Dołącz do czytelników
Brak wyników

Za drzwiami gabinetu

26 czerwca 2018

NR 100 (Czerwiec 2018)

Oswoić przymusowy odruch – wsparcie ucznia z zaburzeniami tikowymi

0 407

Osoba cierpiąca na zaburzenia tikowe nie ma na nie żadnego wpływu, występują one niezależnie, mimowolnie, a ich opanowanie jest niezwykle trudne, czasami nawet niewykonalne, co wywołuje ogromny dyskomfort.

Zgodnie z naukową definicją, tiki to mimowolne, szybkie, powtarzające się, stereotypowe ruchy ciała lub wokalizacje. Tiki występują nagle i są nierytmiczne. Zwykle trwają krótko, pojedynczy tik rzadko trwa dłużej niż sekundę, ale przeważnie wiele z nich występuje w postaci napadów z krótkimi przerwami między tikami1.
Najczęściej to rodzice lub nauczyciele pierwsi zauważają, że uczeń nie potrafi powstrzymać się od wykonywania pewnych ruchów lub wydawania odgłosów. Jednak to lekarz dokonuje diagnozy zaburzeń tikowych. Czyni to na postawie wywiadu i obserwacji, nie istnieją bowiem żadne badania, dzięki którym można stwierdzić występowanie tego typu zaburzeń. Może on jednak zlecić wykonanie dodatkowych badań, które mają na celu wykluczenie innych chorób mogących dawać objawy podobne do tych występujących w zaburzeniach tikowych. 

Skąd tiki?

Jeszcze do niedawna przyczyny tych zaburzeń dopatrywano się w czynnikach psychologicznych, objawy kojarzono z zaburzeniami nerwicowymi wynikającymi z: sytuacji o podłożu emocjonalnym, które przekraczały możliwości adaptacyjne dziecka, atmosfery lęku i konfliktów rodzinnych, problemów szkolnych oraz negatywnych relacji z rówieśnikami. Obecnie badacze problemu wykazali, że ogromne znaczenie odgrywają uwarunkowania neurologiczne ujawniające się w odmiennej budowie i sposobie funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Ponadto na występowanie zaburzeń tikowych mają wpływ czynniki genetyczne oraz nieprawidłowości w zakresie rozkładu i stężenia w obrębie struktur mózgowia pewnych substancji chemicznych. Zdarza się również, że źródło tików pozostaje nieokreślone, gdyż powstają one samoistnie, niezależnie od innych przyczyn, lub też ich powodem mogą być przebyte infekcje bakteryjne. Reasumując, można stwierdzić, że ostatecznie źródło występowania tików nie zostało jednoznacznie określone. 

Klasyfikacje tików

Istnieją różne klasyfikacje dokonujące kategoryzacji zaburzeń tikowych ze względu na rodzaj, częstotliwość lub natężenie. 
Poniżej przedstawiamy podział tików z uwagi na ich stopień nasilenia na tiki:

  • przejściowe, przemijające – charakteryzują się występowaniem jednego lub kilku tików ruchowych albo wokalizacji, są zmienne. Zazwyczaj nie wymagają leczenia, a ich występowanie ustaje samoistnie;

Kryteria diagnostyczne według ICD-10 F95.0 

  • pojedyncze lub liczne tiki ruchowe lub głosowe, występują wielokrotnie w ciągu dnia przez cztery tygodnie;
  • zaburzenia trwają 12 miesięcy lub krócej;
  • nie występują objawy zespołu Tourette’a i zaburzenie nie jest wynikiem stanu somatycznego ani ubocznym skutkiem przyjmowania leków;
  • początek przed 18. rokiem życia
  • przewlekłe – są związane z dużym nasileniem objawów, ich charakter jest bardziej utrwalony i typowy dla tego zaburzenia; podstawą do rozpoznania tego rodzaju tików jest okres występowania utrzymujący się ponad rok;

Kryteria diagnostyczne według ICD-10  F95.1

  • tiki ruchowe albo głosowe występują wielokrotnie w ciągu dnia co najmniej od 12 miesięcy;
  • w ciągu tego roku nie było remisji trwającej dłużej niż dwa miesiące;
  • w wywiadzie nie wskazano objawów zespołu Gilles’a de Tourette’a, a zaburzenie nie jest związane ze stanem somatycznym ani ubocznym skutkiem podawania leków;
  • początek przed 18. rokiem życia
  • choroba tikowa – została nazwana zespołem Gilles’a de Tourette’a. Charakteryzuje się występowaniem tików ruchowych i głosowych. Wstępne objawy można zaobserwować już we wczesnym dzieciństwie, między 2. a 15. rokiem życia. Polegają one głównie na występowaniu pojedynczego objawu w danym umiejscowieniu, następnie tiki przenoszą się w inne miejsca albo zmianie ulega ich rodzaj. Kolejnym objawem jest pojawienie się tików wieloogniskowych zarówno ruchowych, jak i wokalnych. Ich często zatajony charakter sprawia, że są trudne do zdiagnozowania i wydają się czymś naturalnym, np. dziecko oblizuje wargi, odgarnia włosy. Dopiero ich nasilona częstotliwość może być sygnałem do głębszej obserwacji. Nieco później, bo do dwóch lat od wystąpienia tików ruchowych, pojawiają się wokalizacje. Charakteryzują się zazwyczaj prostym typem. Występowanie wokalizacji złożonych, czyli np. koprolalii, jest niezwykle rzadkie. Uspokojenie lub nawet całkowite ustąpienie objawów może mieć miejsce przed 18. rokiem życia. Nie możemy jednak mówić o całkowitym ustąpieniu choroby, ponieważ w dorosłym życiu tiki mogą powrócić i występować z większą intensywnością, a wówczas są one dużo trudniejsze do wyleczenia.

Kryteria diagnostyczne według ICD-10 F95.2

  • liczne tiki ruchowe oraz jeden lub więcej tików głosowych, występowały w jakimś czasie w okresie trwania zaburzenia, lecz niekoniecznie równocześnie;
  • tiki występują wiele razy w ciągu dnia, dłużej niż rok, bez remisji trwającej dłużej niż dwa miesiące;
  • początek przed 18. rokiem życia

Oprócz podziału zaburzeń tikowych z uwagi na stopień nasilenia można też dokonać klasyfikacji, uwzględniając rodzaj tików. Poniżej dokonano zestawienia przedstawiającgo rodzaje zaburzeń tikowych.

Terapia

Czasami lekarz podejmuje decyzję o zastosowaniu farmakoterapii. Ma to miejsce głównie w sytuacji, gdy współwystępują inne zaburzenia lub choroby. Osoba, u której zdiagnozowano wyłącznie zaburzenia tikowe, w większości przypadków poddawana jest jedynie terapii behawioralnej, ponieważ przynosi ona pożądane efekty. Natomiast przyjmowanie leków jest związane z ryzykiem wystąpienia różnorodnych skutków ubocznych. 
Od jakiegoś czasu wykorzystuje się również niezwykle skuteczną metodę, która zwiększa możliwości umysłu – EEG Biofeedback. Stosuje się ją z wykorzystaniem analogowego i cyfrowego komputerowego badania EEG. Trening polega na uzyskiwaniu informacji zwrotnej o zmianach stanu fizjologicznego. Dzięki temu można zmieniać charakterystykę własnych fal mózgowych i wzmacniać pożądany stan lub zachowanie. Uczestnik terapii ogląda obraz przedstawiony w formie wideogry, którą kieruje się tylko za pomocą własnego mózgu. Należyte zachowania są premiowane punktami, natomiast w przypadku odnotowania braku aktywności mózgu w pożądanym 
paśmie, uczestnik nie odnosi sukcesów i nie zdobywa punktów. Taka forma jest niezwykle atrakcyjna dla dzieci i młodzieży, w związku z tym bardzo często chętnie biorą oni udział w terapii. Dodatkowym jej atutem jest brak jakichkolwiek skutków ubocznych. 
Wskazaniami do udziału w treningach są:

  • zaburzenia koncentracji uwagi,
  • nadpobudliwość psychoruchowa, agresja (ADHD, ADD),
  • problemy szkolne (gorsze wyniki w nauce, dysleksja, dysgrafia itp.),
  • autyzm,
  • przewlekłe bóle głowy i migreny, zaburzenia snu przy zespole chronicznego zmęczenia, 
  • stany lękowe, natręctwa, tiki, depresja,
  • zaburzenia przyjmowania pokarmów (bulimia, anoreksja),
  • trema, napięcie wewnętrzne, obniżona samoocena,
  • dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia,
  • zaburzenia pamięci,
  • brak motywacji do nauki,
  • dziecięce porażenie mózgowe,
  • rehabilitacja po urazach czaszki,
  • rehabilitacja po udarach mózgu,
  • rehabilitacja po operacjach mózgu.

Biofeedback to nieinwazyjna, atrakcyjna i bezpieczna metoda wzmacniająca koncentrację uwagi i pamięć. Wpływa również na tempo myślenia, pomaga panować nad emocjami, uczy relaksacji, reguluje sen, poprawia samoocenę i nastrój. Ponadto przyspiesza efektywność stosowanych równocześnie terapii. 
Szeroki wachlarz dobroczynnych właściwości tej metody sprawia, że coraz więcej osób decyduje się na uczestniczenie w niej. 

Tabela 1. Podział zaburzeń tikowych z uwagi na rodzaj

Ruchowe proste Wokalizacje proste Czuciowe, somatyczne
  • wzruszanie ramionami,
  • marszczenie czoła,
  • otwieranie ust,
  • potrząsanie głową,
  • żucie,
  • wytrzeszczanie oczu,
  • zaciskanie pięści,
  • unoszenie brwi,
  • wysuwanie języka,
  • mruganie,
  • grymasy naśladujące śmiech lub płacz,
  • wykonywanie ruchów potakujących 
  • lub zaprzeczających, np. głową
  • pogwizdywanie,
  • mlaskanie,
  • mruczenie,
  • jęczenie,
  • cmokanie,
  • chrząkanie,
  • krztuszenie się,
  • głośne wdychanie i wydychanie powietrza
  • swędzenie,
  • łaskotanie,
  • drętwienie,
  • mrowienie skóry,
  • uczucie gorąca, napięcia
Ruchowe złożone  Wokalizacje złożone 
  • podskakiwanie,
  • echop...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy