Dołącz do czytelników
Brak wyników

Przegląd dziecięcych stresów szkolnych

Artykuły z czasopisma | 27 czerwca 2018 | NR 96
242

Od dziesiątków lat stres należy do kluczowych problemów społecznych. Zyskał nawet miano „choroby cywilizacyjnej”, albowiem oprócz negatywnych skutków fizjologicznych, jakie wywołuje, coraz częściej zauważane są niepokojące zmiany w psychice człowieka.

W potocznym rozumieniu stres oznacza coś negatywnego, niemiłego, a nawet groźnego, coś, co przytrafia się człowiekowi w różnych sytuacjach życiowych, na co dzień, w pracy, w domu, w szkole, w kontaktach z bliskimi i obcymi, zarówno w warunkach całkowitej samotności, jak i obcowania ze światem we wszystkich jego przejawach. Podejście naukowe definiuje stres jako stan mobilizacji sił organizmu, będący reakcją na negatywne bodźce fizyczne i psychiczne, mogący doprowadzić do zaburzeń czynnościowych. Twórca tego pojęcia Hans Selye twierdzi, że stres jest „nieswoistą reakcją organizmu na wszelkie stawiane mu żądanie”.
Z założenia szkoła powinna być miejscem bezpiecznym i przyjaznym dla uczniów. Niestety, ale niezwykle rzadko się to zdarza. Współczesna szkoła – obok stresorów powstających w rodzinie, wśród rówieśników i trudności osobistych – jest głównym źródłem stresu dla dzieci i młodzieży, co rodzi wiele niekorzystnych symptomów zagrażających ich prawidłowemu rozwojowi emocjonalno-społecznemu. Długotrwały stres demotywuje uczniów do nauki, zmniejsza ich wysiłki i starania o dobre oceny, a nawet przyczynia się do wagarowania i niepoprawnego zachowania. Pojawiają się też dolegliwości psychosomatyczne i niechęć do szkoły. Sytuacje trudne wywołane przez stres prowadzą do zaburzenia procesu kształcenia i wychowania oraz niepowodzeń dydaktycznych. W osobowości ucznia pojawiają się wtedy formy obronne, np. dziecko zaczyna kłamać, uciekać z domu, samookaleczać się, izolować od rówieśników, wagarować. Reakcją psychiczną może być spadek koncentracji uwagi, lęk przed porażką, myślenie w kategoriach „wszystko albo nic”, postawy roszczeniowe, skupianie się na negatywach, dyskredytowanie pozytywów, zaniedbywanie prac szkolnych, drażliwość, apatia, fantazjowanie itp. Stresory szkolne mogą być także jedną z przyczyn fobii i nerwic szkolnych. Niestety, stres i choroby idą ze sobą w parze nie bez powodu. Stres to nie tylko psychologiczna reakcja na bodziec. To reakcja stresowa całego organizmu – zaczynająca się w głowie, ale dotykająca bardzo silnie ciała: zwężają się naczynia krwionośne, podnosi się ciśnienie, a puls przyspiesza, oddech także staje się szybszy, we krwi pojawia się kortyzol i adrenalina, silnie pobudzające hormony. Problem zaczyna się, kiedy taki stan alarmu jest chroniczny. Organizm, szczególnie młodego człowieka, nie jest w stanie wytrzymać takiego długotrwałego obciążenia.

Lęk i strach – podłożem szkolnego stresu

Podstawowymi przyczynami odczuwania przez człowieka lęku i strachu są zagrażające zdarzenia, ich obecność, ich ślady albo oczekiwanie, że się pojawią. Na gruncie szkoły zdarzenia te można mnożyć na potęgę. Psycholodzy twierdzą, że nasi uczniowie, na każdym etapie swej edukacji, odczuwają trzy kategorie lęków: lęk przed kompromitacją, lęk przed niepowodzeniem szkolnym edukacyjnym oraz poczucie zagrożenia wynikające z braku zdolności odpowiadających stawianym w szkole wymaganiom. Liczne badania wskazują, że największa część stresorów szkolnych dotyczy kwestii związanych:

  • Z nauką i organizacją życia szkolnego – mieszczą się tutaj strachy i lęki przed:
    • ogólnie pojętymi niepowodzeniami zarówno obiektywnymi, których wyrazem są oceny niedostateczne, jak i subiektywnymi, polegającymi na uzyskiwaniu ocen poniżej własnych aspiracji ucznia; 
    • sprawdzaniem wiedzy – wywołaniem do tablicy przez nauczyciela, zapowiedzianym i niezapowiedzianym sprawdzianem, kartkówką czy egzaminem, sposobem odpytywania służącym jedynie demaskowaniu niewiedzy ucznia, przed straszeniem oceną niedostateczną, wynikającym z przypisywania nadmiernej rangi notom dobrym; zbyt dużą ilością nauki obfitującej w wiele zbędnych szczegółów, zbyt trudnymi, niezrozumiałymi i obszernymi pracami domowymi, zdemaskowaniem nieprzygotowania do lekcji, koniecznością repetowania klasy; 
    • rzeczywistością klasową – koniecznością siedzenia w jednym miejscu, nieustannym byciem w polu widzenia nauczyciela, zbyt dużą liczbą osób w klasie, zbyt późnymi lub zbyt wczesnymi godzinami rozpoczynania bądź kończenia lekcji, hałasem, złą organizacją zajęć, bałaganem, nieestetycznymi salami lekcyjnymi, brakiem pomocy dydaktycznych, brakiem dyscypliny, nudą na lekcjach (zajęcia prowadzone w sposób sztampowy, według takich samych schematów); brakiem korzystania z atrakcyjnych pomocy edukacyjnych, brakiem momentów potrzebnych na regenerację sił w trakcie zajęć szkolnych, zbyt krótkimi przerwami międzylekcyjnymi.
  • Z relacją z nauczycielem – uczniowskie stresy związane są z demonstrowaniem przez nauczyciela władzy, ośmieszaniem, nadmierną krytyką, straszeniem, stosowaniem agresji słownej, ignorowaniem problemów wychowawczych, bezdusznym egzekwowaniem wymagań oraz niesprawiedliwym ocenianiem, krzykiem, wypowiedziami obrażającymi godność osobistą ucznia, częstym wyrażaniem przekonania o jego niskich możliwościach intelektualnych lub posiadaniu wyłącznie cech negatywnych.
  • Z relacją z innymi uczniami – głównie stresująca jest obawa przed odrzuceniem ze strony rówieśników, brakiem akceptacji w klasie, nietolerancją kolegów, wulgaryzmami, przemocą psychiczną i agresją fizyczną, przed dokuczaniem, zastraszaniem na przerwach i po wyjściu ze szkoły, cyberprzemocą, niezdrową rywalizacją o oceny, wyśmiewaniem i upokarzaniem w obecności klasy.

Co może zrobić nauczyciel?

W maju 2017 r. Instytut Badań Edukacyjnych opublikował wyniki raportu PISA badani byli piętnastolatkowie), który dotyczył poczucia szczęścia i skuteczności uczniów. Co piąty uczeń w szkole czuje się jak outsider. 21% polskich uczniów twierdzi, że czują się w szkole obco, a 20% uważa, że w szkole czują się osamotnieni. Obawy przed testem, nawet jeżeli jest się przygotowanym, deklarowało 46% młodych Polaków. 
Bądźmy realistami – nie da się przeżyć szkoły bezstresowo. Można jednak zadbać o to, by wspólnie z uczniami pracować nad przezwyciężaniem ich stresu, tak by mieli nad nim kontrolę, potrafili zaradzić jego skutkom. Jest to zadanie dla całego grona pedagogicz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy