Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

10 czerwca 2021

NR 125 (Czerwiec 2021)

Poznanie indywidualnych predyspozycji ucznia kluczem do jego zrozumienia

0 148

W ostatnich latach podkreśla się rolę indywidualności w podejściu do nauki i wychowania dziecka, co wynika z jego niepowtarzalnych cech, które determinują sposób postrzegania rzeczywistości i reagowania na bodźce zewnętrzne. Najczęściej o realizacji i zaspokajaniu indywidualnych potrzeb dziecka mówi się w przypadku występowania zaburzeń rozwojowych lub specyficznych trudności w uczeniu się. Wtedy też zdaniem-kluczem, opisującym sposób pracy z takim uczniem, jest dostosowywanie metod i form pracy do indywidualnych potrzeb i możliwości psychofizycznych dziecka. Jednakże czy takie podejście jest właściwe? Czy tylko dziecko, które przeszło badania w poradni psychologiczno-pedagogicznej i otrzymało stosowną opinię, powinno być traktowane indywidualnie? Jakie cechy sprawiają, iż dana osoba jest kwalifikowana do tego, by postępować wobec niej w sposób szczególny?

Będąc zupełnie obiektywnym, należy stwierdzić, iż owa indywidualność cech nie jest czymś wyjątkowym, rzadkim, powodującym, że należałoby zastanowić się, w jaki sposób mówić do danej osoby, pracować z nią, jakich wyników owej pracy się spodziewać. Indywidualność jest cechą każdego z nas. Oczywiście możemy postrzegać ją w wielu wymiarach; możemy mówić o indywidualnych cechach fizycznych, wyglądzie zewnętrznym, budowie ciała, budowie narządów wewnętrznych, kolorze oczu czy odcieniu skóry. Wygląd jest tym, co odróżnia nas najbardziej od innych, gdyż jego cechy najłatwiej nam zdefiniować i wskazać różnice pomiędzy poszczególnymi osobami. Różnimy się też pod względem charakteru, indywidualnych cech wpływających na naszą osobowość, temperament, zachowania, zdolności i umiejętności. W tym przypadku nie jest już tak łatwe określenie tych przymiotów, każdy bowiem podejmuje się ich oceny przez pryzmat własnych cech. O wiele łatwiej jest wyłapać z tłumu przechodniów osobę o rudych włosach niż taką, która wykazuje nadwrażliwość na bodźce dźwiękowe. Odmienność cech fizycznych sprawia, że jesteśmy różnorodni, co najczęściej postrzega się w granicach normy. Warto jednak chwilę zastanowić się, czym jest owa norma. Kto ustala, co mieści się w jej granicach, a co już nie? Czy heterochronia tęczówek oczu jest nadal normą, czy też taka osoba uznana zostanie za odmieńca, wykluczona poza margines „normalności”? 
Współcześnie zaleca się wieloaspektowe spojrzenie na człowieka i jego indywidualność. Innymi słowy, można rzec, że wszystko, co widzimy i co zostało stworzone przez naturę, jest normalne i tak powinno być traktowane. Nawet wszelkie stany patologiczne, chorobowe, wady nie są czymś, co powinno dziwić, zaskakiwać, wzbudzać nadmierne zainteresowanie czy powodować, iż taka osoba traktowana będzie jako odmieniec. Czy sprawa traktowania indywidualności jako zespołu cech wyjątkowych dla danej osoby wygląda podobnie w odniesieniu do biostruktur, których budowa determinuje preferencje, potrzeby i zachowania ludzi? 
 

POLECAMY

Tab. 1. Czym się różnimy, czyli indywidualne „ustawienia fabryczne”1
Obszar, w obrębie którego mogą występować różnice  Charakterystyka
Wrażliwość  Skalę wrażliwości wprowadzili F. Lionetti, A. Aron, E. Aron, L. Burns, J. Jagiellowicz, M. Pluess.
Wynika z niej, że osoby mające niski poziom wrażliwości (zwane mleczami) stanowią 29% społeczeństwa, osoby posiadające wrażliwość na średnim poziomie (zwane tulipanami) stanowią 40% społeczeństwa, natomiast osoby wysoko wrażliwe (zwane orchideami) stanowią 31% ogółu. Temat wysokiej wrażliwości zasługuje na zgłębienie, ponieważ bardzo często odmienność związana z wrażliwością jako cechą jest mylona z zaburzeniem.
 
Czwórka wysokiej wrażliwości, czyli jakie zachowania może przejawiać uczeń:
  1. Głębokie przetwarzanie polega na tym, że uczeń odbiera z otoczenia bodźce i analizuje je, dzięki czemu posiada wyższy poziom świadomości – zarówno tej, która skoncentrowana jest na środowisku zewnętrznym, jak i na samym sobie, czyli płynącej z wnętrza. Do ucznia dociera ogromna liczba bodźców, co jest przyczyną przestymulowania. 
  2. Łatwość ulegania przestymulowaniu to uczucie nadmiernego przeciążenia układu nerwowego. Życie ucznia wysoko wrażliwego jest niezwykle intensywne, ze względu na nadmiar myśli i doznań. Ciągła analiza sygnałów wewnętrznych (np. rozdrażnienie, pragnienie, uczucie głodu) i zewnętrznych (np. hałas, nieprzyjemny zapach, temperatura, kolega jest smutny, dlaczego to powiedział, czemu pani tak się na mnie popatrzyła) jest niezwykle trudną sytuacją. Tak silne stresory prowadzą do nadmiernej męczliwości w sferze fizycznej i psychicznej. Przestymulowany uczeń często szuka samotności, odosobnienia i ciszy. Konsekwencją przeczulonego układu nerwowego jest reaktywność emocjonalna.
  3. Reaktywność emocjonalna połączona z empatią oznacza to, że doświadczenia o zabarwieniu pozytywnym i negatywnym są podstawą silnej emocjonalnej reakcji ze strony dziecka. Głębokie odczuwanie prowadzi do impulsywnych reakcji emocjonalnych, które następują nagle, uspokojenie i odzyskanie równowagi jest długotrwałym procesem. Z perspektywy nauczyciela te reakcje mogą sprawiać wrażenie nieadekwatnych do sytuacji, jednak przyglądając się bliżej wrażliwcom, można stwierdzić, że ich zachowania są w pełni zasadne. Uczeń posiada wysoki poziom empatii polegający na współodczuwaniu tego, czego doznają inne osoby. Ponadto wysoko wrażliwy potrafi wyczuwać emocje i nastroje innych oraz ulega im. 
  4. Wyczulenie na subtelne bodźce – uczeń wysoko wrażliwy ma nadzwyczajnie wyostrzone zmysły, wysoki poziom myślenia i odczuwania. Oznacza to reagowanie nie tylko na bodźce zmysłowe, ale również na wszelkie zmiany w zachowaniu i wyglądzie osób z otoczenia 
Inteligencje 
wielorakie
Inteligencja lingwistyczna (werbalna) cechuje ludzi zainteresowanych językiem, wyrażaniem za pomocą słów. Posiadają oni bogaty słownik i intuicję językową, za pomocą słowa komunikują się niezwykle sprawnie. Ich ulubione zajęcia to czytanie, mówienie, tłumaczenie. Uczniowie o tym typie inteligencji mogą mieć poważne problemy z nauką przedmiotów ścisłych
Inteligencja logiczno-matematyczna (numeryczno-logiczna) jest właściwa ludziom, których porywa świat abstrakcji i precyzji logicznego myślenia oraz zamiłowanie do nauk 
ścisłych. Fascynują ich teorie, badania poprawności, wynikania, stawianie hipotez, analiza i synteza obrazów całości. Brak zrozumienia innych zagadnień niż te preferowane może skutkować trudnymi zachowaniami ucznia i problemami wychowawczymi lub wycofaniem
Inteligencja muzyczna to domena osób, które odznaczają się niezwykłą wrażliwością na dźwięki. Słyszą więcej i poprzez dźwięki wyrażają swój obraz świata. Uczniowie często szukają muzyki, melodii, rytmu w każdej chwili, nawet podczas innych lekcji, dlatego sami aranżują dźwięk. Można odnieść wrażenie, że uczeń przeszkadza, hałasuje i czyni to celowo
Inteligencja wizualno-przestrzenna cechuje ludzi, którzy z łatwością poruszają się w przestrzeni relacji trójwymiarowych wobec obiektów praktycznych i teoretycznych. Interesuje ich konstrukcja, rekonstrukcja lub dekonstrukcja rzeczywistości. Są elastyczni, innowacyjni, otwarci na nowe sytuacje i rozwiązania w tym obszarze. Uczniowie posiadający wysoki poziom tej inteligencji mogą odznaczać się ogromną kreatywnością, która może utrudniać uczestniczenie w zajęciach lekcyjnych, ponieważ wciąż odczuwają silną potrzebę tworzenia, udoskonalania wszystkiego, co mają pod ręką
Inteligencja kinestetyczna (inteligencja ciała) jest charakterystyczna dla osób, które mają zamiłowanie do ruchu. Odznaczają się niezwykłym poczuciem równowagi i harmonią ruchów oraz precyzją w wyrażaniu swoim ciałem różnych stanów psychicznych i ogólnej narracji (wysoka umiejętność ekspresji). Niezwykłe zdolności dotyczą także manipulacji, ruchów rąk. Posiadają ją uczniowie o dużej kondycji ruchowej i znakomitej kondycji fizycznej. Na co dzień przejawia się ona w zamiłowaniu do wszelkiej aktywności ruchowej. Uczniowie ci uczą się w ruchu, co często jest niemożliwe podczas tradycyjnej lekcji, a zatrzymanie ich graniczy z cudem
Inteligencja przyrodniczo-ekologiczna charakteryzuje ludzi, którzy przejawiają istotne zainteresowanie naturalnym otoczeniem człowieka, światem w jego opisie przyrodniczo-geograficznym. Pasjonuje ich przyroda, ochrona i obrona żyjących istot. Uwielbiają podróże. Interesuje ich życie zgodne z naturalnym rytmem przyrody i świata. Zdarza się, że świat wokół tak bardzo ciekawi ucznia, że spóźnia się on na lekcje lub wcale nie dociera do szkoły
Inteligencja interpersonalna jest właściwa ludziom o bardzo wysokiej wrażliwości na relacje międzyludzkie. Cechuje ich wysoka empatia, nadzwyczajne zainteresowanie i rozumienie innych, wspieranie różnorodności. Obdarzeni są cechami liderów: potrafią uczyć i naturalnie wpływać na innych, łagodzić konflikty, naturalnie przewodzą, tworzą więzi, współpracują. Na co dzień ten rodzaj inteligencji przejawia się w zainteresowaniu kontaktami z różnymi ludźmi, posiadaniu dużej liczby znajomych i przyjaciół, uznaniu przez otoczenie za osobę bezpośrednią, komunikatywną, kontaktową, obdarzaną zaufaniem. Uczeń z tym typem inteligencji często staje w obronie innych
Inteligencja intrapsychiczna (duchowa) jest właściwa osobom obdarzonym bogatym życiem wewnętrznym. Cechuje je nadzwyczajna samoświadomość, zdolność do rozpoznawania swoich emocji, uczuć, wartości, przy zachowaniu dystansu do siebie, wysoka samoregulacja, spolegliwość. Interesuje je spójność i harmonia wewnętrzna, osobisty rozwój. Uczeń posiadający ten typ inteligencji jest refleksyjny, głęboko analizujący otaczającą rzeczywistość, spokojny, zazwyczaj unika gwaru i życia towarzyskiego – pozornie wyizolowany. Samotność pozwala mu skoncentrować się na własnych przeżyciach i wyobrażeniach
Inteligencja zmysłowa cechuje ludzi o znakomicie rozwiniętych zmysłach. To osoby, które świat widzą, słyszą, czują i rozumieją. Cechuje ich znakomite połączenie percepcji świata i siebie. Potrafią relacjonować świat językiem wszystkich zmysłów. Zazwyczaj uczniowie posiadający ten typ inteligencji mają bardzo bogate zainteresowania, głównie o profilu artystycznym
Preferencje sensoryczne Uczeń o dominacji wzrokowej:
  • Dba o swój wygląd, starannie dobiera elementy ubrania i ozdoby.
  • Lubi sprzątać, mieć porządek w pokoju czy domu.
  • Mówi dość szybko, wysokim głosem. 
  • Opowiada nieco chaotycznie, dygresyjnie (opowiadając, ma przed oczami obraz sytuacji).
  • Płytko oddycha.
  • Żywo gestykuluje na wysokości głowy.
  • W rozmowie jest w pełnym kontakcie wzrokowym z rozmówcą, chyba że zaczyna coś sobie wyobrażać – wtedy wzrok ma skierowany gdzieś w dal.
  • Podczas słuchania, wciąż patrzy na mówiącego – lepiej słyszy, kiedy widzi.
  • Pisze ładnie, starannie.
  • Woli pisać, niż mówić.
  • Lubi czytać.
  • Jest spostrzegawczy i wrażliwy na kolory.
  • Lepiej pamięta kolor książki niż jej tytuł. 
  • Kiedy się nudzi – rysuje, pisze, przegląda książkę albo zagapia się w okno.
  • W czasie uczenia się lubi spokój i porządek wokół siebie.
  • W stresie może mieć kłopoty z mówieniem, raczej milknie i trwa w bezruchu
Uczeń o dominacji słuchowej:
  • Mówi du...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy