Dołącz do czytelników
Brak wyników

Za drzwiami gabinetu

11 stycznia 2019

NR 105 (Styczeń 2019)

Praca z uczniem z zespołem stresu pourazowego

0 223

Zjawisko stresu pourazowego zostało zdefiniowane całkiem niedawno. Początkowo badacze problemu uważali, że zdarza się ono jedynie u osób dorosłych, ale obecnie wiadomo, że problem równie często dotyczy dzieci i młodzieży. Jak powinna przebiegać praca z uczniem dotkniętym tym zespołem?

Aktualne badania i obserwacje wskazują, że zespół stresu pourazowego ma dziś charakter masowy. Jeśli zaistnieją pewne czynniki, może dotknąć każdego bez względu na pochodzenie, rasę, status społeczny. Zespół stresu pourazowego u dzieci jest to zespół charakterystycznych objawów, pojawiających się wskutek znalezienia się w sytuacji traumatycznej, dostarczającej silnych emocji negatywnych. Rozwija się w następstwie ekstremalnego przeżycia emocjonalnego o ujemnym zabarwieniu1. Stres pojawiający się w wyniku zdarzenia ma negatywny wpływ na wiele aspektów życia, w tym na zdrowie fizyczne i psychiczne. Ten rodzaj stresu oddziaływuje na wiele aspektów życia, nie pozostając bez znaczenia dla zdrowia fizycznego, emocjonalnego i psychicznego. 
Badania dotyczące wpływu stresu na zdrowie psychiczne człowieka ujawniły, że odporność czy wrażliwość na stres znacznie się różnią i są indywidualną cechą poszczególnych ludzi. To, w jakim stopniu dana jednostka jest podatna na urazy psychiczne, wynika z połączenia wielu czynników, których kumulacja po traumatycznym przeżyciu może doprowadzić do zaburzeń psychicznych. Badacze problemu twierdzą, że podatność na stres jest determinowana czynnikami genetycznymi oraz indywidualnymi cechami środowiskowymi dotyczącymi tylko danej jednostki na tle ogólnego środowiska, w którym żyje.

Utrudniona diagnoza 

Rozpoznanie u dziecka zespołu stresu pourazowego może być problematyczną czynnością z uwagi na fakt, że dziecko w takiej sytuacji często odczuwa wstyd i ma poczucie winy, przez co maskuje objawy. Mogą się one ujawnić w późniejszym terminie, nawet kilka miesięcy po tragedii, w postaci pustki emocjonalnej, złości, lęku, a dodatkowo mogą wystąpić objawy fizjologiczne. Wielu rodziców nie szuka w tej sytuacji pomocy, licząc na to, że objawy same ustąpią. Często nie wiedzą również, do kogo się zwrócić z zaistniałym problemem. Ważne jest, aby w pierwszej kolejności udać się do lekarza rodzinnego, który powinien rozpoznać, czy występujące u dziecka objawy mają charakter fizjologiczny, czy też ich podłoże ma inny charakter. Pomoc można też znaleźć u psychologa lub lekarza psychiatry. Z analiz wynika, że występowanie zespołu stresu pourazowego jest tym większe, im większe jest narażenie na uraz.
Stres pourazowy może dotyczyć jednego ucznia, może mieć również charakter zbiorowy. Dzieje się tak w sytuacji, gdy na danym terenie lub w danej społeczności dochodzi do tragedii, kryzysu o większym zasięgu niż rodzina, 
np. powódź, pożar, atak terrorystyczny itp. Wówczas potrzebna jest specjalistyczna pomoc i nasze działania będą wymagały dużo większego przygotowania i zaangażowania. 

Co chroni, a co potęguje?

Wśród czynników chroniących badacze problemu wymieniają: dobre funkcjonowanie rodziny, wyższy poziom intelektualny dziecka, niezaburzone zdrowie psychiczne matki. Czynnikami ryzyka są natomiast cechy osobowości, indywidualne cechy neurofizjologiczne i deficyty rozwojowe. 
Czynniki powodujące ujawnienie się objawów zespołu stresu pourazowego:

  • sposób odbierania bodźców, 
  • atrybuty pamięci, 
  • ekspresja uczuciowa, 
  • sposób zachowania, 
  • możliwości werbalnego wyrażenia uczuć, 
  • związki emocjonalne z otoczeniem2.
  • Charakterystyczne symptomy i zachowania

Dziecko z objawami zespołu stresu pourazowego przejawia następujące charakterystyczne symptomy i zachowania:

  • często wspomina traumatyczne zdarzenia, ale rzadko o tym mówi,
  • występują u niego zaburzenia snu spowodowane lękami sennymi związanymi ze zdarzeniem,
  • unika sytuacji, osób i obiektów, które przypominają mu negatywne przeżycie,
  • ma trudności z zasypianiem,
  • jest wciąż rozdrażnione,
  • bywa pobudzone,
  • występują u niego napady fizycznej agresji, których poziom jest nieadekwatny do bodźca wywołującego je,
  • nie potrafi się skoncentrować nawet na krótki czas,
  • ma niskie poczucie własnej wartości,
  • nie potrafi nawiązywać i podtrzymywać relacji interpersonalnych,
  • przejawia wrogą i nacechowaną brakiem zaufania postawę w stosunku do otaczającego je świata,
  • mogą dominować u niego rozpacz i poczucie beznadziejności,
  • jest nadmiernie aktywne,
  • jest wycofane i bierne,
  • często pojawiają się u niego uogólnione zaburzenia lękowe,
  • dominują stany depresyjne,
  • mogą wystąpić u niego objawy autodestrukcji,
  • przejawia zachowania ryzykowne zagrażające życiu,
  • częściej jest narażone na uzależnienia,
  • może podejmować próby samo-
  • bójcze,
  • występuje u niego szereg objawów o podłożu fizjologicznym, np. chroniczne i nieuzasadnione bóle narządowe, zespół chronicznego zmęczenia, kłopoty z odżywianiem – może pojawić się jadłowstręt psychiczny – oraz trawieniem, problemy z oddychaniem (czasami w postaci astmy), bóle pleców i kręgosłupa,
  • jego mózg funkcjonuje nieco inaczej – można zaobserwować, że aktywność obszarów podkorowych dominuje nad aktywnością korową mózgu (dochodzi do zaburzeń i zakłóceń biochemii mózgu, co prowadzi do nieodwracalnych zmian w tkance nerwowej).

Dekalog skutecznego działania

Musisz uświadomić sobie, że szkoła nie jest placówką udzielającą profesjonalnej terapii, nie zmienia to jednak faktu, że musimy reagować i podejmować działania zgodnie ze swoimi kompetencjami i umiejętnościami. Jeśli zaobserwujesz takie zachowania u któregoś ze swoich uczniów, zastosuj następujące skuteczne działania: 

  1. Zainicjuj rozmowę z rodzicami
    Poinformuj rodziców o swoich spostrzeżeniach, być może opiekunowie również zauważyli niepokojące sygnały, albo przeprowadzono już badania i została postawiona diagnoza. W obu przypadkach wspólnie ustalcie zasady postępowania i zaplanujcie podejmowane działania. 
  2. Twórz pozytywny klimat i buduj poczucie bezpieczeństwa 
    W trakcie pracy z dzieckiem należy postępować zgodnie z tą zasadą, niedopuszczalne jest zmuszanie do rozmowy na temat traumatycznych przeżyć. Ponadto jeśli chcesz zdobyć zaufanie dziecka, musisz kierować się zasadą autentyczności i szczerości. Dzieci mają szczególną umiejętność rozpoznawania fałszu i kłamstwa, także wystrzegaj się tego typu zachowań, w przeciwnym wypadku Twoja praca będzie mało efektywna.
  3. Dostosuj poziom r...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy