śmierci samobójczej. 
Ze zjawiskiem przemocy spotykamy się w każdym miejscu na świecie. Jednak szczególnie okrutny charakter ma zjawisko ijime, które zrodziło się na gruncie japońskim pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia. W tym kraju ma ono nieco inny charakter i jest związane z innymi czynnikami. Ijime to psychiczne i fizyczne znęcanie się uczniów nad kolegą z tej samej klasy, które trwa przez dłuższy okres. Warto podkreślić, że zawsze występuje w relacji grupa – jednostka. Japonia jest specyficznym krajem, w którym nie ma miejsca na indywidualizm. Społeczeństwo nastawione jest na funkcjonowanie, bycie w grupie i przywiązanie do grupy. W związku tym taka relacja z jednej strony jest niezmiernie ważna dla młodego człowieka, z drugiej zaś nie każdy potrafi się do grupy dostosować i – co najistotniejsze – się jej poddać. Japończycy ogromny nacisk kładą na współdziałanie i wspólne wykonywanie działań. Klasa szkolna, jak każda inna grupa, jest skupiskiem wielu osób, w którym panuje pewna hierarchia (nie wszyscy są równi), związana z pozycją oraz indywidualnymi cechami poszczególnych członków. 
W pracach naukowych opisujących i analizujących ijime została wytworzona specyficzna terminologia różnych rodzajów zachowań agresywnych charakterystycznych dla tego zjawiska. Należą do nich1:

  • puroresugokko – wyśmiewanie w celu wzbudzenia agresywnej reakcji ofiary, publiczne prowokowanie;
  • bokoboko (skrót od bokobokonaguru) oraz fukuro (skrót od fukuro-dataki ni suru) – kolektywne akty przemocy skierowane wobec ofiary w postaci zaczepiania fizycznego, popychania, bicia, kopania, podstawiania nóg;
  • erubō – poszturchiwanie, popychanie łokciem, stosowane w napaści na ofiarę;
  • kagomerinchi – samosąd, lincz, podczas których ofiara najczęściej leży na podłożu;
  • seiza – kara fizyczna wymierzana ofierze; w przypadku ijime odbywa się to kolektywnie lub zmusza osobę do przyjmowania niefizjologicznej pozycji ciała (co często prowadzi do omdlenia), grupa najczęściej otacza ofiarę leżącą, kucającą lub siedzącą na podłożu, bije, kopie, opluwa i skanduje kagome, kagome…;
  • konjōyaki – przypalanie skóry ofiary papierosem;
  • pashiri (skrót od tsukai-bashiri) – wymuszenie kupienia przez ofiarę kanapki, słodyczy bez dania na zakup pieniędzy;
  • katsuage (skrót od kyōkatsu i makiageru) – wymuszanie pieniędzy od ofiary;
  • shikato – całkowite ignorowanie ofiary przez grupę, traktowanie jej jak nieobecnej;
  • mukatsuku – specyficzna postawa i komunikaty mówiące o tym, że z ijime nie można nic zrobić.

Najbardziej znanym przypadkiem ijime jest historia trzynastolatka, ucznia tokijskiego gimnazjum. Chłopiec nie odznaczał się aż taką siłą fizyczną jak jego rówieśnicy, dlatego też stał się obiektem brutalnych prześladowań z ich strony. Początkowo klasa zmuszała go do wykonywania różnych upokarzających czynności w obecności grupy. Pewnego dnia uczeń nie przyszedł do szkoły, wówczas doszło do dramatycznego zdarzenia. Klasa zorganizowała pogrzeb chłopca, cała sytuacja była bardzo realistyczna, ponieważ wykorzystano rekwizyty: ławka zastępowała ołtarz, stworzona została lista uczestników pogrzebu. Najbardziej bulwersujący wydaje się fakt, że na tej liście podpisało się również czterech nauczycieli chłopca, w tym wychowawca klasy. Codzienne piekło, które zgotowała chłopcu klasa, doprowadziło trzynastolatka do śmierci samobójczej.
Ijime jest w pewnym sensie formą przystosowania jednostki do zasad, norm i prawidłowości panujących w grupie. Warto jednak podkreślić, że zjawisko to wyklucza dobrowolność jednostki i zawsze związane jest z negatywnymi, patologicznymi zachowaniami grupy. Szokujący wydaje się fakt, że gnębiony uczeń nie może liczyć na wsparcie nauczycieli. Ich postawa wobec tego zjawiska jest lekceważąca, nauczyciele bagatelizują problem, nie dostrzegając zachowania klasy lub też wręcz popierając próby wpływu grupy na ucznia. Zdarzają się również sytuacje, w których to nauczyciele zachęcają do tego typu działań.
Konsekwencje tej patologicznej sytuacji mogą przejawiać się w postaci następujących zjawisk:

  • futōkō – opuszczanie zajęć szkolnych przez okres dłuższy niż 30 dni w trakcie roku;
  • tōkōkyohi – fobia szkolna, 
  • hikikomori – syndrom skrajnego wycofania, izolowania się od społecznego otoczenia i ucieczka w cyberrzeczywistość.

W Polsce sytuacja ta wygląda zupełnie inaczej. Przede wszystkim nauczyciel nie bierze udziału w zjawisku przemocy rówieśniczej, a co najważniejsze – próbuje je eliminować. Dodatkowo polska szkoła nastawiona jest na indywidualizację nauczania, cenione są jednostki wyróżniające się, co nie znaczy, że odrzuca się znaczenie grupy. 
Warto jednak podkreślić, że wszystkie negatywne następstwa przemocy rówieśniczej: fobia szkolna, opuszczanie szkolnych zajęć, jak również unikanie bezpośrednich relacji, społeczna izolacja i ucieczka do świata wirtualnego znalazły swoje odzwierciedlenie w naszych rodzimych warunkach. 

Analizy i statystyki

Zgodnie z analizą Instytutu Badań Edukacyjnych, w której podsumowano dotychczasowe badania i dane, około 10% polskich uczniów jest systematycznie dręczonych, przemoc werbalna jest powszechna. Wbrew medialnym doniesieniom, skala przemocy w polskiej szkole jednak nie wzrasta. 
Co naprawdę wiemy dziś o przemocy w polskiej szkole? Na to pytanie spróbował odpowiedzieć Instytut Badań Edukacyjnych. Przeanalizował wyniki badań prowadzonych w kraju i za granicą. Co z nich wynika?

Dręczenie również elektroniczne

W analizie IBE opisano wiele form przemocy, której doświadczają dziś uczniowie w szkołach (nie tylko w Polsce). Uwagę zwrócono zwłaszcza na dręczenie, które jest systematycznym stosowaniem przemocy wobec ucznia lub uczennicy.
Jest ono szczególnie niebezpieczne, gdyż ten długotrwały proces zostawia trwały ślad w psychice ofiar na całe życie. Przytoczono również nowe zjawisko, jakim stała się agresja elektroniczna, czyli tzw. cyberbulling – długotrwałe nękanie z wykorzystaniem nowoczesnych technologii2.

Według statystyk policyjnych, w ciągu lat 2015–2016 w Polsce 1029 osób (dzieci, młodzież i młodzi dorośli 
do 24. roku życia) odebrało sobie życie.
Wbrew pojawiającym się komunikatom medialnym o coraz częściej popełnianych samobójstwach, statystyki wskazują, że w rzeczywistości liczb...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy