Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

25 września 2019

NR 111 (Październik 2019)

Odrzucony rówieśnik – jak przeciwdziałać i jak reagować?

0 102

Istotą ludzkości jest tworzenie społeczeństw oraz funkcjonowanie w nich poprzez integrację z przeróżnymi grupami. Pierwszą grupą społeczną, w jakiej mamy okazję zaistnieć, jest rodzina. Jednak z czasem, kiedy dziecko dorasta i zaczyna uczęszczać do przedszkola, znacznie poszerza się grono osób, z którymi wchodzi w relacje. Szczególnie ważny jest moment, kiedy dziecko zaczyna edukację, gdyż ilość czasu, jaki spędza w szkole, oraz odseparowanie od najbliższych zmuszają go do nawiązania nowych relacji.

Jest to okres bardzo trudny w życiu dziecka; wielość zmian, jakie zachodzą w otoczeniu, jest czasem przytłaczająca. Większość dzieci, pomijając czas adaptacji do nowej sytuacji, pozytywnie reaguje na grupę rówieśniczą. Podstawową zachętą uczestniczenia w zajęciach szkolnych jest chęć przebywania z innymi dziećmi oraz naturalny pęd do zdobywania wiedzy. Uczęszczanie do szkoły umożliwia dziecku zaspokojenie wielu jego potrzeb w obszarze społecznym oraz poznawczym.
 Młodsze dzieci, które dopiero co przekroczyły próg szkoły, z uwagi na niedojrzałość układu nerwowego oraz nieumiejętność radzenia sobie z trudnymi emocjami, często mają problem w budowaniu relacji z rówieśnikami. Ich odczucia co do reakcji innych dzieci na wspólne przebywanie, naukę czy sprzeczki niejednokrotnie są przesadne i doprowadzają do nagromadzenia się negatywnych uczuć.
U dzieci podstawową aktywnością w ciągu dnia jest zabawa, która służy uspołecznianiu poprzez kontakty z innymi osobami. W klasie oraz podczas przerw łatwo zauważyć, kiedy dziecko nie przywykło do przestrzegania ustalonych zasad i norm czy też ma niską odporność na trudne sytuacje. Tego typu deficyty spowodować mogą obniżenie poziomu dojrzałości społecznej i emocjonalnej dziecka. Objawy tych braków to również obniżone poczucie bezpieczeństwa i lęki. Ważne jest, by poziom adaptacji dziecka do nowej sytuacji przebiegał harmonijnie. Zaburzenia tego procesu spowodować mogą nieumiejętność przystosowania się do nowej sytuacji, a w efekcie wycofanie i odrzucenie. Naturalną cechą grupy jest tworzenie się sympatii, jednak patologiczną sytuacją jest odrzucenie jednego bądź kilku członków grupy przez większość.

Przyczyny odrzucenia 

Powody odrzucenia będą różne w zależności od tego, po czyjej stronie leżą.

  • Leżące po stronie środowiska rodzinnego: nieodpowiedni poziom więzi z rodzicami, prezentowanie niewłaściwych postaw przez rodziców. 
  • Leżące po stronie dziecka – interpersonalne, intrapersonalne, związane z wyglądem zewnętrznym; możemy zaliczyć do nich głównie niewłaściwe przetwarzanie przez dziecko komunikatów klasy, trudności w zakresie porozumiewania się i rozumienia, obniżone kompetencje emocjonalne ucznia, odmienność w wyglądzie.
  • Leżące po stronie środowiska szkolnego: faworyzowanie wybranych dzieci przez nauczycieli, mechanizmy, zachowania i hierarchia grupy.

Relacje w grupie rówieśniczej nie należą do łatwych, a dzieci, kierowane złym przykładem, potrafią być okrutne i bezwzględne. Często zdarza się, że wygląd dziecka, poziom jego rozwoju czy zachowanie powodują przyjmowanie określonej roli w grupie. Jeżeli czynniki te odbiegają w jakiś sposób od normy, może spowodować to, że silniejsze dzieci odrzucą te odmienne. Negatywne sygnały płynące ze strony grupy początkowo uświadamiają dziecku jego odmienność i niemożność przynależenia do społeczności, a z czasem powodują ograniczenie kontaktów, izolację i w końcu całkowite wyalienowanie. Ważne jest, by pamiętać o zmienności grupy i możliwości jej modelowania. Początkowe relacje wewnątrz grupy mogą ulegać zmianie pod wpływem bieżących wydarzeń, sukcesów, porażek, aktywności dziecięcej. Każdy uczeń jest członkiem zespołu klasowego, utożsamia się z nim, a każde zachowanie mające na celu odrzucenie powoduje występowanie wielu negatywnych konsekwencji objawiających się we wszystkich obszarach rozwoju młodego człowieka.

Konsekwencje odrzucenia

Jakie mogą być reperkusje odrzucenia, czyli specyficzne właściwości dzieci odrzucanych przez rówieśników?1 Poniżej przedstawiamy jego skutki w podziale na sfery rozwoju.

Sfera poznawcza 

  • W zakresie sprawności intelektualnej rozbieżne dane: część badaczy zwraca uwagę, że zazwyczaj te dzieci nie są mniej sprawne intelektualnie, a ich problemy z rozumieniem innych i postrzeganiem ich jako wrogo nastawionych wynikają z ich specyficznej sytuacji społecznej, powodującej „szczególny rodzaj stresu”; niższy poziom inteligencji; w wielu badaniach dzieci te mają wyraźnie gorsze wyniki w nauce.
  • Problemy z przetwarzaniem informacji społecznych – rozpoznawaniem intencji, zamiarów innych ludzi, identyfikowaniem emocji, interpretowaniem sygnałów i wskazówek społecznych.
  • Zdolność do zdawania sobie sprawy z cudzego punktu widzenia oraz uświadamiania sobie, jakie konsekwencje mogą wynikać z negatywnych czynów dla uczestników hipotetycznej sytuacji, niższa niż u dzieci popularnych; niższy poziom zdolności do rozpatrywania sytuacji konfliktowej z uwzględnieniem perspektywy obu stron w nią zaangażowanych. 
  • Interpretacja motywów działania innych ludzi – dzieci odrzucane – agresywne częściej niż popularni rówieśnicy interpretują zachowania innych dzieci jako wrogie i agresywne, gdy dla innych dzieci są one dwuznaczne.
  • Przekonanie, że agresja jest skutecznym sposobem realizacji swoich celów i sposobem rozwiązywania problemów; wyższy od rówieśników stopień aprobaty agresji. Niedostrzeganie pozytywnych zachowań partnerów interakcji.
  • Niższy poziom wiedzy o możliwych sposobach zachowania się w trudnych sytuacjach społecznych, takich jak przyłączanie się do trwającej już aktywności grupy, reagowanie na sukces i porażkę, reagowanie na prowokację ze strony rówieśnika, respektowanie norm grupy rówieśniczej i dostosowywanie się do wymagań nauczyciela; niższy poziom wiedzy o tym, jak pomagać rówieśnikom w potrzebie, jakich zachowań oczekuje się w danej sytuacji społecznej, jakie strategie są efektywne w interakcjach społecznych – np. inicjowanie interakcji, nawiązywanie przyjaźni, ograniczanie konfliktów.
  • Samoocena – w niektórych badaniach niska, w innych wysoka, niestabilna, nieadekwatna: dzieci są przekonane, że są akceptowane przez rówieśników, przeceniają jakość swoich przyjacielskich związków, pomimo odczuwanych trudności w nauce mają często wysokie aspiracje co do własnych osiągnięć społecznych i materialnych. 
  • Przeświadczenie o niskim poziomie efektywności w interakcjach, mniejsza pewność siebie w zakresie radzenia sobie w kontaktach z rówieśnikami.

Sfera emocjonalna 

  • Częściej niż dzieci popularne przeżywają emocje przykre, a rzadziej przyjemne, natężenie przeżywanych przez nie uczuć gniewu i smutku jest wyższe niż u innych dzieci.
  • Poziom samokontroli emocjonalnej – niski, impulsywność, nadpobudliwość.
  • Małe poczucie humoru.
  • Lęk społeczny – wyższy poziom niż u dzieci akceptowanych, wycofanie społeczne. Objawy depresji. Poczucie osamotnienia.
  • Nieumiejętność odraczania gratyfikacji.
  • Niewrażliwość na potrzeby innych ludzi – częstszy wybór rozwiązań konfliktowych sytuacji, które powiększają własne korzyści cudzym kosztem.
  • Brak umiejętności konstruktywnego radzenia sobie z napięciami wynikającymi z niepowodzeń edukacyjnych, przejawiający się w obarczaniu winą nauczyciela lub kolegów albo zaprzeczaniu wartości zadań szkolnych, trudności w koncentracji uwagi.

Sfera behawioralna 

  • Inicjowanie kontaktów i działań – dwie przeciwstawne tendencje: brak inicjatywy, unikanie kontaktu lub nadmierna aktywność i gadatliwość, częste próby podejmowania kontaktów społecznych.
  • Poziom uspołecznienia – niski; przejawy: nieliczenie się z potrzebami innych, niechęć do udzielania innym pomocy i dzielenia się z innymi, łamanie reguł obowiązujących w grupie i norm społecznych, rzadkie przypadki podejmowania współpracy i dominacja działań indywidualnych, mniej zachowań prospołecznych, niski poziom zabawy kooperacyjnej, formułowanie antyspołecznych celów działania.
  • Wysoki poziom agresji fizycznej i werbalnej: zaczepianie bez powodu, bójki, bicie słabszych, wzbudzanie strachu u rówieśników, skłonność do obmawiania innych, dokuczanie innym, używanie wulgarnych słów, ordynarne żarty, kpiny z kolegów, wyśmiewanie ich, przezywanie, pyskowanie, wymyślanie innym, kłótliwość.
  • Częste zachowania destrukcyjne, antyspołeczne, buntownicze.
  • Częstsze angażowanie się w nieodpowiednie interakcje (kłótnie, awantury, wyzwiska itp.) niż w interakcje pozytywne.
  • Rzadsze niż u dzieci akceptowanych interakcje pozytywne z rówieśnikami. Nieprzygotowywanie się do lekcji, niski poziom motywacji do nauki.
  • Niekorzystne stosunki z nauczycielami, przeszkadzanie na lekcjach, prowokowanie częstych uwag krytycznych ze strony nauczycieli.
  • Częste wagary, dużo nieobecności w szkole, częste porzucenie szkoły.

Powyższe zestawienie ukazuje, jak olbrzymie mogą być skutki odtrącenia jednostki przez grupę. Zważywszy na to, szkoła nie może pozostać obojętna na takie sytuacje. 

Przeciwdziałanie odrzuceniu i reagowanie na jego wystąpienie w szkole

Po pierwsze, obserwacja – nauczyciel powinien systematycznie obserwować swoich uczniów, ich zachowanie i funkcjonowanie w różnych obszarach. Relacje i stosunki panujące w klasie to niezwykle istotna kwestia, gdyż w niektórych przypadkach to właśnie one są przyczyną innych trudności ucznia.
Po drugie, badania socjometryczne – wyniki obserwacji warto potwierdzić...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy