Dołącz do czytelników
Brak wyników

Kształtowanie umiejętności skutecznego radzenia sobie ze stresem

Artykuły z czasopisma | 8 maja 2020 | NR 116
80

Szkoła to miejsce, w którym źródłem stresu może być wiele różnych czynników, począwszy od tych związanych z niekorzystnymi warunkami, jak temperatura czy hałas, poprzez te opierające się na narracjach, np. brak akceptacji ze strony rówieśników, aż po te związane z procesem dydaktycznym. W obecnych czasach dochodzi jeszcze stres związany z panującą epidemią koronawirusa, powodowany m.in. niepewnością co do przebiegu nauczania zdalnego, lękiem o zdrowie własne i bliskich czy relacje z rówieśnikami. Zbyt wysoki poziom stresu, a tym bardziej chroniczny stres, nie wpływa korzystnie na zdrowie, dlatego tak ważne jest, by wspierać uczniów w jego przezwyciężeniu.

Stres jest reakcją organizmu na różnorodne codzienne zdarzenia. Nie możemy wyeliminować go z naszego życia, każdego dnia bowiem jesteśmy narażeni na utrudnienia, uniemożliwienia realizacji ważnych celów, zadań, czyli
na najbardziej powszechne czynniki powodujące stres. Z tego względu istotna jest edukacja w zakresie skutecznego zarządzania stresem, a nie próba jego unikania. Dla ucznia niezwykle silnym stresorem jest obawa, że nie sprosta stawianym przed nim szkolnym wymaganiom. Nie jest to jednak jedyny stresogenny czynnik w środowisku szkolnym. 

POLECAMY

Symptomy stresu

Analizując literaturę przedmiotu, można wskazać reakcje naszego organizmu na stres ujawniające się w postaci symptomów:

  • fizjologicznych – wydzielanie hormonów walki lub ucieczki: adrenaliny i noradrenaliny, przyspieszenie oddechu, rozszerzona źrenica, gęsia skórka, suchość w ustach, zaburzenia rytmu serca, przyspieszenie akcji serca – wysokie tętno, wysokie ciśnienie krwi, rozszerzone oskrzela, zahamowanie procesów trawiennych, brak apetytu, uruchomienie rezerw krwi, podniesiony poziom cukru we krwi, wzrost napięcia mięśni szkieletowych, pobudzenie gruczołów potowych, wzrost krzepliwości krwi, mimowolne oddawanie moczu;
  • psychologicznych – pobudzenie emocjonalne, podekscytowanie, obraźliwość, drażliwość, poirytowanie, złość, kompulsywne myślenie o problemie, niecierpliwość, obniżenie nastroju, poczucie zagrożenia, uczucie pośpiechu, stan napięcia;
  • behawioralnych – płytki, przerywany sen, kłopoty z zaśnięciem, bezsenność, niemożność wypoczęcia, nagłe wybuchy gniewu i płaczu, ciągły pośpiech, wzmożona diureza, niepokój ruchowy, wzmożenie niektórych odruchów nerwowych – skurcze, tiki, zahamowanie działania.

Należy pamiętać, że długotrwały stres sprzyja wystąpieniu wielu schorzeń, dlatego tak ważna jest umiejętność efektywnego radzenia sobie z nim.
Wśród nieskutecznych i pozornie przynoszących ulgę sposobów radzenia sobie ze stresem możemy wymienić: bagatelizowanie problemów, autoagresję, sięganie po używki, zażywanie leków, negatywne myślenie, agresję – wyładowywanie się na innych. 

Sposoby reagowania na stres

Reakcje na stres mogą być trojakiego rodzaju. Zależne są one od tego, w jaki sposób reagujemy na czynnik stresogenny i jak sobie z nim radzimy.
Style reagowania na stres:

  • Zadaniowy – charakterystyczne zachowania polegają na poszukiwaniu rozwiązań poprzez analizę sytuacji, wykorzystywanie swoich zasobów i możliwości, aktywne wpływanie na zmianę sytuacji.
  • Emocjonalny – to koncentracja na emocjach bez realnych działań. Chodzi jedynie o to, aby poradzić sobie z nieprzyjemnymi uczuciami. Jednak często prowadzi to do pogłębienia stresu.
  • Unikający – to ucieczka od problemów, chęć zapomnienia i poszukiwanie działań zastępczych, którymi mogą być zakupy, nałogi czy rozrywka.

Poziomy stresu1

  1. Poziom stresu 
    FAZA ALARMOWA
    Początkowa, alarmowa reakcja zaskoczenia i niepokoju z powodu niedoświadczenia konfrontacji z nową sytuacją. Poziom adrenaliny, ciśnienie krwi oraz poziom cukru rosną, w ten sposób ciało przygotowuje nas do określonej reakcji stresowej (walka lub ucieczka). Nadwyżka energii kumuluje się i sprawia, że jesteśmy spięci i zestresowani. By zniwelować tę reakcję, potrzebujemy wysiłku fizycznego i w takiej sytuacji stres działa na nas stymulująco, dzięki czemu wyzwania wydają się nam ciekawe.
  2. Poziom stresu 
    FAZA MOBILIZACJI
    Występuje pełna mobilizacja i wykorzystanie potencjalnych możliwości jednostki. Na tym poziomie wyróżniamy dwa stadia: szoku oraz przeciwdziałania szokowi (jednostka podejmuje wysiłki obronne).
  3. Poziom stresu
    FAZA PRZYSTOSOWANIA (ODPORNOŚCI)
    Organizm nauczył się skutecznie i bez nadmiernych zaburzeń radzić sobie ze stresorem. W tym stadium często uciekamy się do mechanizmów obronnych. Pod koniec tej fazy mogą pojawić się takie objawy psychofizjologiczne, jak ostry rozstrój żołądka oraz łagodne zaburzenia postrzegania rzeczywistości, np. nadwrażliwość na dźwięki. Dodatkowym objawem może być sztywne trzymanie się raz obranej linii obrony zamiast nowego przeanalizowania traumatycznej sytuacji i wypracowania bardziej odpowiednich wzorców radzenia sobie. Postępujące ograniczenie pola percepcji i usztywnienie procesów poznawczych.
  4. Poziom stresu
    FAZA WYCZERPANIA
    Uogólnione pobudzenie całego organizmu, co prowadzi do przewlekłego stresu bądź nawet do śmierci. W tej fazie zaczynają zawodzić wzorce radzenia sobie przywołane w fazie adaptacji. Indywidualna zdolność radzenia sobie z ciągłym stresem jest już poważnie ograniczona. Zdarza się wówczas, że jednostka stosuje środki obrony nadmierne i nieodpowiednie do problemu, przed którym staje. Reakcje cechuje dezorganizacja psychiczna i oderwanie od rzeczywistości, aż po urojenia i halucynacje; natrętne myśli. Urojenia są odzwierciedleniem coraz bardziej zdezorganizowanego myślenia i postrzegania oraz rozpaczliwych wysiłków ocalenia integralności psychicznej i integralności własnego ja poprzez restrukturyzację rzeczywistości; zmiany metabolizmu, zakłócające normalne funkcjonowanie mózgu. Jeśli nadal znajdujemy się pod wpływem nadmiernego stresu, proces dekompensacji doprowadza do stadium ciężkiej psychicznej dezorganizacji, objawiającej się niekiedy pod postacią ciągłej i niekontrolowanej przemocy, apatii i osłupienia, a niekiedy nawet prowadzącej do śmierci; na poziomie behawioralnym do obniżenia wydajności, uszczuplenia zasobów adaptacyjnych, mniejszej tolerancji na inne stresory (organizm, który już zmobilizował swe zasoby do walki z jednym stresorem, ma ich mniej do obrony przed innymi).

Jak wspierać ucznia w nabywaniu umiejętności skutecznego radzenia sobie ze stresem? 

  • Rozpoznawanie indywidualnej sytuacji ucznia
    To zajęcie wymagające od nas ogromnego zaangażowania, oparte na różnorodnych badaniach i obserwacji. Powinniśmy zwrócić szczególną uwagę na: wszelkie zmiany w zachowaniu ucznia, trudności szkolne w obszarze dydaktyki i wychowania, trudności rodzinne, poziom motywacji do nauki, niepokojące zachowania, reakcje emocjonalne. Wczesna interwencja w przypadku zaobserwowania jakichś spraw budząc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy