Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

4 listopada 2019

NR 112 (Listopad 2019)

Praktyczne wskazówki do kształtowania samoregulacji u uczniów

0 20

Uczeń, który posiada optymalny stopień samoregulacji, będzie potrafił przystosować się do otaczającej go rzeczywistości i w niej funkcjonować. Można to zaobserwować w każdej ze sfer rozwojowych człowieka. Podpowiadamy, jakie działania podejmować, by maksymalnie wspierać kształtowanie samoregulacji u uczniów w przestrzeni klasy szkolnej.

Samoregulacja jest zbiorem zdolności występujących w kilku obszarach rozwoju człowieka: biologicznym, emocjonalnym, poznawczym, prospołecznym i społecznym, dzięki którym dziecko jest w stanie efektywnie radzić sobie z wyzwaniami życia codziennego. Samoregulacja to zdolność do1:

  • osiągania, utrzymywania i zmiany poziomu energii tak, aby sprostać wymaganiom, zadaniom lub sytuacji,
  • monitorowania, oceny i modyfikowania własnych emocji,
  • podtrzymywania i przenoszenia uwagi w razie potrzeby oraz ignorowania dystraktorów,
  • rozumienia różnorodnych interakcji społecznych i tego, jak się w nie angażować i jak je podtrzymywać,
  • kontaktu i troski o to, co myślą i czują inni – empatii i odpowiedniego zachowania. 


Obszar biologiczny


Oznaki optymalnej samoregulacji w obszarze biologicznym u dzieci przejawiają się głównie zdrowiem fizycznym, właściwym poziomem odporności oraz energii w ciągu całego dnia. Ważne jest też, by dziecko potrafiło odzyskać energię, zwłaszcza po wyczerpujących czynnościach, oraz było aktywne fizycznie. Aktywność ta ma za zadanie dawać dziecku możliwość czerpania radości. Ponadto w obszarze biologicznym mieści się utrzymanie zdrowego i higienicznego trybu życia oraz umiejętność izolacji i zachowania spokoju w sytuacji nadmiaru rozpraszających bodźców słuchowych i wzrokowych. 


Obszar emocjonalny


Kolejny z obszarów związany jest z emocjami dziecka, a samoregulacja to przede wszystkim umiejętność modulowania tych emocji, które są bardzo silne i mają duży wpływ na psychikę. To także tzw. odporność emocjonalna, która przejawia się umiejętnością radzenia sobie w sytuacjach trudnych i szybkim powrotem do równowagi, np. po zawstydzeniu, rozczarowaniu czy porażce. Ponadto to szeroko pojęta aktywność naukowa, chęć podejmowania wyzwań, zdobywania doświadczeń, eksperymentowania, a także wprowadzania innowacyjnych rozwiązań, sięganie po nowe techniki w trakcie działania. Dzieci powinny odczuwać też, jaka jest ich pozycja względem innych członków grupy rówieśniczej, znać swoją wartość i być świadome osiągnięć, jakie umożliwiają podjejmowane wysiłki.
 

Obszar poznawczy


W obszarze poznawczym znajduje się wiele różnorodnych umiejętności, takich jak myślenie logiczne oraz przyczynowo-skutkowe. Ponadto dzieci powinny umieć wyznaczyć sobie cel oraz określić środki konieczne do jego realizacji, a także stale monitorować i kontrolować postępy w tym procesie. Wiąże się to też z umiejętnością właściwego planowania czasu przeznaczanego na naukę oraz samoświadomością w zakresie własnych mocnych i słabych stron, a co za tym idzie, poszukiwania rozwiązań w postaci pomocy naukowych i technologii pomocnych w procesie nauki. Niezwykle ważna jest także umiejętność właściwego skupienia uwagi i odpowiednio długie jego utrzymanie oraz takie zaplanowanie procesu nauki, by kolejne etapy dawały możliwość modyfikacji planu zależnie od wyników. 


Obszar społeczny


Biorąc pod uwagę obszar społeczny, jego kluczowymi cechami okazują się być umiejętności związane z rozumieniem siebie i innych w zakresie wyrażania uczuć i intencji, jakie kierują działaniem. Ponadto istotny jest sposób reagowania na czyny, słowa czy gesty innych, ich właściwa interpretacja oraz umiejętność właściwego wyrażania siebie w sposób werbalny i pozawerbalny. Do budowania właściwych relacji społecznych konieczna jest też skuteczna komunikacja z otoczeniem, z perspektywy zarówno słuchacza, jak i mówiącego, posiadanie odpowiedniego dystansu do siebie i poczucia humoru oraz wspominana już wcześniej umiejętność radzenia sobie w sytuacjach związanych z niepowodzeniami. 


Obszar prospołeczny


Ostatnim z omawianych jest obszar prospołeczny, w obrębie którego samoregulacja polega na umiejętności niesienia pomocy innym oraz empatii, jako zdolności do współodczuwania i troski o drugiego człowieka. To też zdolność do przedłożenia potrzeb innych ponad swoje oraz inne zachowania definiowane jako pozytywne, np. uczciwość, postępowanie zgodne z ogólnie przyjętymi normami, a także własnymi przekonaniami.

Osiągnięcie odpowiedniego poziomu samoregulacji nie odbywa się jedynie w warunkach domowych, dużo umiejętności i doświadczeń dziecko nabywa i zdobywa w środowisku szkolnym, dlatego tak istotna jest odpowiednia postawa nauczyciela, która umożliwi uczniowi osiągnięcie odpowiedniego poziomu samoregulacji. 


Tab. 1. Praktyczne działania podejmowane w klasie w ramach rozwijania samoregulacji uczniów 

Obszar rozwoju Zadanie, wskazówka, ćwiczenie
Biologiczny

Stwórz bardziej sprzyjające otoczenie w sali lekcyjnej 

  • Ogranicz niepotrzebne materiały wizualne (np. jaskrawe tablice i plakaty reklamowe oraz mobile).
  • Zmniejsz liczbę drobiazgów leżących luzem (np. trzymaj je w oznaczonych pudełkach, a rzeczy, które nie są używane, chowaj w szafkach, a także pozbywaj się tych, które nie były używane przez dłuższy czas).
  • W miarę możliwości używaj w klasie kolorów podstawowych, występujących w naturze, jasnych (np. kremowy, szary), aby wywołać efekt uspokajający. 
  • Jeśli podłogi nie są pokryte dywanem lub wykładziną, załóż na nogi biurka i krzeseł piłki tenisowe lub filcowe podkładki.
  • Umebluj klasę tak, by podzielić ją na część, w której odbywają się głośne aktywności, i część cichą. Oddziel te przestrzenie, np. poprzez zawieszenie zasłony w białym lub kremowym kolorze.
  • Jeśli sala znajduje się w miejscu, gdzie problem stanowi hałas z zewnątrz, staraj się, by okna były jak najczęściej zamknięte.
  • Naklej na futrynę gumową taśmę izolacyjną, żeby ograniczyć hałas z korytarza.
  • Unikaj używania głośnych wiatraków i wyłączaj komputery, kiedy nie są używane.
  • Korzystaj w jak największym stopniu z naturalnego światła.
  • Zaplanuj miejsca siedzące tak, aby wspierać stan spokoju i skupienia u uczniów.
  • Zapewnij ciche i spokojne miejsca, do których będą mogły udać się dzieci, które potrzebują regulacji pobudzenia w dół, co pomoże im się skupić i zachować uważność.
  • Obserwuj klasę przez kilka dni, odnotuj, kiedy uczniowie mają problem z przejściem od jednej aktywności do drugiej i potrzebują pomocy w regulacji pobudzenia w górę lub w dół.
  • Rozważ wprowadzenie między tymi czynnościami drobnych zmian (np. zastosowanie aktywności fizycznej) i sprawdzaj ich skuteczność. Obserwuj reakcję uczniów i cały czas kontroluj i wprowadzaj zmiany, które ułatwiają przechodzenie od jednej aktywności do drugiej.
  • Zadbaj o przewidywalny przebieg dnia, tak by uczniowie byli gotowi na przejście od jednej aktywności do innej.
  • Rozważ korzystanie z zabawek mających wpływ na koncentrację uwagi, taśm do ćwiczeń lub koralików antystresowych, by pomóc uczniom zachować stan spokojnego skupienia i czujności. 
  • Obserwuj uczniów i notuj, którzy doświadczają zbyt niskiego lub zbyt wysokiego pobudzenia, zapisuj, co wywołuje taki stan, i rozważ, co ułatwi samoregulację.
  • Zapewnij aktywności, które pozwolą uczniom dokonywać wyboru. Gdy uczniowie są bardzo zaangażowani w proces uczenia się, łatwiej im jest utrzymać skupienie.
Emocjonalny

Zwiększaj świadomość emocjonalną
Joga – badania wskazują, że joga ma dobroczynny wpływ na zachowanie się dzieci, warto wprowadzić tę aktywność w celu wyciszenia uczniów.

Technika SNAP – uczy zatrzymywać się w swoich automatycznych reakcjach na bodźce, dając szansę spokojnie pomyśleć nad odpowiedzią inną niż atak. Kroki techniki SNAP: 

1. STOP – „Co mogę zrobić, żeby się zatrzymać (uspokoić moje ciało), zanim napytam sobie więcej biedy?”

  • Wziąć kilka głębokich wdechów.
  • Pstryknąć palcami – da mi to sygnał do użycia strategii, które pomogą mi zatrzymać się/odzyskać spokój.
  • Włożyć ręce do kieszeni.
  • Zrobić krok do tyłu.
  • Policzyć do 10.

2. NOW, AND – „Rzeczy, które mogę sobie powiedzieć, aby zachować spokój i pomóc sobie podjąć dobrą decyzję” (uspokajające myśli, zdania pomagające sobie radzić):

  • „To trudne, ale potrafię to zrobić”.
  • „Mogę zapanować nad sytuacją”.
  • „Skoro już się zatrzymałam/zatrzymałem, uspokoiłam/uspokoiłem, co mogę zrobić?”

3. PLAN – wybrać dobry plan dla mnie, który:

  • pozwoli mi czuć się wygranym,
  • uczyni mój problem mniejszym, a nie większym,
  • nie zrani ani nie uszkodzi ani mnie, ani nikogo i niczego innego. 

Prowadzenie dziennika regulacji emocjonalnej: 
Uczniowie zapisują szczegółowe informacje o swoim dniu i emocjach, jakich doświadczyli w różnych sytuacjach – zarówno pozytywnych, jak i negatywnych; bardziej i mniej intensywnych. Przykłady:

  • Po przebudzeniu: Czy czułam/czułem się wykończona/wykończony? Czy myśl o pójściu do szkoły wywołała eks...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy