Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zdrowie psychiczne uczniów

27 sierpnia 2020

NR 118 (Wrzesień 2020)

Ochrona zdrowia psychicznego uczniów − zadania szkoły

36

Od ponad 100 lat jednym z zadań szkoły jest udział w przygotowaniu dzieci i młodzieży do dbałości o zdrowie własne i innych ludzi. Początkowo działania te określano jako „wychowanie higieniczne”, potem „oświatę zdrowotną” i „wychowanie zdrowotne”, a obecnie zwie się je „edukacją zdrowotną”. W nowym cyklu „Głosu Pedagogicznego” skupimy się na – często zaniedbywanym – jej aspekcie, a mianowicie na zdrowiu psychicznym uczniów i koniecznej jego ochronie.

Celem edukacji zdrowotnej jako takiej jest profilaktyka i promocja zdrowia, czyli udzielanie uczniom pomocy w: 

POLECAMY

  • poznawaniu siebie, śledzeniu przebiegu swojego rozwoju, identyfikowaniu i rozwiązywaniu problemów zdrowotnych; 
  • zrozumieniu, czym jest zdrowie, od czego zależy, dlaczego i jak należy o nie dbać; 
  • rozwijaniu poczucia odpowiedzialności za zdrowie własne i innych ludzi; 
  • wzmacnianiu poczucia własnej wartości i wiary w swoje możliwości; 
  • rozwijaniu umiejętności osobistych i społecznych sprzyjających dobremu samopoczuciu i pozytywnej adaptacji do zadań i wyzwań codziennego życia; 
  • przygotowaniu się do uczestnictwa w działaniach na rzecz zdrowia i tworzenia zdrowego środowiska w domu, szkole, miejscu pracy, społeczności lokalnej1. 

Za najważniejsze obszary tematyczne szkolnej edukacji zdrowotnej dzieci i młodzieży uznaje się: dbałość o ciało (higiena rąk, dbałość o zęby, samokontrola masy ciała, samo-badanie piersi i jąder, ochrona przed nadmiernym nasłonecznieniem, zagrożenia związane z upiększaniem ciała), edukację do zdrowia psychicznego (rozwijanie zasobów psychologicznych dla zdrowia i umiejętności życiowych, poszukiwanie, przyjmowanie i dawanie wsparcia), edukację żywieniową (zasady racjonalnego żywienia, kształtowanie umiejętności układania jadłospisu, przygotowywania potraw, przechowywania produktów spożywczych), edukację w zapobieganiu zachowaniom ryzykownym (picie alkoholu, palenie papierosów, używanie narkotyków, ryzykowne kontakty seksualne, ucieczki z domu, stosowanie przemocy wobec rówieśników, popełnianie przestępstw i wykroczeń), edukację do zwiększenia aktywności fizycznej, edukację do bezpieczeństwa, edukację do zdrowia seksualnego oraz edukację do bycia aktywnym pacjentem. 
Można zatem przyjąć, że podczas swojej edukacji szkolnej uczniowie wielokrotnie dotykają problematyki zdrowia. I choć jest ona przedmiotem dyskusji na różnych zajęciach, zwykle omawiana bywa w kontekście zdrowia somatycznego. Natomiast zakres zdrowia psychicznego pozostaje często tematem zaniedbywanym, traktowanym marginalnie, mimo że ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 910) nakazuje realizować go w ramach edukacji zdrowotnej jako element wdrażanych w szkołach przedsięwzięć zabezpieczających stan zdrowia mieszkańców Polski, wynikających z Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016–2020 oraz Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022. Dodatkowo nakaz ten wynika także ze wskazań: 

  • art. 4 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 685) mówiącego w:
    – ust. 1, że działania zapobiegawcze w zakresie ochrony zdrowia psychicznego są podejmowane przede wszystkim wobec dzieci, młodzieży, osób starszych i wobec osób znajdujących się w sytuacjach stwarzających zagrożenie dla ich zdrowia psychicznego; 
    – ust. 2, że działania te obejmują w szczególności stosowanie zasad ochrony zdrowia psychicznego w pracy szkół, placówek systemu oświaty, placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych oraz w jednostkach wojskowych; 
  • rozporządzenia MEN z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 356 z późn. zm.) określającego, że szkoły mają obowiązek realizacji zadań z zakresu promocji zdrowia psychicznego oraz profilaktyki zaburzeń psychicznych.

Czy to nie paradoks, że…

…w drugiej dekadzie XXI w. wskaźniki zdrowia fizycznego ok. 7,5 mln polskich dzieci i młodzieży szkolnej ulegają poprawie, podczas gdy wskaźniki zdrowia psychicznego pogarszają się i dramatycznie wzrasta liczba dzieci potrzebujących wsparcia psychologicznego oraz psychiatrycznego? Dziś bowiem szacuje się, że 20% uczniów poniżej 18. roku życia, czyli jedna piąta, ma jakieś problemy emocjonalne lub z zachowaniem, a jeden uczeń na ośmiu ma zaburzenia psychiczne. Prawie codziennie na bóle głowy skarży się 9% 15-latków, na codzienne bóle brzucha 10% 11-latków. Ponad połowa 13- i 15-latek nie akceptuje swojego wyglądu. Dziewczęta uważają, że są za grube, choć ich indeks BMI jest w normie. Liczba samobójstw systematycznie rośnie, zajmujemy smutne drugie miejsce w Europie. 
W chwili obecnej nie istnieją poprawne metodologicznie, całościowe badania epidemiologiczne określające rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych wśród polskich dzieci i młodzieży. Jednakże badania epidemiologiczne niektórych, wybranych zaburzeń emocjonalnych w tej populacji, pozwalające na ocenę ich rozpowszechnienia, wskazują, że liczba cierpiących na nie dzieci i młodzieży jest znaczna.
Statystyki pokazują, że na depresję cierpi ok. 2% polskich dzieci w wieku przedszkolnym, a od 4 do 8% dzieci w szkołach podstawowych i nawet 20% dzieci w szkołach średnich. To oznacza, że w każdej klasie, w której jest 30 uczniów, sześcioro ma depresję. Często towarzyszą jej innego rodzaju zaburzenia. U dziewczynek są to zwykle zaburzenia lękowe, u chłopców – zaburzenia zachowania. Oprócz tego pojawiają się m.in. zaburzenia odżywiania czy fobie różnego rodzaju. Według specjalistów w dużej mierze zaburzenia te wynikają z presji rodziców oraz nauczycieli na osiąganie sukcesów. Z badań przeprowadzonych przez Instytut Edukacji Pozytywnej wynika, że aż 73% dzieci wykazuje objawy tzw. wypalenia uczniowskiego, to jest spadku samooceny, długotrwałego stresu i spadku motywacji, stanu, w którym dzieci przestają odczuwać radość i satysfakcję, doświadczają poczucia utraty sensu i bezsilności. Profesor Marzena Żylińska, autorytet w dziedzinie pedagogiki i neurodydaktyki, mówi wprost: „Potrzebujemy wymyślić szkołę od nowa. Współczesna szkoła jest największym marnotrawstwem potencjału człowieka”. 
 

W kraju funkcjonuje 38 078 przedszkoli i szkół, w tym 15 176 to przedszkola i punkty przedszkolne, 14 335 – szkoły podstawowe, 4329 – licea ogólnokształcące, 2072 – technika, a 2166 – szkoły branżowe I stopnia (stan na kwiecień 2020 r.). Jedynie 3300 placówek, czyli 9%, szczyci się certyfikatem promujących zdrowie w Polsce (stan na grudzień 2019 r. wg danych ORE).


Czas więc otwarcie przyznać, że…

Na gruncie oświaty istnieje rozdźwięk między teorią o ochronie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, a jej wdrożeniem w praktyce. 

Zmienić tę sytuację na lepszą można tylko w konkretnej placówce, przy zaangażowaniu całej społeczności szkolnej, co wymaga przekraczania wielu granic i barier – w znacznej części o charakterze mentalnym i kompetencyjnym – które utrudniają prawidłową realizację edukacji zdrowotnej oraz obniżają skuteczność ochrony zdrowia psychicznego uczniów. Należą do nich m.in.: 

  • niedocenianie przez dyrekcję i kadrę pedagogiczną szeroko pojętego zdrowia i jego związku z edukacją; 
  • niesprzyjający klimat w szkole, konfliktowy, charakteryzujący się wzajemną niechęcią, napięciem i brakiem poczucia bezpieczeństwa, wynikający z władczości i autorytarnego traktowania wychowanków; 
  • brak konsekwencji nauczycieli w podejmowanych działaniach wychowawczych, niedostateczne przygotowanie do właściwego interpretowania zachowań uczniów oraz do interwencji wspierających uczniów w przypadkach problemów psychologicznych i społecznych;
  • brak dostatecznej wiedzy i kompetencji w zakresie realizacji zadań profilaktycznych z zakresu zdrowia psychicznego oraz niechęć nauczycieli do podejmowania tematów, które wydają się im zbyt specjalistyczne psychologicznie i medycznie;
  • pozorność i akcyjność realizowanych działań promocyjno-profilaktycznych, w których dominują jednorazowe akcje i konkursy; 
  • podejmowanie w szkole programów zewnętrznych – często komercyjnych – o niesprawdzonej skuteczności, zamiast własnej, systematycznej pracy powiązanej z podstawą programową i na bieżąco diagnozowanymi rzeczywistymi potrzebami społeczności uczniowskiej.

Zdrowie psychiczne jest fund...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy