Jak przygotować środowisko szkolne i klasowe do pracy ze zróżnicowanym zespołem uczniów?

Edukacja i wychowanie

Różnorodność uczniów w szkole lub klasie ogólnodostępnej jest faktem. Tylko dzięki właściwemu zarządzaniu tą różnorodnością jest możliwe stworzenie środowiska dla każdego ucznia, aby bez względu na posiadane predyspozycje czy możliwości rozwojowe i edukacyjne mógł w szkole lub klasie zaspokajać wszystkie swoje potrzeby i uczyć się efektywnie. Jak tworzyć przyjazne środowisko dla wszystkich uczniów?

Różnorodność uczniów w szkole i klasie

Zgodnie z założeniami edukacji włączającej każde dziecko ma prawo uczyć się w tzw. zwykłej szkole w pobliżu swojego miejsca zamieszkania. W związku z tym do jednej szkoły czy klasy mogą uczęszczać bardzo różni uczniowie. Zróżnicowanie to wynika z jednej strony z ich indywidualnego tempa i dynamiki rozwoju (zdolności i możliwości edukacyjnych), z drugiej – ze zmian i z uwarunkowań ekonomiczno-cywilizacyjnych (statusu społecznego, kultury i kraju pochodzenia oraz doświadczeń życiowych). Do jednej szkoły i klasy mogą uczęszczać uczniowie, którzy potrzebują pomocy w rozpoznawaniu i zaspokajaniu swoich potrzeb rozwojowych czy edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, a także ci, którzy takiej pomocy nie potrzebują. Ponadto wdrażane inkluzyjne idee opierają się na uznaniu, że każdy uczeń jest jedyny w swoim rodzaju, jest inny, gdyż w jakimś stopniu różni się od swojego rówieśnika, lecz pozostaje tak samo ważny. 

POLECAMY

Założenie, by każdy uczeń w szkole lub klasie czuł się dobrze (z poszanowaniem dla swoich odmienności) i uczył się efektywnie (na miarę indywidualnych potrzeb i możliwości), zobligowało współczesnych teoretyków i praktyków pedagogicznych do intensywnych poszukiwań, w jaki sposób osiągnąć te cele, pracując z tak zróżnicowanymi grupami uczniów. Uznano, że niezbędne jest właściwe „zarządzanie różnorodnością”, używane w szeroko rozumianym procesie edukacyjnym z uwzględnieniem jego planowania, organizowania, prowadzenia i ewaluacji[1]. „Zarządzanie różnorodnością to umiejętność dostrzeżenia różnic pomiędzy uczniami i wykorzystania ich niepowtarzalnych zasobów dla wsparcia ich w rozwoju, w osiąganiu celów. To odwrotność ujednolicania”[2]. Dzięki zarządzaniu różnorodnością każda odmienność ucznia nie jest wyłącznie dysfunkcją czy trudnością rozwojową, ale jest także swoistą wartością, prowadzącą do tworzenia inspirujących sytuacji edukacyjnych oraz wzbogacającą doświadczenia poznawcze i społeczno-kulturowe wszystkich uczniów w rozwijaniu ich potencjałów. 

Co można zrobić w szkole lub klasie, by właściwie tą różnorodnością zarządzać? Poniżej zamieszczam proponowane rozwiązania w dwóch aspektach: szerokim – odnoszącym się do organizacji całej zróżnicowanej społeczności szkolnej oraz wąskim – prezentującym możliwości pracy w zróżnicowanym zespole klasowym.

Zarządzanie różnorodnością w szkole

Zarządzanie różnorodnością w as­­pekcie szerokim wiąże się z tzw. pozytywnym klimatem szkoły, co niesie skojarzenia koncentrujące się na „dobrej, przyjaznej, ciepłej i bezpiecznej szkole dla ­wszystkich”[3]. Tak być powinno, ale żeby mogło to nastąpić, należy:

Przeszkolić wszystkich pracowników w zakresie założeń edukacji włą­­­­­czającej i możliwości funkcjonowania w szkole ogólnodostępnej zróżnicowanych zespołów uczniowskich. Szkolenie powinno obejmować osobno nauczycieli i specjalistów, by dodatkowo poszerzyć ich wiedzę o metody i formy pracy edukacyjnej/terapeutycznej w klasie szkolnej, złożonej z bardzo różnych uczniów, osobno zaś pracowników administracji i obsługi – w zakresie sposobów reagowania na niestandardowe zachowania uczniów (jako osoby stale obecne w przestrzeni szkolnej oni także wychowują).

Zapisać w statucie szko­ły, że do placówki przyjmuje się dzieci i młodzież bez względu na doświadczane przez nie trudności edukacyjne i rozwojowe, ich pochodzenie społeczne czy narodowość oraz że wszelkie przejawy dyskryminacji będą zwalczane. Statut szkoły jest aktem regulującym zadania, strukturę organizacyjną i sposób działania danej szkoły. Warto uchwałą rady pedagogicznej wprowadzić zapisy, że szkoła podejmuje się zapewnienia wysokiej jakości edukacji dla wszystkich swoich uczniów, bez względu na różnice między nimi. Statut szkoły zamieszczany jest na stronie internetowej placówki, jego treść jest więc – czy powinna być – ogólnie znana.

Opracować program wychowawczo-profilaktyczny szkoły propagujący pracę z ogólnoludzkimi wartościami, przede wszystkim z poszanowaniem dla ludzkiej różnorodności. Zgodnie z zapisami programu wychowawczo-profilaktycznego można w szkole, angażując uczniów, nauczycieli i innych pracowników, a także rodziców i zewnętrznych sojuszników, organizować przedsięwzięcia mające na celu podkreślanie odmienności różnych ludzi w ich pozytywnym aspekcie. Dostosowując sposoby realizacji do wieku uczniów i rodzaju placówki oświatowej, można np. przeprowadzić Dzień Różnorodności w szkole, zaplanować dla uczniów szkolenie antydyskryminacyjne, zorganizować konkurs fotograficzny czy plastyczny ukazujący różnorodność ludzi, zaprosić inspirującego gościa, który opowie o przełamywaniu stereotypów wśród ludzi, skonstruować i podpisać Kartę różnorodności, na wzór podpisywanej w biznesie. Karta różnorodności to pisemna deklaracja podpisywana przez sygnatariuszy, która zobowiązuje ich do zakazu dyskryminacji, podejmowania różnych działań na rzecz tworzenia i promocji różnorodności oraz do angażowania wszystkich partnerów w to działanie[4].

Zadbać o właściwą or­ganizację przestrzeni szkolnej i czasu, by tym samym odpowiadać na zindywidualizowane potrzeby uczniów. Oczywiście należy dążyć do znoszenia lub minimalizowania wszelkich barier architektonicznych, by każdy uczeń mógł w miarę swobodnie przemieszczać się po całej szkole, choć to może najmniej zależeć od samej placówki. Ważne jest odpowiednie oznakowanie sal lekcyjnych i innych pomieszczeń (np. pismem punktowym brajla, w obcych językach), a także umieszczanie drogowskazów prowadzących do charakterystycznym miejsc, np. biblioteki, sali gimnastycznej, sekretariatu, żeby żaden uczeń nie zgubił się na szkolnych korytarzach. Ważne jest, by w szkole wygospodarowano specjalne miejsca (kącik, małe pomieszczenie) umożliwiające uczniom „wyciszenie się” po wybuchu agresji, nagromadzeniu się negatywnych emocji czy w sytuacji zmęczenia, oczywiście pod opieką specjalisty. Potrzebne są przestrzenie z miejscami do siedzenia, umożliwiające grupowanie się uczniów podczas przerw czy oczekiwania na kolejne zajęcia, by swobodnie porozmawiać – co sprzyja integracji rówieśniczej. Są uczniowie, którzy nie mają „dobrego wyczucia czasu”, a potrzebują jego uporządkowania. Dlatego warto wyraźnie oddzielić lekcje od przerw – choć niekoniecznie niemodnymi już dziś dzwonkami. Dobrze jest, gdy w szkole w wyznaczonych miejscach znajdują się tablice, gdzie uczniowie mogą sprawdzać, jakie lekcje odbywają się danego dnia, jakie zmiany są przewidywane na następny dzień i czy będzie zastępstwo za nieobecnego nauczyciela. Ważnym organizacyjnym elementem przestrzeni szkolnej jest nauczyciel pełniący podczas przerw tzw. dyżur. To on powinien inicjować wspólne zabawy dzieci młodszych czy prowadzić rozmowy/dyskusje ze starszą młodzieżą, tym samym wpływać na aktywne i świadome interakcje różnych uczniów ze sobą, niezależnie od klas, do których uczęszczają.

Wszystkie powyższe działania, a także wiele innych, w zależności od potrzeb oraz pomysłowości wszystkich osób zainteresowanych, będą miały pozytywny wpływ na klimat szkoły i przyczynią się do rozwoju całej wspólnoty. Przede wszystkim są możliwe do zastosowania.

 

 

Zarządzanie różnorodnością w klasie

Zarządzanie różnorodnością w as­­pekcie wąskim odnosi się do klasy szkolnej i samego procesu nabywania przez uczniów wiedzy. Jest także trudniejsze do realizacji, często wymaga bowiem odrzucenia przez poszczególnych nauczycieli dydaktycznych przyzwyczajeń, budowanych i doskonalonych przez lata doświadczeń zawodowych, by nauka każdego z ich różnych uczniów była efektywna. „Różnice pomiędzy dziećmi polegają na odmiennym tempie uczenia się, różnym stopniu gotowości i zdolności do uczenia się, [uczniowie] wykazują odmienne zainteresowania, mają inne doświadczenia, w różnym stopniu gotowi są do współpracy i różnie bywa z realizacją tej umiejętności, ich zdolność do komunikowania się jest inna, podobnie jak samodzielność i inne cechy. Nauczyciel powinien uwzględnić te różnice i różnymi metodami podchodzić do każdego dziecka”[5]. W tym zakresie można podjąć następujące działania:

Zadbać o organizację przestrzeni klasy, wiedząc, że właściwe umiejscowienie uczniów w zależności od rodzaju i tematyki zajęć jest szansą na efektywne nauczanie[6]. Badania potwierdzają, że tzw. architektura klasy ma duży wpływ na proces nauczania. Najgorszym ustawieniem ławek są rzędy (na ogół trzy), które w zasadzie wymuszają na nauczycielu mało efektywne nauczanie frontalne. Warto stosować różnorodne układy stolików, z których najlepszy wydaje się wariant ustawienia ławek „w szóstki” (dwa stoliki połączone długimi bokami, wokół których zasiada sześć osób). Znawcy pedagogiki uważają ponadto, że: „Uczniowie powinni regularnie zmieniać swoje miejsca (przy minimum zakłóceń). Pozwoli to na wykształcenie się między nimi różnych relacji interpersonalnych. W miarę przechodzenia uczniów z miejsca na miejsce będzie także zmieniała się ich perspektywa postrzegania tego, co dzieje się w klasie”[7]. Zalecane jest, by nauczyciel swobodnie poruszał się po klasie i z każdym uczniów mógł wejść w kontakt wzrokowy.

Stosować metody aktywizujące, które najczęściej wiążą się z pracą w grupach. Praca w grupach jest ważna, gdyż pozytywnie wpływa na rozwój społeczny wszystkich uczniów. Często staje się szansą do działania dla uczniów niepotrafiących funkcjonować w dużej grupie lub mających problemy w pracy indywidualnej. Grupy sprzyjają uczeniu się polegającemu na współpracy i ułatwiają angażowanie się we wspólne działania. „Jeśli mamy w klasie grupę osób niechętnie nastawionych do aktywności lub mających znaczne trudności w opanowaniu wiedzy czy umiejętności, dobrym sposobem będzie włączenie ich do zespołu uczniów silnie zmotywowanych do aktywnej pracy. Dzięki podziałowi zadań, zróżnicowaniu temperamentów, wzajemnych relacjom członków, grupa może działać jako koło napędowe »uruchamiające« nawet najbardziej opornych w działaniu na lekcji”[8].

Zapewniać uczniom okazje do codziennych interakcji i współpracy przez zamianę miejsc. Celowe zmiany miejsca uczniów są jedną ze strategii tworzenia pozytywnego klimatu w klasie[9]. Każdy uczeń powinien siedzieć w ławce z innym uczniem przez co najmniej tydzień, a taka zmiana miejsca może dodatkowo wpłynąć na jakość jego pracy w zależności od kolegi czy koleżanki, z którymi będzie podczas lekcji współpracował, tym samym pełnił różne funkcje: pomocnika, równorzędnego partnera, szefa, wykonawcy – w zależności od możliwości i potrzeb współpartnera. Dzięki temu każdy będzie miał szansę na wzajemne poznanie się w grupie klasowej, żaden z uczniów nie pozostanie na marginesie zespołu, nie zostanie pominięty czy zapomniany[10].

Wdrażać zasady uniwersalnego projektowania, zróżnicowanego nauczania i racjonalnego dostosowania. Uniwersalne projektowanie odnosi się do całej zróżnicowanej grupy uczniowskiej. Zakłada takie planowanie działań, by mogły one służyć zarówno wszystkim uczniom, jak i pozwalały uwzględniać potrzeby każdego z nich[11]. Jedno z kluczowych założeń tego projektowania brzmi: „[…] to, co dobre dla uczniów z niepełnosprawnością, jest dobre dla pozostałych”[12]. Warto więc podczas zajęć lekcyjnych wyk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy