Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

6 maja 2021

NR 124 (Maj 2021)

Jak wspomóc ucznia w rozwijaniu umiejętności zarządzania emocjami?

0 139

Emocje to stany, które towarzyszą nam niemal w każdej sekundzie życia, to nagłe zmiany, poruszenie zachodzące w umyśle, spowodowane odbiorem bodźców zewnętrznych i wewnętrznych. Emocje mówią o naszych (często ukrytych) potrzebach, powodują pobudzenie, niosą ładunek energetyczny o określonym zabarwieniu, mogą charakteryzować się różnym poziomem intensywności. Oprócz wewnętrznego odczucia powodują charakterystyczną ekspresję ciała i mimikę.

Zarządzanie emocjami w dużym uproszczeniu oznacza posiadanie odpowiedniego poziomu samoświadomości, wiedzy na temat emocji, w tym radzenia sobie z trudnymi emocjami, oraz umiejętności wdrożenia tego w życie. Zarządzanie emocjami stanowi niezwykle wymagającą kompetencję. Warto podkreślić, że zarówno dzieci w młodszym wieku szkolnym, jak i nastolatki nie są w stanie w pełni ją opanować z uwagi na możliwości rozwojowe. Układ nerwowy młodego człowieka jest w fazie rozwoju do 23., a często nawet 25. roku życia. W związku z tym nabywanie kompetencji odpowiedzialnych za zarządzanie emocjami odbywa się stopniowo. 
Nie bez znaczenia pozostaje tutaj inteligencja emocjonalna, definiowana jako zdolność rozumienia i rozpoznawania własnych i cudzych uczuć oraz umiejętność wykorzystywania tej wiedzy w codziennym 
działaniu. 
Badacze problemu wskazują następujące kompetencje, które wywodzą się z inteligencji emocjonalnej1: 

POLECAMY

I. Kompetencje w obszarze psychologicznym (relacja jednostki ze sobą):

  • samoświadomość: umiejętność rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych, wiedza o własnych uczuciach, wartościach, preferencjach, możliwościach i ocenach intuicyjnych; 
  • samoocena: poczucie własnej wartości, wiara we własne siły, świadomość swoich możliwości, umiejętności oraz ograniczeń; umiejętność weryfikowania własnych potrzeb niezależnie od sądów innych ludzi; 
  • samokontrola: zdolność świadomego reagowania na bodźce zewnętrzne; umiejętność radzenia sobie ze stresem i kształtowania własnych emocji w zgodzie z samym sobą, z własnymi normami oraz wyznawanymi wartościami życiowymi.

II. Kompetencje w obszarze społecznym (relacja z innymi): 

  • empatia: umiejętność doświadczania stanów emocjonalnych innych osób, uświadamianie sobie uczuć, potrzeb i wartości wyznawanych przez innych, czyli rozumienie innych, wrażliwość na odczucia innych; postawa nastawiona na pomaganie i wspieranie innych osób; zdolność odczuwania i rozumienia relacji społecznych;
  • asertywność: posiadanie i umiejętność wyrażania własnego zdania oraz bezpośredniego, otwartego wyrażania emocji, postaw oraz wyznawanych wartości w granicach nienaruszających praw i psychicznego terytorium innych osób; zdolność obrony siebie w sytuacjach społecznych z zachowaniem poszanowania dla praw innych osób; 
  • perswazja: umiejętność wywoływania u innych pożądanych zachowań i reakcji, czyli wpływania na innych; umiejętność pozyskiwania innych na rzecz porozumienia, zdolność łagodzenia konfliktów; 
  • przywództwo: zdolność tworzenia wizji i pobudzania ludzkiej motywacji do jej realizacji; zdolność zjednywania sobie zwolenników; 
  • współpraca: zdolność tworzenia więzi i współdziałania z innymi, umiejętność pracy w grupie na rzecz osiągania wspólnych celów, umiejętność zespołowego wykonywania zadań i wspólnego rozwiązywania problemów.

III. Kompetencje w obszarze prakseologicznym (stosunek do działania i wyzwań):

  • motywacja: własne zaangażowanie, skłonności emocjonalne, które prowadzą do nowych celów lub ułatwiają ich osiągnięcie, umiejętność dążenia do sukcesu, inicjatywa i optymizm; 
  • zdolności adaptacyjne: umiejętność panowania nad swoimi stanami wewnętrznymi; zdolność radzenia sobie w zmieniającym się środowisku, elastyczność w dostosowywaniu się do zmian w otoczeniu, zdolność działania i podejmowania decyzji pod wpływem stresu; 
  • sumienność: zdolność przyjmowania odpowiedzialności za zadania i ich wykonywanie; umiejętność czerpania zadowolenia z wykonywanych obowiązków; konsekwencja w działaniu, w zgodzie z przyjętymi przez siebie standardami.

Działania wspierające ucznia w rozwijaniu umiejętności zarządzania emocjami

Po pierwsze – uwzględnienie kwestii rozwojowych
Nie można wymagać od ucznia, który z uwagi na swój wiek nie posiada jeszcze kompetencji w zakresie zarządzania emocjami, by panował nad każdym swoim zachowaniem. Należy mieć świadomość, że wiele rzeczy dzieje się niezależnie od niego i nie ma on na to wpływu. Jednak z wiekiem to się zmienia. Dlatego ważnym jest, by wdrożyć kolejne działania mające na celu stymulację tychże kompetencji.

Po drugie – szacunek i przestrzeń dla emocji
Szkoła jest miejscem, w którym niełatwo jest zorganizować przestrzeń dla trudnych emocji. Dzieje się tak, ponieważ trudne emocje dezorganizują, a jak powszechnie wiadomo, w szkole ogromną rolę odgrywa plan, jesteśmy zobligowani do realizacji podstawy programowej w wyznaczonym czasie, co nas w pewnym stopniu ogranicza. Zauważ jednak, jak ważny jest uczeń, jego dobrostan, to on jest najważniejszym ogniwem, odbiorcą procesu edukacji. Warto pochylić się nad nim, nad jego potrzebami i emocjami, i dać mu prawo głosu. Zmuszając dziecko do tłumienia emocji, nie wpływasz na to, że one znikają, wręcz przeciwnie – kumulują się, przybierają na sile i lada moment w całkowicie niekontrolowany sposób mogą wybuchnąć. W związku z tym dobrym rozwiązaniem będzie omówienie i wdrożenie procedury działania w sytuacji, gdy uczeń przeżywa silne emocje. Pamiętaj, że karanie go za to jest niedopuszczalne, powoduje bowiem, że nie szanujemy trudnych emocji i nadajemy im negatywne znaczenie. Tymczasem każda emocja niesie komunikat, każda jest głosem z naszego wnętrza informującym nas o tym, czego potrzebujemy. 

Po trzecie – edukacja
Nauczanie o emocjach powinno znaleźć się w podstawie programowej i stanowić obowiązek. Nie ulega wątpliwości, że jesteśmy społeczeństwem, które nie posiada wysokich umiejętności w zakresie radzenia sobie z emocjami. Ten temat dopiero od niedawna zyskał zainteresowanie, uwagę i społeczną aprobatę. Karen F. Stone i Harold Q. Dillehunt podkreślają, jak ważna jest samowiedza, i wskazują propozycje obszarów, które należy omawiać z uczniami:

  • Samoświadomość, która oznacza umiejętność rozpoznawania uczuć w wyniku obserwacji samego siebie. To także nazywanie uczuć, które nam towarzyszą na swój unikalny sposób, oraz świadomość korelacji myśli, uczuć i działania. 
  • Podejmowanie decyzji, które związane jest z próbą analizy tego, co dokonaliśmy, a następnie przewidywania przyszłych wydarzeń, które są konsekwencją tych decyzji. 
  • Kierowanie uczuciami, czyli umiejętność właściwej analizy przebiegu „rozmów z samym sobą”, których celem jest sprawdzenie, czy nie generują negatywnych przekazów, myśli autokrytycznych. Analiza taka ma na celu uświadomienie sobie pochodzenia konkretnych uczuć (np. złości wywołanej bólem). Kierowanie uczuciami powoduje, iż przyswajane są sposoby panowania nad niepokojem, złością czy smutkiem. 
  • Radzenie sobie ze stresem, czyli właściwe rozpoznanie technik, które pozwalają pozbyć się napięcia, jak aktywność fizyczna, metody relaksacji czy ukierunkowane wyobrażenia. 
  • Empatia, która związana jest z przyjęciem sposobu patrzenia na świat innej osoby, a co za tym idzie, zrozumieniem jej uczuć, obaw, trosk. To także uświadomienie sobie różnic, jakie występują w postrzeganiu przez ludzi tych samych spraw, i wielości uczuć, które mogą wskutek tego powstać. 
  • Porozumiewanie się polegające na skutecznym rozmawianiu o uczuciach, którego przejawem jest przede wszystkim aktywność w postaci słuchania i zadawania pytań. Właściwy sposób porozumiewania się nie opiera się na ocenie czy reakcji na to, co mówi druga osoba. Warto zastosować metodę mówienia o tym, co się czuje, jakie emocje wywołują słowa rozmówcy. Należy stosować przy tym formę pierwszoosobową, np. „Czuję się zasmucony/rozczarowany”. 
  • Otwartość polegająca na umiejętności budowania zaufania w kontaktach z otoczeniem. To także cenienie owej otwartości u innych oraz świadomość poziomu zaangażowania w rozmowę, która może zejść na temat uczuć. 
  • Wnikliwość jako obszar związany z właściwym rozpoznawaniem schematów, jakie kierują reakcjami i życiem emocjonalnym. To także umiejętność dostrzeżenia takich schematów u osób w naszym otoczeniu. 
  • Samoakceptacja, która związana jest z odczuwaniem pozytywnych emocji względem własnej...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy