Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

27 czerwca 2018

NR 97 (Marzec 2018)

Odporność psychiczna dzieci i młodzieży

0 333

Zainteresowanie badaczy zjawiskiem odporności psychicznej i prawidłowego rozwoju dzieci oraz młodzieży mimo niesprzyjających warunków życiowych, zaowocowało pojawieniem się pojęcia resilience w zasobach nauk społecznych i medycznych. Termin ten tłumaczono jako prężność osobową, prężność ego, sprężystość, odporność psychiczną. Jest ona zjawiskiem wyjaśniającym powrót do zdrowia po doświadczeniach zagrożenia czy zniszczenia, rozumianą jako zdolność do radzenia sobie w sytuacjach trudnych, umiejętność „wyjścia cało”, a przynajmniej z niewielkimi stratami z opresji psychicznej. Jak możemy wesprzeć dzieci w doskonaleniu tej umiejętności?

Resilience rozwija się w wyniku doświadczania w życiu różnych trudności. Tworzy się m.in. wtedy, gdy konfrontujemy się z ryzykiem i podejmujemy różne działania, co pozwala nam zdobywać odporność. Główną rolę odgrywa tu zdolność do oderwania się od negatywnych doświadczeń i wzbudzania w sobie pozytywnych emocji. Istnieje kilka czynników, które rozwijają i utrzymują odporność:

  • zdolność do realistycznego planowania działań i podejmowania niezbędnych kroków zmierzających do ich wykonywania,
  • pozytywna samoocena i pewność siebie, świadomość swoich mocnych stron i umiejętności,
  • umiejętność komunikowania się i rozwiązywania problemów,
  • umiejętność zarządzania silnymi impulsami i uczuciami – kontrola emocjonalna.

Istnieją pewne wspólne właściwości, które cechują dzieci i młodzież odporną psychicznie. Niektóre z tych właściwości są typowe dla określonego etapu rozwojowego, a inne można uznać za nieustannie obecne na wszystkich etapach rozwojowych. Jednym z elementów łączących dzieci i młodzież, które są odporne psychicznie, jest doświadczanie przeciwności życiowych, przerastających je trudności czy chronicznego stresu, z którymi potrafią sobie skutecznie poradzić. Jeśli dzieci i młodzież nie są w stanie przezwyciężyć tych trudności, to zazwyczaj uznaje się je za mało odporne psychicznie.
Jest wiele właściwości powiązanych z odpornością psychiczną dzieci i młodzieży. Istnieje jednak pięć, które szczególnie wyróżniają się w prowadzonych badaniach nad odpornością psychiczną. Systematycznie ujawniają się one na przestrzeni życia od niemowlęctwa do okresu dojrzewania. Są nimi:

  • wysoka sprawność procesów poznawczych,
  • autonomia,
  • androgyniczność,
  • społeczne kompetencje,
  • wewnętrzne poczucie kontroli.

Odporność psychiczna a rozwój dziecka

Pielęgnowanie tych właściwości dziecka pozwala przewidywać, że w ten sposób zostanie wykształcona jego odporność psychiczna. Indywidualne czynniki ochronne mają znaczący wpływ na kształtowanie się odporności dzieci i młodzieży. Należą do nich wysoki poziom inteligencji i dobra sprawność procesów poznawczych oraz pozytywny temperament. Wysoki poziom sprawności intelektualnej dzieci doświadczających trudności życiowych pozwala im lepiej zrozumieć, co się wydarzyło, rozróżnić to, co pozostaje pod ich kontrolą, a na co nie mają wpływu, wybrać efektywny sposób poradzenia sobie oraz skierować się ku bardziej wspierającemu otoczeniu. Teoretycznie wysoki wskaźnik inteligencji prowadzi do lepszych osiągnięć w szkole (lepsze oceny, lepsza pozycja w klasie, lepsze relacje z nauczycielami), a tym samym przyczynia się do lepszego przystosowania jednostki do warunków szkolnych. Pozytywne przystosowanie do społeczności klasowej zmniejsza ryzyko zachowań antyspołecznych i przestępczych. Indywidualnym czynnikiem ochronnym jest również pozytywny temperament. Temperament jest pewnego rodzaju dyspozycją, trwałą właściwością i jednocześnie jednym z mechanizmów regulujących zachowanie. Mechanizm ten, w porównaniu z innymi właściwościami psychicznymi, należy do zjawisk najbardziej stałych, może jednak ulegać zmianom pod wpływem dojrzewania oraz środowiska fizycznego i społecznego. Korzystne cechy temperamentu, które przyczyniają się do zwiększenia odporności psychicznej jednostki, to pozytywny, umiarkowany nastrój, dobra kontrola i hamowanie, sumienność, umiejętności adaptacyjne.
W okresie dzieciństwa dzieci odporne psychicznie cechują się inteligencją, autonomią oraz towarzyskością. Ich autonomia jest pohamowywana przez odpowiednią współpracę z innymi oraz uległość. Odporne psychicznie dzieci charakteryzują się przyjaznym nastawieniem do innych, odpowiadaniem na potrzeby innych, wrażliwością i kooperacyjnym stylem funkcjonowania, a także pozytywnym poczuciem własnej wartości. Dodatkowo zaobserwowano, że dzieci odporne psychicznie są bardziej androgyniczne. Chłopcy odporni psychicznie lepiej radzą sobie z wyrażaniem emocji, są bardziej wylewni i towarzyscy niż ich koledzy o niskiej odporności psychicznej. Dziewczynki odporne psychicznie są natomiast lepiej zorganizowane, śmielsze oraz zainteresowane poznawaniem otaczającego je świata, co sprzyja kształtowaniu u nich cech androgynicznych. Dzieci odporne psychicznie przejawiają wysoką motywację poznawczą, a w sytuacjach wymagających zrozumienia kierują się zasadami prawości. Z wiekiem u odpornych psychicznie dzieci w dalszym ciągu utrzymuje się ich autonomia, towarzyskość i androgyniczność. Przejawiają różne zainteresowania i mają różne hobby, niekoniecznie związane z płcią. Dzieci te uczą się poprzez zadawanie pytań, poszukiwanie sugestii, obserwację i naśladowanie. W wieku dojrzewania dzieci odporne psychicznie w dalszym ciągu osiągają korzystniejsze wyniki na wielu skalach w porównaniu ze swoimi nieodpornymi psychicznie rówieśnikami. Dotyczy to głównie takich wymiarów, jak: towarzyskość, autonomia i androgyniczność, a także wewnętrzne poczucie kontroli.
Bardzo ważną rolę w budowaniu odporności dzieci i młodzieży na sytuacje trudne odgrywają rodzina i szkoła. Zdrowa atmosfera domu rodzinnego, w którym otrzymuje się wsparcie, a także buduje pozytywne relacje z bliskimi, decydująco wpływają na zyskiwanie przez młodego człowieka naturalnej odporności na stres. Także szkoła pełni ważną funkcję w procesie zyskiwania odporności dzieci i młodzieży na sytuacje stresujące. Sukcesywne podejmowanie działań w obliczu różnych trudności w szkole poprawia kompetencje uczniów w zakresie radzenia sobie ze stresem i stopniowo wzmacnia ich odporność.

Resilience a szkoła

Dla nauczycieli i wychowawców wiedza na temat zjawiska odporności psychicznej jest niezwykle ważna. Pomaga im uzyskać dobry wgląd i szersze spojrzenie na możliwość zmiany środowiska tych uczniów, którzy doświadczają stresu życiowego. 
Nowa perspektywa istotnie wpływa na ich pracę wychowawczą. Znajomość czynników ochronnych wskazuje, w jaki sposób nauczyciel może wzmacniać dzieci i ich rodziny w uczeniu się nowych umiejętności radzenia sobie z przeciwnościami losu. Zastosowanie modelu czynników ochronnych w edukacji zmienia perspektywę nauczania i wychowania z myślenia „co jest potrzebne” – na myślenie „co można zrobić”.
Koncepcja odporności psychicznej jako specyficznego układu warunków życiowych jednostki jest oparta na założeniu o istnieniu okazji i sposobności do minimalizowania czynników ryzyka poprzez wzmacnianie czynników ochronnych. Zadaniem nauczycieli i wychowawców staje się budowanie takiej atmosfery w szkole, która będzie sprzyjała dzieciom i młodzieży. Szkoła powinna stworzyć troskliwe i oparte na osobistych relacjach środowisko. Fundamentem tych relacji są nauczyciele, którzy posiadając odpowiednie umiejętności, świadomie wspierają rozwój uczniów wychowujących się w niesprzyjających warunkach życiowych lub doświadczających traumy. Praca nauczycieli powinna iść w dwóch kierunkach: wzmacniania czynników wewnętrznych i wzmacniania czynników zewnętrznych odpowiadających za pozytywną adaptację. 
Wzmacnianie czynników wewnętrznych polega na rozwijaniu aspektów indywidualnych jednostki: kompetencji emocjonalnych, umiejętności społecznych i pozytywnej orientacji na przyszłość. W tym kontekście nauczyciel może...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy