Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , WARSZTAT PRACY

3 listopada 2021

NR 128 (Listopad 2021)

Prawidłowe przeprowadzanie diagnozy psychopedagogicznej – zasady doboru i konstruowania narzędzi diagnostycznych

0 30

Posiadanie bogatego warsztatu pracy i systematyczne jego uzupełnianie to w zasadzie obowiązek każdego pedagoga i psychologa szkolnego. Bez względu na to, jakie narzędzie diagnostyczne wybierzemy, czy to cudzego autorstwa bez adaptacji, czy po jej dokonaniu do swoich potrzeb badawczych, czy też zdecydujemy się opracować własne, powinniśmy zawsze mieć na względzie fakt, że za każdym razem, by rzetelnie zbadać określony, konkretny problem czy sytuację, musimy mieć narzędzia w pełni odpowiednie dla jednego i wyłącznie dla tego właśnie przypadku, do diagnozy którego je wykorzystamy.

Udzielając konsultacji związanych z prowadzeniem przez pedagogów badań i działań diagnostycznych, odnoszę wrażenie, że w tej grupie szkolnych specjalistów powszechny stał się deficyt podstawowych narzędzi diagnozy pedagogicznej. One są wręcz na wagę złota. Wystarczy, że ktoś na facebookowej grupie napisze: „Potrzebuję arkusz obserwacji zachowania ucznia w czasie lekcji… /badania poziomu funkcjonowania ucznia w szkole… /kwestionariusz wywiadu z rodzicem… /schemat rozmowy z uczniem o jego samopoczuciu… /ankietę na temat czynników ryzyka…”, a w ciągu godziny pojawia się kilkadziesiąt postów: „Ja też poproszę…”, „Ja też…”, „I ja podłączam się do prośby…”.

POLECAMY

Rozumiem, doceniam i bardzo popieram potrzebę posiadania bogatego warsztatu pracy oraz systematycznego jego uzupełniania. Jednak jako pedagoga i autorkę niejednego arkusza/kwestionariusza diagnostycznego nurtują mnie następujące pytania: do czego tak naprawdę potrzebne są Państwu te narzędzia, o które tak zabiegacie w sieci? Czy znacie źródło ich pochodzenia, cel i adresata, dla jakiego zostały skonstruowane? Jaką macie gwarancję, że arkusz/kwestionariusz przekazany Wam po koleżeńsku jest narzędziem adekwatnym do celu waszych badań i warunków, w jakich będziecie je prowadzić? Że jest to narzędzie sprawdzone na tyle, że dostarczy danych pozwalających zdiagnozować ten obszar problemów ucznia, klasy czy szkoły, o który Wam chodzi, który chcecie rzeczywiście rozpoznać? 

Niech poniższe informacje będą zachętą do szukania odpowiedzi na te pytania na drodze pogłębionej autorefleksji.

Czym powinna się cechować właściwie przeprowadzona diagnoza?

Diagnoza wykonywana przez pedagoga szkolnego dotyczy najczęściej wstępnego rozpoznania poziomu rozwoju ucznia w sferze intelektualnej, fizyczno-ruchowej i emocjonalno-społecznej. Obejmuje zarówno poznanie jego mocnych i słabych stron, umiejętności, które trzeba rozwinąć czy usprawnić, jak również przyczyn niepowodzeń szkolnych z różnych przedmiotów, barier utrudniających mu prawidłowe funkcjonowanie w szkole, w klasie czy grupie rówieśniczej, w tym także czynników związanych ze środowiskiem rodzinnym. Dlatego wszelkie działania i czynności diagnostyczne powinna poprzedzać świadomość następujących kwestii:

  • Głównym odbiorcą tej diagnozy zawsze jest uczeń, który w niej uczestniczy. Natomiast jego rodzice i nauczyciele są jej użytkownikami, bo im więcej informacji zdobędą z tej diagnozy, tym większą mają szansę na:
    • zrozumienie indywidualności dziecka oraz mechanizmów i uwarunkowań jego rozwoju,
    • odpowiednie dostosowanie oddziaływań wychowawczo-edukacyjnych i sposobów wsparcia dziecka, udzielenia mu właściwej pomocy. Podobnie jest z diagnozą klasy jako społeczności szkolnej, występujących w niej potrzeb, problemów i trudności, czynników ryzyka i czynników chroniących. 
  • Właściwe przeprowadzenie diagnozy pedagogicznej wymaga respektowania pewnych elementarnych założeń, które znajdują się u podstaw każdego badania naukowego, a przedmiotowa diagnoza jest właśnie takim badaniem1:

Z rzetelnością diagnozy związana jest jej dokładność, która odnosi się do stałości otrzymanych wyników w przypadku, gdy to samo badanie zostanie przeprowadzone w niewielkich odstępach czasu.

O trafności diagnozy wnioskuje się wówczas, gdy za jej pomocą zmierzone zostało to, co rzeczywiście stanowiło przedmiot dociekań poznawczych.

Obiektywność sprowadza się do postrzegania i rejestrowania tego, co jest przedmiotem badania diagnostycznego, niezależnie od osobistych doświadczeń, subiektywnych nastawień emocjonalnych lub oczekiwań poznawczych pedagoga szkolnego.

Głównym odbiorcą diagnozy jest uczeń, który w niej uczestniczy. Natomiast jego rodzice i nauczyciele są jej użytkownikami, bo im więcej informacji zdobędą, tym większą mają szansę na zrozumienie indywidualności dzieck  oraz mechanizmów i uwarunkowań jego rozwoju i odpowiednie dostosowanie oddziaływań wychowawczo-edukacyjnych i sposobów wsparcia dziecka.

Dobór odpowiedniego narzędzia diagnostycznego musi być dokonany na podstawie wiedzy i kompetencji diagnosty, a kompetencje te wymagają szczególnej wiedzy psychologicznej i pedagogicznej. Bez niej trudno będzie pedagogowi znaleźć kontekst teoretyczny (podstawę teoretyczną) do działań diagnostycznych oraz wychowawczo-profilaktyczno-terapeutycznych opartych na wynikach dokonanej diagnozy, zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej.

  • Etyczna i zawodowa odpowiedzialność pedagoga podejmującego czynności badawczo-diagnostyczne nie może ograniczać się jedynie do sięgnięcia po „jakieś” narzędzie. Decydując się na jego zastosowanie, trzeba przede wszystkim rozważyć poniższe kwestie:
    • Czy narzędzie to jest adekwatne do celu badania i wiążących się z tym decyzji?
    • Czy w swej treści – dobór pytań, instrukcji, poleceń, objaśnień – uwzględnia indywidualne cechy badanej osoby, np. wiek dziecka, możliwości percepcyjne, poziom edukacyjny? 
    • Na ile znam procedurę badania, rozumiem znaczenie jej przestrzegania i umiem ją przeprowadzić/zrealizować?
    • Jaki jest poziom moich umiejętności oceny pozyskanych danych oraz ich prawidłowej interpretacji i analizy?
    • W jaki sposób zamierzam przekazać informacje zwrotne osobom badanym – uczniom oraz innym zainteresowanym wynikami dokonanej diagnozy – rodzicom, nauczycielom?

Miarą profesjonalizmu w postępowaniu diagnostycznym jest utrzymywanie wysokich standardów oraz korzystanie z wiedzy i umiejętności w zgodzie z wartościami zawodu.

Typy dokonywanej diagnozy i dobór odpowiedniego arkusza/kwestionariusza diagnostycznego

Najbardziej popularnymi narzędziami diagnozy pedagogicznej stosowanymi w szkołach są arkusze obserwacyjne lub dzienniki obserwacji, arkusze analizy dokumentacji oraz kwestionariusze ankiety i kwestionariusze wywiadów. Każde z tych narzędzi służy określonym celom diagnostycznym, a ich konstrukcja oraz użycie związane jest zawsze z typem dokonywanej diagnozy2:

Diagnoza unormowana

Dokonywana jest za pomocą wystandaryzowanych narzędzi (testy, kwestionariusze, arkusze obserwacji), które są wyposażone w normy i zaopatrzone w podręczniki. W tym przypadku podstawą naukową staje się psychometria, a większość stosowanych w tym typie diagnozy narzędzi jest zastrzeżona do użytku pedagogów i psychologów w poradniach psychologiczno-pedagogicznych lub specjalnie przeszkolonych specjalistów z innych dziedzin. 

Diagnoza nieformalna

Przeprowadzana jest z wykorzystaniem narzędzi niewystandaryzowanych, przygotowanych przez diagnostę na swój własny użytek, często udostępnianych osobom trzecim „po koleżeńsku” lub publikowanych w czasopismach oświatowych. Ten rodzaj diagnozy jest traktowany jako działanie wstępne, pomocnicze w stosunku do prowadzonej w szkole edukacji i wychowania. 

Praktyka dowodzi, że w szkołach prym wiedzie diagnozowanie nieformalne. I nie ma w tym niczego złego, o ile pedagodzy czynią to mądrze i odpowiedzialnie, czyli z zachowaniem wymogów, o których była mowa powyżej. To z kolei wymaga od nich refleksji: 

  • Jakiego narzędzia potrzebuję? 
  • Czy to narzędzie, które mam (nieważne skąd), spełnia wymogi w odniesieniu do problemu diagnostycznego, adresata czynności badawczych oraz moich kompetencji diagnostycznych? 
  • Czy na potrzeby podejmowanej przeze mnie diagnozy należy to narzędzie zmodyfikować/dostosować, czy może lepiej byłoby stworzyć nowy, własny, autorski arkusz lub kwestionariusz? 

Arkusz obserwacyjny powinien być zwięzły i wygodny do zastosowania, nie powinien wymagać czynienia zbyt długich notatek, gdyż utrudni to prowadzenie obserwacji. Powinien zapewniać możliwość odtworzenia obserwacji w innych warunkach, przez innego obserwatora.

Narzędzia diagnozy pedagogicznej

Arkusz obserwacyjny

Jest narzędziem stosowanym zarówno do diagnozy problemów rozwojowych, edukacyjnych, jak i wychowawczych ucznia, oczywiście za pomocą metody, jaką jest obserwacja. Dlatego powinien obejmować wszystkie te zagadnienia, które mają być obserwowane przez nauczyciela/wychowawcę/pedagoga. Taki arkusz może mieć formę tabeli, co ułatwia wprowadzanie do niej wszystkich faktów zaistniałych podczas obserwacji, albo dowolną inną formę, która będzie wygodna dla osoby dokonującej obserwacji. Jeśli idzie o dziennik obserwacyjny, to w z...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy