Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

28 września 2020

NR 119 (Październik 2020)

Kształtowanie umiejętności wykonawczych u nastolatka

21

Zapewne każdy z nas spotkał się w swojej pracy z typem ucznia, który jest określany mianem „zdolny, ale leniwy”. W wielu przypadkach to „lenistwo” nie jest wynikiem złej woli młodego człowieka, a jego przyczyn należy szukać w niskim poziomie umiejętności wykonawczych. Jak je kształtować z korzyścią dla nastolatka?

Umiejętności wykonawcze to takie, których potrzebujemy, by wykonywać różnorodne zadania i radzić sobie z problemami, odpierać pokusy i walczyć z presją grupy, jak również realizować marzenia. Umiejętności wykonawcze mogą dotyczyć jednej prostej czynności, np. zabrania pracy domowej, nastawienia budzika, lub też zbioru operacji, licznych czynności wykonywanych w ciągu dnia, co jest dużo bardziej skomplikowane. Dodatkowo należy również podkreślić, że mogą to być czynności kilkuetapowe, podczas których łatwo o rozproszenie, co z kolei może skutkować brakiem ich finalizacji. 
Okres dorastania to czas szczególny, w którym młody człowiek buduje własną tożsamość, zaczyna samodzielnie podejmować decyzje (jest to obarczone ogromnym ryzykiem, ponieważ najważniejszym środowiskiem społecznym staje się grupa rówieśnicza, która nie zawsze ma pozytywny wpływ na nastolatka), dokonuje wyborów; aby móc prawidłowo funkcjonować, potrzebuje umiejętności wykonawczych. W przypadku ich deficytu to osoby dorosłe będą musiały wspierać młodego człowieka, co może prowadzić do konfliktów. Warto podkreślić, że zaburzenia w tym zakresie są odczuwalne niemal we wszystkich obszarach życia. Uczniowie tacy mimo zdolności w różnych dziedzinach nie potrafią ich rozwijać, nie potrafią wywiązywać się z obowiązków ani realizować swoich pasji, a ich osiągnięcia i efekty pracy są niewspółmierne do starań i do włożonego wysiłku. 
Na rozwój umiejętności wykonawczych wpływ mają czynniki biologiczne oraz doświadczenie. Predyspozycje w zakresie tych umiejętności są wrodzone. W strukturach mózgowych znajduje się potencjał w postaci podstawowego wyposażenia niezbędnego do rozwoju tych umiejętności, ale na ich rzeczywisty rozwój wpływa wiele czynników.

POLECAMY

Przyczyny zaburzeń rozwoju umiejętności wykonawczych

Analizując literaturę przedmiotu, można wskazać następujące przyczyny zaburzeń rozwoju umiejętności wykonawczych:

  • urazy fizyczne mózgu, głównie w obrębie płatów czołowych;
  • czynniki genetyczne – istnieje duże prawdopodobieństwo, że jeżeli rodzice mieli trudności w tej kwestii, to i dziecko będzie je miało;
  • toksyczność środowiska – można tutaj wymienić zjawiska dotyczące środowiska jako obszaru lub też przestrzeni i relacji, np. ekspozycja na ołów, przemoc w rodzinie, trudne warunki życiowe, stres psychospołeczny.

Bazą mózgową dla umiejętności wykonawczych są przednie części mózgu obejmujące korę czołową i przedczołową z połączeniami do rejonów znajdujących się w sąsiedztwie. Wzrost w tych obszarach następuje tuż przed okresem dorastania. Natomiast w okresie dorastania używane połączenia neuronalne zostają, a te, z których nastolatek „nie korzysta”, przepadają. Dlatego tak ważne są ćwiczenia w zakresie umiejętności wykonawczych. Oprócz tego, że nastolatek uczy się dzięki temu samodzielności i niezależności, to jeszcze rozwija struktury mózgowe, które będą wspierać umiejętności wykonawcze do końca okresu dorastania i początków dorosłości. 
Brak lub niski poziom umiejętności wykonawczych może współwystępować z innymi zaburzeniami, jednak przeważnie takiej terminologii używa się w odniesieniu do dzieci w normie intelektualnej, często nawet zdolnych, u których te deficyty występują samodzielnie.
Cechą charakterystyczną jest rozkojarzenie. Niemożność odniesienia sukcesu spowodowana tymi deficytami często powoduje, że uczeń czuje się sfrustrowany i zrezygnowany, w konsekwencji czego jest postrzegany jako leniwy, niechętnie współpracujący i podejmujący aktywność, impulsywny, sprawiający problemy. Brak wsparcia dla dziecka ze strony otoczenia dodatkowo prowadzi do intensyfikacji trudności. 

Klasyfikacja umiejętności wykonawczych

Peg Dawson, Colin Guare i Richard Guare wyróżnili następujące umiejętności wykonawcze:

1. Hamowanie reakcji
Czyli zdolność do tego, by się zastanowić przed podjęciem działania. Jest to umiejętność powstrzymywania się przed powiedzeniem lub zrobieniem czegoś; ta umiejętność daje dziecku czas na ocenę sytuacji, przewidzenie wpływu własnego zachowania na daną sytuację oraz konsekwencji. Zauważmy, że nie każdy nastolatek posiada zdolność hamowania reakcji. 

2. Pamięć operacyjna 
Jest to zdolność do tego, aby przechowywać w pamięci pewne informacje podczas wykonywania zadań złożonych. Jej elementem jest umiejętność czerpania ze zdobytych wcześniej informacji i nabytych doświadczeń, wykorzystywania ich w obecnej sytuacji, jak również przewidywania na ich podstawie tego, co wydarzy się w przyszłości. Przykładem może być zdolność do zapamiętywania tego, gdzie odłożyło się dany przedmiot lub co zaplanowało się do zrobienia. 

3. Kontrola emocjonalna 
Jest to umiejętność panowania nad emocjami, która wspiera w osiągnięciu zamierzonego celu, ukończeniu zadania lub też w kierowaniu własnym zachowaniem. W klasie szkolnej możemy zauważyć, że niektórzy nastolatkowie są wybuchowi, sfrustrowani, nadmiernie zestresowani, inni natomiast potrafią zachować zimną krew mimo irytacji i ze spokojem przyjmują niespodziewane wydarzenia. 

4. Elastyczność 
Jest to zdolność do modyfikowania, zmiany planów w zależności od sytuacji, w jakiej się znajdujemy. Ta zdolność wiąże się z umiejętnością przystosowania się do zmiennych warunków.

5. Utrzymywanie uwagi 
Jest to zdolność do tego, by skupić się na danym zadaniu, czynności lub sytuacji nawet w przypadku licznych czynników rozpraszających, zmęczenia lub znudzenia. Jej najlepszym przykładem jest umiejętność wykonywania zadań domowych do końca bez kontroli ze strony rodziców. 

6. Rozpoczynanie zadań 
Jest to zdolność do podejmowania pracy z jednoczesnym unikaniem niepotrzebnego odkładania zadania na później. Czynienie tego sprawnie i w odpowiednim czasie, bez zbędnego przedłużania z powodu przerywania, wykonywania kilku aktywności równocześnie (zadanie plus rozrywka online lub kontakty towarzyskie).

7. Planowanie/ustalanie priorytetów 
Ta zdolność pozwala opracowywać plan działań, który umożliwia osiągnięcie jakiegoś celu lub też zakończenie zadania. Jej elementem jest umiejętność podejmowania decyzji dotyczących korzystnych obszarów, na których można skupić uwagę, oraz tych, które nie są warte naszego zainteresowania. 

8. Organizacja 
Jest to zdolność do tego, by tworzyć i korzystać ze strategii porządkowania informacji, materiałów lub przestrzeni. 

9. Zarządzanie czasem 
Jest to umiejętność oceniania i analizowania ilości czasu w perspektywie sposobów wykorzystania go, z uwzględnieniem ograniczeń i terminowości. Jej elementem jest świadomość tego, jak ważną rolę w naszym życiu odgrywa czas. 

10. Wytrwałość w dążeniu do celu 
Jest to zdolność do wyznaczania sobie celu oraz umiejętność konsekwentnego realizowania zamierzonych planów, jednocześnie unikając rozpraszania się i przerzucania uwagi na nieistotne sprawy. 

11. Metapoznanie 
Umiejętność ta pozwala na spoglądanie na własne zachowanie w danej sytuacji z pewnego dystansu, na przyglądanie się własnym potrzebom i metodom, strategiom pokonywania trudności. Jej elementami są samoobserwacja, samoświadomość i autoewaluacja. 

Jak widać, posiadanie wszystkich umiejętności wykonawczych jest niezwykle ważne i ma ogromne znaczenie w procesie edukacyjnym. Warto więc dołożyć wszelkich starań, by wspierać ucznia w ich nabywaniu i doskonaleniu.
 

Tab. 1. Propozycje praktycznych ćwiczeń i działań rozwijających umiejętności wykonawcze
Umiejętność Propozycje praktycznych ćwiczeń i działań
Hamowanie 
reakcji
Możesz zaproponować zajęcia socjoterapeutyczne, uczestniczenie w zajęciach treningu zastępowania agresji, rozwijanie umiejętności rozpoznawania impulsów. Ponadto przydatne jest opracowywanie planu działań z uwzględnieniem konkretnych sytuacji, w których uczniowi może być trudno się opanować
Kontrola 
emocjonalna
Wdrażaj ucznia do umiejętności rozpoznawania i nazywania emocji, wprowadź też strategie radzenia sobie z nadmiernym napięciem. Możesz uzgodnić z nastolatkiem jakiś sygnał/hasło, którego wykorzystanie będzie oznaczało, że konieczna jest przerwa, odpoczynek od dotychczasowej aktywności. Naucz go też wykorzystywać techniki relaksacyjne.
W przypadku hamowania reakcji i kontroli emocjonalnej, możesz w pracy indywidualnej wprowadzić następującą procedurę:
Razem z uczniem spróbujcie rozpoznać czynniki wyzwalające impulsywne zachowania. Następnie ustalcie regułę dotyczącą sytuacji zapalnej, czyli co nastolatek może zrobić, żeby kontrolować impulsy (ważne, aby było kilka rozwiązań, da to możliwość wyboru). Jeśli zauważysz w codziennym funkcjonowaniu nastolatka, że jest na granicy utraty panowania nad emocjami, sygnalizuj mu to i zasugeruj, by zastosował się do strategii. Możecie wprowadzić ćwiczenia praktyczne, polegające na odtwarzaniu różnych potencjalnych sytuacji i ćwiczeniu reakcji na nie. Ćwiczenia te warto wykonywać systematycznie. Gdy zauważysz, że uczeń jest gotowy wykorzystać procedurę w realnym życiu, zachęć go do tego
Pamięć robocza Ważne, żebyś utrzymywał z uczniem kontakt wzrokowy, zanim powiesz mu coś, co powinien zapamiętać. Ogranicz też do minimum zewnętrzne czynniki rozpraszające, czyli wystrój klasy, odgłosy dochodzące z zewnątrz. Możesz poprosić nastolatka, żeby powtórzył to, co przed chwilą usłyszał od Ciebie, lub dokonał podsumowania instrukcji.
Używaj pisemnych przypomnień, list, harmonogramów w ciągu zajęć, spotkań – odsyłaj ucznia, aby spojrzał na swoją listę. Pomóż nastolatkowi znaleźć indywidualne, skuteczne sposoby na zapamiętanie zadań
Utrzymywanie uwagi Zapewnij uczniowi nadzór. Głównie warto to czynić podczas sprawdzianów lub omawiania ważniejszych zagadnień. Dobrze, gdy obok ucznia znajduje się ktoś, kto będzie trzymał rękę na pulsie.
Stopniowo wydłużaj też konieczny czas, w którym uczeń powinien skupić uwagę – możesz użyć narzędzi wizualizujących upływ czasu (jeśli nie wpływają na ucznia frustrująco). Postaraj się uatrakcyjnić zajęcia w taki sposób, żeby zadanie przyciągało uwagę ucznia, ale też by możliwe było jego wykonanie z podziałem na mniejsze partie
Rozpoczynanie zadań Motywuj ucznia, by wykonał plan pracy nad zadaniem. Współpracuj też z rodzicami i wspólnie ustalcie strategie działania, uczeń bowiem zadania odrabia w domu, zgodnie z tym rodzice muszą być świadomi i respektować ustalenia. Ponadto podejmij rozmowy z nauczycielami, mające na celu zmniejszenie liczby zadań lub też dzielenie ich na mniejsze partie materiału
Planowanie i ustalanie 
priorytetów
Na ile jest to możliwe, wciągaj ucznia w proces planowania różnych spraw dydaktycznych, organizacyjnych itp. Rozmawiaj z nastolatkiem tak, by sam doszedł do tego, co powinien zrobić najpierw, w ten sposób skłonisz go do określania priorytetów
Organizacja Nie wyręczaj ucznia, nie podsuwaj gotowych rozwiązań. Uświadom również jego rodzicom, żeby tego nie czynili. Zamiast tego postaraj się zaangażować nastolatka w organizację towarzyskich, rekreacyjnych, turystycznych projektów klasowych
Zarządzanie 
czasem – 
wytrwałość 
w dążeniu do celu
Staraj się planować i utrzymywać znany uczniowi rytm dnia, w tym celu korzystaj z kalendarzy, harmonogramów. Pomóż uczniowi je wypełniać z uwzględnieniem czasu na realizację zadania. Przypominaj mu o tym, do czego dąży, poprzez omówienie różnych aktywności oraz dopasowanie czasu, jaki potrzebny jest do ich realizacji
Elastyczność Wprowadzaj pewnego rodzaju rutynę do działań, unikaj wielu nowych sytuacji, a jeśli takie się pojawiają, to nie wprowadzaj wszystkich na raz, ale czyń to stopniowo. Możesz też opracować scenariusz przedstawiający nową sytuację – omów z uczniem wszystko, co prawdopodobne w tej sytuacji, różne ewentualności, przebieg zdarzeń. Możesz to robić na forum, wówczas wszyscy uczniowie skorzystają. Jednak pamiętaj, że uczeń mało elastyczny może wpadać w panikę, dlatego opracujcie strategię postępowania w takim wypadku
Metapoznanie Wdrażaj ucznia do oceniania samodzielnie poziomu wykonania zadania. Naucz go pytań, które może sobie lub innym zadać w sytuacji stresowej


W jaki sposób możemy to uczynić?

Po pierwsze, nie oceniaj, a diagnozuj
Nie zakładaj z góry, że uczeń jest zdolny, ale leniwy i posiada umiejętności wykonawcze, ale ich nie wykorzystuje. Aby to stwierdzić, należy rozpoznać mocne i słabe strony ucznia i na tej podstawie określić poziom tychże umiejętności.

Po drugie, doświadczenie, praktyczne ćwiczenia i czerpanie wzorów są najlepszym sposobem nauki
Miej świadomość, że będąc nauczycielem, powinieneś być wzorem dla swoich uczniów i dawać im przykład, tak więc ćwicząc umiejętności wykonawcze, możesz udzielać rad i wskazówek, które były dla Ciebie pomocne. Ponadto konsekwentne ćwiczenia są podstawą efektywności nauczania, dlatego w miarę możliwości wprowadzaj w praktyce szkolnej elementy treningu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy