Dołącz do czytelników
Brak wyników

Cykl z ekspertem PWN

27 czerwca 2018

NR 99 (Maj 2018)

Dziecko jąkające się w szkole – jak je wspierać?

0 268

Gdy w klasie pojawia się uczeń, który wykazuje trudności związane z niepłynnością mowy, nauczyciel staje przed dylematem: co należy zrobić? Najczęściej dostrzegając ten problem, skieruje dziecko i rodzica do specjalisty – logopedy lub psychologa. Jednak nadal pozostaje kwestia tego, w jaki sposób reagować na jąkanie się dziecka, jak wspierać ucznia emocjonalnie, komunikacyjnie i edukacyjnie na terenie klasy.

Czym jest jąkanie? Symptomy niepłynności mowy

Jąkanie to zaburzenie płynności mowy przejawiające się skurczami mięśni oddechowych, artykulacyjnych i fonacyjnych. Skurcze te wywołują toniczne, kloniczne lub kloniczno-toniczne blokowanie mowy. Jąkanie ma podłoże wieloczynnikowe, tzn. związane jest równocześnie z zakłóceniami językowymi, fizjologicznymi, psychologicznymi i socjologicznymi.
Reakcje fizjologiczne dotyczą aparatu oddechowego (np. oddychanie skrócone, arytmiczne), fonacyjnego (np. silne zaciskanie strun głosowych, trudność z wydobyciem głosu) i artykulacyjnego (napięcie mięśni). Może im także towarzyszyć usztywnianie ciała, napięcia twarzy oraz współruchy takie jak: tiki i grymasy twarzy, zaciskanie zębów, intensywne mruganie. Często osoba jąkająca się podczas wypowiedzi prezentuje także reakcje wegetatywne, np. czerwienienie się, przyspieszone bicie serca czy pocenie się.
Objawy kloniczne polegają na wielokrotnym powtarzaniu głosek i sylab. Najczęściej powtarzana jest pierwsza, rzadziej ostatnia sylaba wypowiadanego wyrazu (np. ba-ba-balon). Jąkanie toniczne charakteryzuje się blokowaniem wypowiedzi z towarzyszącym temu wzmożonym napięciem mięśni fonacyjnych. Zwłaszcza dotyczy to słów rozpoczynających się od spółgłosek: [r], [p], [b], [k], [g], [d].

Góra lodowa jąkania

Bogdan Adamczyk, fizyk i terapeuta mowy, trafnie porównał jąkanie do góry lodowej – jej wierzchołek to objawy zewnętrzne: powtarzanie, przeciąganie, pauzy i blokady, zaburzenia w oddychaniu, napięcie mięśni twarzy w postaci grymasów czy współruchów. Natomiast ta część, której nie widać i nie słychać, to aspekt psychologiczno-społeczny, np. lęk przed mówieniem, zaniżona samoocena, zamykanie się w sobie, obawa przed byciem ocenianym oraz ukrywanie problemu. Objawy ukryte powstają stopniowo od momentu występowania pierwszych niepłynności. W przypadku dzieci dominują objawy widoczne jąkania, jednak z wiekiem pojawia się coraz więcej objawów ukrytych. 

Czy niepłynność mowy jest niezmienna w każdej sytuacji?

Intensywność jąkania najczęściej jest niestała i zależna od wielu czynników, np. od samopoczucia: przemęczenie, niewyspanie czy choroba nasilają trudności w mówieniu. Jąkający się mówi płynniej, gdy dyskutuje na tematy dobrze mu znane, jednak emocjonalne zaangażowanie zazwyczaj pogarsza jego mowę. U większości występują silniejsze objawy jąkania, gdy rozmawiają z osobami nieznajomymi, które nie wiedzą o ich trudnościach. Niepłynność mowy słabnie lub w ogóle zanika przy mowie powolnej, rytmicznej, przy szepcie, śpiewie czy recytacji z pamięci. Także w hałasie, gdy jąkający się nie słyszy swojej mowy i jego uwaga jest od niej odwrócona, mówi lepiej. Natomiast sytuacje takie jak przemawianie publiczne lub rozmowa telefoniczna często są powodem intensywniejszego jąkania się. 
Stopień nasilenia jąkania bywa różny u poszczególnych osób. U jednych jest ono prawie niewidoczne, występuje tylko w pewnych okolicznościach, u innych silna niepłynność mowy występuje stale i często towarzyszą jej współruchy.

Etiologia jąkania

Do dziś nie udało się ustalić jednoznacznej przyczyny jąkania. Wiadomo, że aż 90% niepłynności mowy pojawia się w trzech znaczących okresach rozwoju dziecka: gdy zaczyna mówić, w momencie rozpoczęcia nauki szkolnej (większe wymagania, stres komunikacyjny) oraz w okresie dojrzewania (emocjonalnego i płciowego). Specjaliści zajmujący się tematyką niepłynności mowy szukają przyczyn jąkania m.in. w:

  • dziedziczności,
  • ogólnej niesprawności motorycznej i mięśniowej,
  • dyskoordynacji między myśleniem i mową,
  • zaburzeniach emocjonalnych (lęk, frustracje, zmuszanie do mówienia),
  • zaburzeniach metabolicznych, 
  • nieprawidłowościach funkcjonowania mózgu, uszkodzeniach mózgu,
  • niekorzystnych warunkach domowych, stosowaniu przez rodzinę kar, surowej dyscypliny, zbyt silnej koncentracji na niepłynność mowy dziecka,
  • przestrachu.

Terapia 

Terapia jąkania powinna polegać nie tylko na pracy nad poprawą płynności mówienia, w większości przypadków niezbędna również jest praca nad odczuwanym lękiem, negatywnymi myślami, samooceną czyli doświadczeniami związanymi z jąkaniem. U dzieci młodszych, u których występuje niepłynność mówienia, czasem niezbędny jest tylko instruktaż dla rodziców, opiekunów albo uczestnictwo w zajęciach, które skupią się na poprawie swobody wypowiedzi, zmniejszeniu napięcia i nauce sposobów radzenia sobie z zacięciami. Natomiast w przypadku dzieci starszych i młodzieży należy rozpocząć również pracę nad uczuciami, emocjami i postawą.

Jak my, nauczyciele, możemy pomóc dziecku z niepłynnością mowy w sytuacjach szkolnych?

  • Warto spotkać się z uczniem w cztery oczy oraz porozmawiać z jego rodzicami: poznać potrzeby dziecka, sytuację rodzinną, dowiedzieć się, czy korzysta z terapii logopedycznej, jeśli nie – należy skierować do odpowiedniego specjalisty. Jeśli tak, dopytaj, czy uczeń jąkający się używa jakichś technik, gestów, które ułatwiają mu płynne mówienie – zachęcaj do stosowania ich podczas lekcji. Bądź w stałym kontakcie z opiekunami dziecka.
  • Wyjaśnij dziecku, że znasz jego trudności związane z niepłynnością mowy, pomóż mu zrozumieć, że akceptujesz zarówno jego problem, jak i jego samego. Okaż mu wsparcie. 
  • Zadbaj o atmosferę życzliwości, empatii i tolerancji. Stwórz klimat sprzyjający swobodnemu wypowiadaniu się na forum grupy. Zapoznaj klasę z problemem jąkania i postaraj się, aby zaakceptowała sposób mówienia kolegi z niepłynnością mowy.
  • Akty niepłynności traktuj naturalnie, okazuj zainteresowanie tym, co mówi uczeń, a nie jak mówi. Reaguj tak samo w sytuacja...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy