Dołącz do czytelników
Brak wyników

Za drzwiami gabinetu

27 czerwca 2018

NR 98 (Kwiecień 2018)

Osobowość chwiejna emocjonalnie

529

Co decyduje o tym, jak radzimy sobie w życiu, jak układają się nasze stosunki z otoczeniem, w jaki sposób zaznaczamy swą obecność w świecie, jakie wrażenie robimy na ludziach czy jak zachowamy się w odpowiedzi na zmieniające się warunki zewnętrzne? To nasza osobowość, czyli dynamiczny i dość skomplikowany zespół psychologicznych cech osobistych, pozostających we wzajemnych relacjach i zależnościach, sprawiający, że ludzie różnią się między sobą. Co jednak, jeśli pojawiają się zaburzenia w jej rozwoju?

Problematyka osobowości we współczesnej psychologii jest zagadnieniem centralnym. Osobowość traktuje się jako złożony wzorzec głęboko zakorzenionych cech psychicznych, przejawiających się automatycznie w niemal każdej sferze funkcjonowania psychologicznego człowieka. Tak więc osobowość uznawana jest za wzorzec cech występujących w całym złożonym układzie jednostki. Termin „osobowość” jest często mylony z dwoma pojęciami pokrewnymi: charakterem i temperamentem, a wszystkie trzy w codziennym użyciu mają zbliżone znaczenie. Charakter odnosi się jednak do cech nabywanych w trakcie wychowania i wskazuje na pewien stopień konformizmu jednostki wobec obowiązujących standardów społecznych. Temperament natomiast nie dotyczy oddziaływań socjalizacyjnych, tylko podstawowej biologicznej predyspozycji jednostki do przejawiania określonych zachowań. Charakter stanowi więc krystalizację oddziaływań otoczenia, a temperament odnosi się do biologicznie zakodowanego wpływu natury. 
Osobowość człowieka kształtuje się od najwcześniejszego dzieciństwa (pewne zręby osobowości tworzą się nawet w życiu płodowym) i jej rozwój teoretycznie trwa przez całe życie. Mimo że nawet bardzo małe dziecko przejawia określone cechy psychologiczne, do momentu zakończenia okresu dojrzewania, a więc mniej więcej do 18. roku życia nie mówimy o osobowości, ponieważ ona dopiero się tworzy.

Zaburzenia osobowości

W rozdziale V Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, poświęconym zaburzeniom psychicznym i zaburzeniom zachowania, znajdują się opis i wskazówki diagnostyczne do rozpoznania zaburzeń psychicznych i zespołów klinicznych. Działy od F60 do F69 obejmują różnorodne stany kliniczne i wzorce zachowania, które mają tendencje do utrzymywania się i są przejawem charakterystycznego dla danej osoby stylu życia oraz sposobu odnoszenia się do siebie i innych ludzi (ICD-10, WHO, 2008, s. 238). Do tego typu stanów, podobnie jak w klasyfikacji DSM (klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego), zalicza się głęboko utrwalone wzorce zachowania przejawiające się mało elastycznymi reakcjami w różnorodnych sytuacjach indywidualnych i społecznych. Zachowania te są znacząco odmienne od przeciętnego w danej kulturze sposobu spostrzegania, myślenia i odczuwania, a w szczególności odnoszenia się do innych ludzi. Często, choć nie zawsze, wiążą się one z subiektywnym poczuciem cierpienia oraz trudnościami w funkcjonowaniu społecznym i osiągnięciach życiowych.
Specyficzne zaburzenia osobowości (F60) to poważne nieprawidłowości w strukturze charakteru i sposobie zachowania się, zazwyczaj obejmujące kilka wymiarów osobowości, które prawie zawsze związane są z zaburzeniami w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym jednostki. Pojawiają się zazwyczaj w okresie późnego dzieciństwa lub adolescencji i trwają w życiu dorosłym. Do grupy tej zalicza się m.in. osobowość chwiejną emocjonalnie (F60.3) w postaci dwóch typów: impulsywnego (F60.30), obejmującego również osobowość eksplozywną i agresywną, oraz borderline, czyli z pogranicza (F60.31).
Osobowość chwiejna emocjonalnie cechuje się wyraźną tendencją do działań impulsywnych bez przewidywania konsekwencji tych działań. To nastrój zmienny i niedający się przewidzieć. Występuje też skłonność do wybuchów emocjonalnych, niezdolność do kontrolowania działań impulsywnych, tendencja do zachowań zaczepnych i konfliktów z innymi, szczególnie wtedy, gdy zachowania te są potępiane lub kończą się niepowodzeniem. Jak wspomniano, wyodrębniono dwa rodzaje tych zaburzeń: 

  • typ impulsywny, którego cechą dominującą jest niestabilność emocjonalna i brak kontroli działań impulsywnych, 
  • typ borderline, w którym dodatkowo zaburzony jest obraz samego siebie, swoich celów i preferencji, stałe uczucie pustki wewnętrznej, skłonność do wchodzenia w intensywne i nietrwałe związki z innymi oraz tendencja do działań samouszkadzających, w tym gróźb i prób samobójczych. 

Kryteria diagnostyczne

Według ICD-10 o osobowości chwiejnej emocjonalnie mówimy wtedy, gdy obserwujemy przynajmniej trzy objawy charakterystyczne dla typu impulsywnego i trzy dla typu borderline.

Typ impulsywny:

  • wyraźna skłonność do kłótliwego zachowania i konfliktów z innymi, w szczególności gdy impulsywne działania są udaremniane lub krytykowane,
  • wyraźna skłonność do działań impulsywnych bez uwzględnienia ich konsekwencji,
  • łatwość wybuchania gniewem lub przemocą, z niezdolnością do panowania nad gwałtownymi zachowaniami,
  • trudności powstrzymywania się od działań, które wiążą się z natychmiastową nagrodą,
  • nastrój niestabilny, kapryśny.

Typ borderline:

  • niejasny lub zaburzony obraz samego siebie, własnych celów i wewnętrznych preferencji (w tym również seksualnych),
  • skłonność do angażowania się w intensywne i niestabilne związki, często prowadzące do kryzysów emocjonalnych,
  • usilne próby uniknięcia doświadczenia porzucenia,
  • powtarzające się groźby podjęcia zachowań samobójczych lub działań samouszkadzających (często bez wyraźnych czynników wyzwalających),
  • stałe poczucie pustki wewnętrznej.

Według klasyfikacji DSM-IV-TR przy zaburzeniu osobowości typu borderline musi występować przynajmniej pięć z dziewięciu następujących objawów:

  • Podejmowanie nieustannych wysiłków na rzecz uniknięcia prawdziwego lub wyobrażonego opuszczenia (nie należy włączać prób samobójczych i samouszkodzeń).
  • Niestabilne i intensywne wzorce relacji interpersonalnych, charakteryzujące się oscylowaniem od skrajnej idealizacji do skrajnej dewaluacji.
  • Zaburzenia tożsamości: znaczący i trwały brak stabilności obrazu i poczucia „ja”.
  • Impulsywność przejawiająca się w przynajmniej dwóch potencjalnie autodestrukcyjnych obszarach: wydawanie pieniędzy, seks, nadużywanie substancji psychoaktywnych, kradzieże w sklepach, obżarstwo (nie należy włączać zachowań opisanych w kryterium 5).
  • Zachowania autodestruktywne: grożenie samobójstwem lub okaleczeniem się, próby samobójcze, samookaleczenia.
  • Niestabilność emocjonalna z powodu reaktywności emocjonalnej (np. epizody dysforii, tendencje do irytacji i lęku trwające kilka godzin, ale nie dłużej niż kilka dni).
  • Utrzymujące się poczucie pustki.
  • Nieadekwatna do sytuacji, silna złość lub wyraźne trudności z jej opanowaniem (np. częste okazywanie rozdrażnienia, stałe uczucie złości, powtarzające się bójki).
  • Przemijające objawy paranoidalne lub poważne objawy dysocjacyjne związane ze stresem.

Osobowość typu borderline

Diagnoza zaburzeń osobowości typu borderline co najmniej dwukrotnie częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn, dlatego w obrazie klinicznym współwystępować będą cechy osobowości narcystycznej, histrionicznej, zależnej czy negatywistycznej. W zal...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy