Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie psychiczne uczniów

28 września 2020

NR 119 (Październik 2020)

Holistyczne podejście do ochrony zdrowia psychicznego w szkole

22

Holizm (z gr. holos – całość) jako pojęcie wprowadził do filozofii we wczesnych latach 20. ubiegłego wieku Jan Christiaan Smuts, południowoafrykański polityk, filozof i wojskowy. Współcześnie koncepcja holizmu obecna jest w wielu naukach (medycyna, socjologia, pedagogika, psychologia), także w sporcie czy przedsiębiorczości.

Holistyczne podejście do zdrowia to inaczej dogłębne podejście do samego człowieka, rozległe, wielostronne i zintegrowane. Oparte na przeświadczeniu, że ludzki organizm jest całością, skomplikowanym systemem z niezliczoną ilością powiązań i zależności wpływających wzajemnie na siebie. Uwzględniające nie tylko złożoność natury człowieka, lecz także umiejętność życia w taki sposób, by chorować jak najmniej. Zdrowie psychiczne jest integralnym i bardzo ważnym składnikiem zdrowia człowieka w ogóle, na który wpływ mają czynniki społeczno-demograficzne, środowisko, wsparcie społeczne, przejścia życiowe, cechy osobnicze i genetyczne. Zdrowie to definiuje się jako dobrostan, w którym każda osoba może realizować swój własny potencjał, potrafi poradzić sobie ze zwykłymi stresami życiowymi, może uczyć się/pracować wydajnie i owocnie oraz jest w stanie wnieść wkład w swoją społeczność. Zgodnie z tym ujęciem:

POLECAMY

  • w nauczaniu o zdrowiu postrzega się je jako kategorię pozytywną, w związku z czym w działaniach edukacyjnych akcent położony jest na zdrowie, a nie na chorobę; 
  • sprawności ucznia rozpatruje się w wymiarach fizycznym (funkcjonowanie biologiczne organizmu jako całości), psychicznym (funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne), społecznym (zdolność do utrzymywania prawidłowych relacji międzyludzkich) i duchowym (związanym z osobistymi przekonaniami, wierzeniami, praktykami religijnymi) oraz przewiduje aktywności dotyczące całego organizmu; 
  • celem jest stworzenie w szkole warunków dla edukacji, która wspiera zdrowy rozwój dzieci i młodzieży w poszczególnych sferach, a także stanowi zdrowe miejsce pracy dla osób dorosłych.

Nie należy więc oddzielać – jak to niestety często ma jeszcze miejsce w szkołach – kwestii edukacji oraz zdrowia. Słuszne jest bowiem przyjęcie założenia, że promowanie zdrowia i bezpieczeństwa szkolnej społeczności, w tym ochrona zdrowia psychicznego, to w istocie promowanie jakości edukacji, zgodnie z zasadą: Lepiej się czujesz, lepiej się uczysz! 

Priorytetem jest promocja i profilaktyka 

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), w swym głównym dokumencie z 2004 r. Polityka Ochrony Zdrowia Psychicznego, Plany i Programy, uznaje ochronę zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży za priorytet. Podobnie czyni Unia Europejska w tzw. Zielonej Karcie z 2005 r., głosząc, że ochrona zdrowia psychicznego obejmuje szerokie spektrum działań, w którym wyodrębnia się cztery komplementarne strategie: promocję zdrowia psychicznego, profilaktykę zaburzeń psychicznych, leczenie i rehabilitację. W kontekście oddziaływań podejmowanych przez szkołę szczególne znaczenie mają dwie pierwsze:
Promocja zdrowia psychicznego, traktowana jako proces, którego celem jest wzmocnienie zdrowia psychicznego, dobrego samopoczucia i poprawa jakości życia całych populacji, grup i jednostek oraz umożliwienie ludziom zwiększenia kontroli nad własnym zdrowiem, jego poprawą i utrzymaniem. Zgodnie z założeniami WHO szkoły odgrywają ważną rolę w promowaniu zdrowia psychicznego poprzez:

  • budowanie kultury szkolnej, w której zdrowie psychiczne jest cenione;
  • kreowanie wśród uczniów i nauczycieli podstawowych umiejętności psychospołecznych korzystnych dla zdrowia psychicznego;
  • wdrażanie szkolnych programów wspierających dobrostan emocjonalny dzieci;
  • korzystanie ze sprawdzonych rozwiązań.

Promocja zdrowia psychicznego powinna być adresowana do wszystkich uczniów, niezależnie od tego, czy przejawiają zaburzenia psychiczne, czy też nie.
Kluczowym narzędziem promocji zdrowia psychicznego jest edukacja zdrowotna. Oddziaływania z tego obszaru mają dotyczyć przede wszystkim kompetencji zdrowotnych w sferze psychiki, świadomości, wiedzy, dyspozycji osobowościowych, postaw i umiejętności, np. z zakresu inteligencji emocjonalnej. Stąd wskazane jest prowadzenie tych działań równolegle na trzech poziomach:

  • klasy szkolnej – jako kształtowanie odpowiednich umiejętności życiowych i kompetencji społecznych, oparte na specyficznym programie nauczania w klasie szkolnej; 
  • całej szkoły – skupione na zmianie klimatu społecznego i etosu w całej szkolnej społeczności w celu stworzenia wspierającego środowiska;
  • konkretnych problemów – wskazane dla uczniów cechujących się podwyższonym ryzykiem problemów zdrowia psychicznego, ukierunkowane na wzmocnienie ich umiejętności przeciwdziałania im/radzenia sobie z nim.

Profilaktyka zaburzeń psychicznych – obejmuje działania, których celem jest przeciwdziałanie „złu”, czyli redukcja zagrożeń dla zdrowia psychicznego i zmniejszenie liczby incydentów zaburzeń. Skupia się przede wszystkim na wzmacnianiu czynników chroniących przed kryzysami psychicznymi oraz eliminowaniu, osłabianiu, redukowaniu lub kompensowaniu czynników ryzyka, które do kryzysów mogą prowadzić. Innymi słowy, polega na kontrolowaniu przyczyn i czynników, które da się zmienić na lepsze. Kontrolowanie czynników ryzyka jest tym, co odróżnia profilaktykę od promocji zdrowia, a także tym, co wyróżnia działania profilaktyczne spośród szerokiego spektrum oddziaływań nastawionych na socjalizację i wychowanie dzieci i młodzieży. Dlatego ważne jest, by wszelkie szkolne oddziaływania profilaktyczne oparte były na wiedzy nauczycieli i specjalistów szkolnych o czynnikach ryzyka i mechanizmach ich osłabiania lub kompensowania. Przełożenie wiedzy o tych czynnikach na skuteczne strategie i działania profilaktyczne wymaga powiązania ich z teoretycznymi modelami wyjaśniającymi prawidłowości rozwoju i związanych z nimi wyjaśnieniami powstawania problemów rozwojowych. W tabeli znajdują się przykłady czynników ochronnych i ryzyka istotnych dla zdrowia psychicznego uczniów.
 

Tab. 1. Przykłady czynników ochronnych i czynników ryzyka istotnych dla zdrowia psychicznego uczniów
Czynniki ryzyka Obszar Czynniki ochronne
  • Wczesne dojrzewanie
  • Niskie poczucie własnej wartości
  • Lękliwość
  • Słabe umiejętności komunikacyjne
  • Brak umiejętności radzenia sobie z trudnościami
  • Ucieczkowy charakter
  • Nieśmiałość
  • Zainteresowanie używkami
  • Podatność na technologie
  • Niedojrzałość emocjonalna
  • Niedojrzałość intelektualna
Kwestie 
jednostkowe – indywidualne
  • Pozytywne postrzeganie swojego ciała
  • Zdrowy rozwój fizyczny, aktywność 
  • fizyczna
  • Prawidłowy rozwój intelektualny
  • Wysokie poczucie własnej wartości
  • Umiejętność radzenia sobie z emocjami
  • Umiejętność radzenia sobie z trudnościami i problemami
  • Umiejętności komunikacyjne
  • Wchodzenie w relacje
  • Depresja rodzica
  • Konflikt dziecko – rodzic
  • Zaniedbanie wychowawcze
  • Nadużywanie substancji psychoaktywnych przez rodziców
  • Rozwód rodziców
  • Konflikty wewnątrz rodziny
  • Rodzice doświadczający trudności emocjonalnych
  • Brak nadzoru rodzicielskiego
  • Rodzice nienawiązujący relacji
  • Choroba psychiczna w rodzinie
  • Przemoc, krzywdzenie, wykorzystywanie seksualne
Rodzina – 
najbliższe
otoczenie 
 
  • Pozytywne relacje rodzic – dziecko
  • Rodzice zapewniający poczucie bezpieczeństwa przez trzymanie się struktur, zasad (przewidywalność)
  • Rodzice wspierający dziecko w jego przedsięwzięciach
  • Przejrzyste oczekiwania
  • Wartości wyznawane przez rodziców zgodne z ich zachowaniem
  • Wspólne spędzanie czasu wszystkich członków rodziny
  •  
  • Odrzucenie rówieśnicze
  • Trudności w szkole
  • Traumatyczne zdarzenia
  • Przemoc w szkole/otoczeniu
  • Agresja wobec rówieśników
  • Negatywny wpływ rówieśniczy, chęć dopasowania się do grupy
  • Utrata przyjaciela
Szkoła, 
otoczenie 
lokalne
  • Poczucie bezpieczeństwa
  • Wsparcie ze strony „mentora”, dorosłego, zainteresowanego rozwojem umiejętności, pasji dziecka
  • Pozytywne normy społeczne przestrzegane przez otoczenie
  • Jasne, przejrzyste, jednolite oczekiwania ze strony otoczenia społecznego
  • Poczucie bezpieczeństwa
  • A...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy