Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

5 grudnia 2019

NR 113 (Grudzień 2019)

Jak wspierać ucznia w nabywaniu i doskonaleniu umiejętności wykonawczych?

0 53

Umiejętności wykonawcze to takie, których potrzebujemy, by wykonywać różnorodne zadania. Napicie się wody to z pozoru nic trudnego, jednak gdy dokonamy szczegółowej analizy, można stwierdzić, że to wieloetapowa operacja wymagająca podjęcia kilku czynności, którym towarzyszą różnorodne emocje mogące spowodować, że będzie ona rozłożona w czasie lub nie zostanie zakończona.


Brak umiejętności wykonawczych może występować razem z innymi zaburzeniami, jednak przeważnie używanie tej terminologii dotyczy dzieci w normie intelektualnej, często nawet zdolnych, u których te deficyty występują samodzielnie. Uczeń nieposiadający tych kompetencji może być rozkojarzony, a ciągły brak sukcesu może prowadzić do frustracji i rezygnacji. Zdarza się, że dzieci te są postrzegane jako leniwe, niemające ochoty współpracować i podejmować aktywności, impulsywne, sprawiające kłopoty. Brak zrozumienia intensyfikuje występujące u ucznia trudności. Dlatego tak ważne jest wsparcie, korygowanie i kompensowanie występujących zakłóceń. 

Rodzaje umiejętności wykonawczych (według Peg Dawson i Richarda Guare’a)

  1. Hamowanie reakcji to zdolność do pomyślenia, zanim się coś zrobi, umiejętność oparcia się pragnieniu, by coś powiedzieć lub uczynić, która daje dziecku czas na ocenę sytuacji i wpływu swojego zachowania na tę sytuację. W wieku 6–8 lat dziecko potrafi już przestrzegać prostych reguł zachowania w klasie (np. podnieść rękę, zanim coś powie), potrafi też przebywać w pobliżu innego dziecka bez potrzeby kontaktu fizycznego. Jest w stanie zaczekać, aż rodzic skończy rozmowę z inną osobą, by odpowiedzieć dziecku (może potrzebować przypomnień). W wieku 9–11 lat dziecko radzi sobie z konfliktami z rówieśnikami bez rękoczynów, a także przestrzega reguł zachowania w domu i szkole pod nieobecność dorosłych. Potrafi też szybko uspokoić się w sytuacjach emocjonalnych, gdy nakłania je do tego dorosły. Dziecko w wieku 12–14 lat jest w stanie nie zareagować na zaczepkę lub prowokację rówieśnika i spokojnie odejść. Potrafi też odmówić udziału w atrakcyjnych działaniach z powodu wcześniejszych planów, a także powstrzymać się od powiedzenia raniących rzeczy w gronie przyjaciół.
  2. Pamięć robocza to zdolność do utrzymania informacji w pamięci podczas wykonywania złożonych zadań. Obejmuje zdolność do korzystania z wcześniejszej wiedzy i doświadczenia oraz dostosowywania tej wiedzy do obecnej sytuacji lub rzutowania jej na przyszłość. W wieku 6–8 lat
    dziecko potrafi już wykonywać zadania składające się z dwóch lub trzech kroków. Ponadto pamięta polecenia wydane kilka minut wcześniej oraz wykonuje dwa kroki danej czynności po jednej podpowiedzi. W wieku 9–11 lat pamięta, żeby wykonać swój stały obowiązek domowy po szkole, bez przypomnienia, a także przynosi książki, dokumenty i zadania domowe do i ze szkoły. Dziecko pamięta też o zmianach w harmonogramie dnia (np. o różnych zajęciach po szkole). W wieku 12–14 lat dziecko pamięta już o wymaganiach i zadaniach wprowadzanych przez wielu nauczycieli.
    Ponadto pamięta o wydarzeniach lub obowiązkach, które odbiegają od normy (np. przyniesienie zgody na wycieczkę). Pamięta też polecenia obejmujące wiele kroków, jeśli zapewni mu się dostatecznie dużo czasu i praktyki.
  3. Kontrolna emocjonalna to zdolność do opanowania emocji, aby osiągnąć cel, ukończyć zadanie albo kierować swoim zachowaniem. Dziecko w wieku 6–8 lat toleruje krytykę ze strony osoby dorosłej (np. reprymendę nauczyciela), potrafi też dać sobie radę z postrzeganą „niesprawiedliwością” bez nadmiernego zdenerwowania. Jest w stanie szybko dostosować zachowanie do nowej sytuacji (np. uspokoić się po przerwie w szkole). W wieku 9–11 lat
    dziecko nie reaguje nazbyt emocjonalnie, gdy przegrało w jakiejś grze lub nie zostało wybrane do nagrody. Ponadto potrafi zaakceptować, że nie dostaje tego, co chce, gdy pracuje w grupie. Zachowuje się powściągliwie w reakcji na dokuczanie. Dziecko 12–14-letnie jest już w stanie „odczytać” reakcje przyjaciół i odpowiednio skorygować swoje zachowanie. Poza tym potrafi przewidzieć przyszłe zdarzenia i przygotować się na możliwe rozczarowania. Potrafi też być odpowiednio asertywne (np. poprosić nauczyciela o pomoc, zaprosić kogoś do tańca).
  4. Utrzymywanie uwagi to zdolność do utrzymania koncentracji na sytuacji lub zadaniu mimo bodźców rozpraszających, zmęczenia lub znużenia. W wieku 6–8 lat dziecko jest w stanie spędzić 20–30 minut na odrabianiu 
    zadania domowego oraz wykonać obowiązek domowy, który zajmuje 15–20 minut. Ponadto potrafi wysiedzieć cały posiłek o przeciętnym czasie trwania. W wieku 9–11 lat potrafi już spędzić 30–60 minut na odrabianiu lekcji oraz wykonać obowiązek domowy, który trwa 30–60 minut (może być konieczna przerwa). Jest w stanie uczestniczyć w zajęciach sportowych lub nabożeństwie przez 60–90 minut. Dziecko w wieku 12–14 lat potrafi spędzić 60–90 minut na odrabianiu zadania domowego (może być konieczna przerwa lub dwie), potrafi także wytrzymać spotkania rodzinne bez narzekania na nudę i sprawiania problemów. Jest w stanie wykonać obowiązki domowe, które zajmują do dwóch godzin (może być konieczna przerwa).
  5. Rozpoczynanie zadań to zdolność do rozpoczęcia przedsięwzięć bez zbędnej zwłoki, sprawnie i we właściwym czasie. Dziecko w wieku 6–8 lat potrafi zapamiętać i wykonać proste czynności złożone z jednego lub dwóch kroków, ponadto jest w stanie zabrać się do zadania klasowego od razu po wydaniu polecenia przez nauczyciela. Siada też do odrabiania zadania domowego o ustalonej porze po jednym przypomnieniu. W wieku 9–11 lat dziecko potrafi wykonać przećwiczoną czynność złożoną z trzech lub czterech kroków oraz zrobić trzy lub cztery zadania klasowe z rzędu. Ponadto jest w stanie odrabiać lekcje według ustalonego harmonogramu (może potrzebować przypomnienia, żeby zacząć). Dziecko 12–14-letnie potrafi opracować i realizować codzienny harmonogram odrabiania lekcji bez nadmiernego odwlekania oraz zacząć wykonywanie obowiązków domowych o ustalonej porze (np. zaraz po przyjściu ze szkoły). Potrafi też przerwać przyjemne zajęcie w momencie, gdy przypomni sobie, że ma jakiś obowiązek do wykonania. 
  6. Planowanie i ustalanie priorytetów to zdolność do stworzenia planu osiągnięcia celu lub wykonania zadania. Obejmuje też zdolność do ustalenia, na czym należy się skupić, a co nie jest ważne. W wieku 6–8 lat dziecko potrafi wykonać wymyślony przez siebie projekt złożony z dwóch lub trzech kroków (np. projekt artystyczny). Jest w stanie wymyślić, jak zdobyć pieniądze na niedrogą zabawkę. Potrafi też wykonać zadanie domowe złożone z dwóch–trzech kroków z pomocą innej osoby (np. napisać raport z przeczytanej książki). W wieku 9–11 lat dziecko umie zaplanować coś szczególnego (np. wyjście do kina), potrafi też wymyślić, jak odłożyć pieniądze na bardziej kosztowny zakup. Ponadto potrafi wykonać długoterminowy projekt szkolny, w którym większość kroków jest wymyślona przez kogoś innego.
  7. Organizacja to zdolność do stworzenia i utrzymania systemów porządkujących informacje lub materiały. Dziecko w wieku 6–8 lat kładzie kurtkę, odzież zimową, przybory szkolne na właściwych miejscach (może potrzebować przypomnienia), w swoim pokoju ma określone miejsca na swoje rzeczy. Nie gubi druczków zgody rodziców ani zawiadomień ze szkoły. W wieku 9–11 lat dziecko potrafi odkładać rzeczy na swoje miejsce w swoim pokoju lub innych pomieszczeniach w domu, a także przynosi zabawki do domu po zabawie na podwórku lub pod koniec dnia (może potrzebować przypomnienia), pamięta też, gdzie trzyma materiały i zadania domowe. Dziecko 12–14-letnie potrafi prowadzić zeszyty zgodnie z wymogami szkoły, nie gubi przyborów i materiałów, a miejsce do nauki utrzymuje we względnym porządku.
  8. Zarządzanie czasem to zdolność do oszacowania, ile mamy czasu, na co należy go przeznaczyć i jak zmieścić się w wyznaczonych ramach czasowych i terminach. Obejmuje też poczucie, że czas jest ważny. Dziecko w wieku 6–8 lat potrafi wykonać krótkie zadania w granicach czasowych określonych przez dorosłego oraz przeznaczyć odpowiednią ilość czasu na wykonanie obowiązku domowego na określony termin (może być konieczna pomoc). Potrafi przygotować się do wyjścia z domu w wyznaczonych granicach czasowych (mogą być konieczne ćwiczenia). W wieku 9–11 lat potrafi już wykonać codzienne czynności w rozsądnych granicach czasowych bez pomocy dorosłego. Ponadto potrafi dostosować harmonogram odrabiania lekcji do innych działań (np. zacząć wcześniej). Jest też w stanie zacząć projekt długoterminowy odpowiednio wcześnie, aby wystarczyło czasu (może być konieczna pomoc). Dziecko w wieku 12–14 lat zwykle jest w stanie ukończyć odrabianie zadania domowego przed pójściem do łóżka, a także podjąć dobre decyzje dotyczące priorytetów, gdy czas jest ograniczony (zrezygnować z przyjemności). Potrafi też rozłożyć projekt długoterminowy na kilka dni.
  9. Wytrwałość w dążeniu do celu to zdolność do postawienia sobie celu, konsekwentnego dążenia do niego oraz utrzymania koncentracji na nim mimo czynników rozpraszających i konkurencyjnych zainteresowań. Dziecko w wieku 6–8 lat wytrwale wykonuje trudne zadania, żeby osiągnąć cel, a w przypadku przerwania mu danej czynności jest w stanie powrócić do niej później. Potrafi też pracować nad projektem przez kilka godzin dziennie lub w ciągu kilku dni. W wieku 9–11 lat potrafi odkładać kieszonkowe przez dłuższy czas na realizację pożądanego zakupu. Potrafi też trzymać się harmonogramu ćwiczeń, aby rozwijać pożądaną umiejętność (np. gra na instrumencie). Utrzymuje hobby przez kilka miesięcy. Dziecko 12–14-letnie jest w stanie włożyć więcej wysiłku w to, żeby osiągnąć lepsze wyniki (np. zmienić strategię uczenia się), a także podjąć się trudnych zadań, by zarobić pieniądze. Ponadto gotowe jest ćwiczyć bez przypomnień, żeby poprawić jakąś umiejętność.
  10. Elastyczność to zdolność do zmieniania planów w obliczu przeszkód, komplikacji, nowych informacji lub błędów, związana z umiejętnością przystosowania się do zmiennych warunków. W wieku 6–8 lat dziecko bawi się ładnie z innymi dziećmi (bez konieczności rządzenia), toleruje też zmianę poleceń przez nauczyciela, gdy nie postępuje zgodnie z poleceniami. Bez problemu przystosowuje się do nieplanowanych sytuacji (np. zastępstwa za nieobecnego nauczyciela). W wieku 9–11 lat dziecko już się nie „blokuje” (np. na skutek niepowodzenia), umie też „przestawić się”, gdy trzeba zmienić plany na skutek nieprzewidzianych okoliczności. Potrafi też wykonywać „otwarte” zadania domowe (może być konieczna pomoc). Dziecko w wieku 12–14 lat potrafi już dostosować się do wielu różnych nauczycieli, reguł klasowych i w...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy