Rówieśnicy: między procedurą a szkolną codziennością. Co raport o przemocy rówieśniczej mówi o zaufaniu uczniów i reagowaniu szkoły

O istnieniu przemocy rówieśniczej i skali tego zjawiska możemy dowiedzieć się także z innych, niezależnych od siebie źródeł, m.in. z badania Fundacji Dbam o Mój Zasięg2 oraz międzynarodowego projektu HBSC prowadzonego pod auspicjami WHO3, które obejmują różne formy przemocy rówieśniczej, w tym dręczenie i cyberprzemoc. Od sierpnia 2024 r. szkoły i inne podmioty objęte ustawą mają obowiązek stosowania standardów ochrony małoletnich. Określają one także zasady bezpiecznych relacji między uczniami oraz sposób reagowania na ich krzywdzenie. Profilaktyka przemocy rówieśniczej, obok zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, znalazła się wśród kierunków polityki oświatowej państwa na rok szkolny 2025/2026, a przeciwdziałanie temu zjawisku pozostało wśród nich również na rok szkolny 2026/2027. W te priorytety wpisał się ministerialny Tydzień Przeciwdziałania Przemocy Rówieśniczej. Szkoły i placówki mają do dyspozycji konkretne formy działania: zajęcia z wychowawcą, program wychowawczo-profilaktyczny, akcje informacyjne oraz współpracę z organizacjami pozarządowymi. Dzięki nim mogą prowadzić profilaktykę, pomagać rozpoznawać przemoc i wskazywać, jak reagować na jej przejawy. Nie brakuje więc ani formalnych podstaw, ani możliwości działania. Raport pokazuje jednak, co z tego widzi uczeń, który zgłosił przemoc.

Zgłoszenie ≠ realna pomoc

Czwartek, godzina 12:30. Na biurku czekają dokumenty pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Rano okazało się, że koleżanka, która miała dziś reprezentować szkołę w sądzie w sprawie związanej z procedurą „Niebieskie Karty”, jest nieobecna z powodu choroby dziecka. Zastępstwo spada na ciebie. Nerwowo spoglądasz na zegarek, kiedy do gabinetu wchodzi wychowawczyni klasy V B z zanoszącą się płaczem uczennicą. Zuzia nieskładnie próbuje opowiedzieć, co się stało. Masz dla niej osiem minut. Inaczej nie zdążysz na autobus.

Ta scena może być znajoma. W raporcie jej nie zobaczymy. Badanie oddaje perspektywę ucznia, nie warunki pracy osoby, która przyjmuje zgłoszenie. 

W ciągu roku przemoc rówieśniczą zgłosiła jedna trzecia badanych: 16% własne doświadczenie, a 19% krzywdę innej osoby. Najczęściej informowali o niej wychowawcę (64%), innego nauczyciela (37%), pedagoga (18%) lub psychologa (14%). Na pytanie, komu powiedzieliby o przykrej sytuacji w pierwszej kolejności, odpowiadają jednak inaczej: rodzicom (41%) i przyjaciołom (37%). Wychowawcę wskazuje 5%, pedagoga lub psychologa 2%, innego nauczyciela 1%. Można zatem przypuszczać, że szkoła jest dla ucznia częściej miejscem zgłoszenia niż pierwszym wyborem do rozmowy o tym, co się wydarzyło. To zobowiązuje, bowiem dziecko kolejnej próby szukania pomocy może już nie podjąć.

Nie wszystkie wyniki są alarmujące. 79% nastolatków wie, gdzie zwrócić się w razie trudności. U dwóch na pięciu zgłaszających (39%) problem został rozwiązany, co trzeci (34%) otrzymał wsparcie, w 30% przypadków osoba stosująca przemoc poniosła konsekwencje. Ale 22% usłyszało wyłącznie obietnicę, po której nie nastąpiło żadne działanie, a 16% zignorowano. Łącznie, po uwzględnieniu nakładania się odpowiedzi, niemal co trzeci zgłaszający nie doczekał się realnej reakcji. W 21% przypadków sprawa pozostała nierozwiązana. Została jeszcze jedna liczba: 9% uczniów miało po zgłoszeniu dodatkowe trudności.

Czy te liczby pokazują pełny obraz sytuacji w szkole? Nie do końca. Raport przedstawia tylko perspektywę uczniów, a przecież część naszych działań, jak rozmowy z rodzicami czy praca zespołu, toczy się poza ich polem widzenia. Za niejedną składaną obietnicą kryła się realna reakcja szkoły. Tyle że bez informacji zwrotnej uczeń nie wie, że po jego zgłoszeniu podjęto kolejne kroki. Pozostaje więc pytanie, dlaczego tak wielu z nich ma poczucie, że na pierwszej rozmowie wszystko się kończy.

Bariery skutecznej reakcji

Odpowiedzi trzeba szukać w co­dzienności. Część przyczyn należy upatrywać w systemie. Sam fakt zatrudnienia pedagoga lub psychologa nie przesądza o dostępności pomocy. Znaczenie mają liczba godzin specjalisty w placówce, liczba uczniów i prowadzonych równocześnie spraw, a także czas przeznaczany na dokumentację, rozmowy z rodzicami i współpracę z innymi instytucjami. Na pierwszej linii nadal pozostaje wychowawca. Może wysłuchać, zareagować i uruchomić dalsze działania, jednak nie zastąpi pedagoga ani psychologa. Braki kadrowe są realne, ale nie usprawiedliwiają zaniechania. Przyjęcie zgłoszenia i zapewnienie o wsparciu zobowiązują nas do dalszego działania. Trzeba także wrócić do ucznia i powiedzieć mu, co zrobiono oraz jakie będą kolejne kroki. Tak buduje się zaufanie albo je traci. Dziecko, które zostało potraktowane poważnie i otrzymało pomoc, chętniej ponownie zwróci się do dorosłego. Jeśli jednak spotkało się z lekceważeniem, następnym razem może już tego nie zrobić. Uzna, że skoro poprzednia próba niczego nie zmieniła, to i ta nie ma sensu.   

Kolejną przyczyną są granice współpracy z rodzicami. Czasem, mimo ponawianych prób, szkoła nie może nawiązać z nimi kontaktu. Innym razem słyszymy, że w domu dziecko zachowuje się bez zarzutu, więc problem musi tkwić gdzie indziej. Najtrudniej, gdy na stół trafia orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego jako dokument zamykający temat. Tymczasem orzeczenie wpływa na sposób organizowania wsparcia, ale nie wyłącza obowiązku reagowania na krzywdzenie. Rodziców nie można zmusić do udziału w rozmowie ani przyjęcia proponowanych działań. Brak współpracy z ich strony nie zamyka jednak drogi do dalszego działania. Szkoła może dokumentować próby kontaktu, jasno przedstawić problem, zaproponować dalsze kroki oraz uruchomić przewidziane prawem procedury, gdy dobro dziecka pozostaje zagrożone. Jeżeli okoliczności uzasadniają interwencję sądu, ma obowiązek zawiadomić sąd opiekuńczy. Jedną z form takiego zawiadomienia jest złożenie wniosku o wgląd w sytuację dziecka. Pytanie, na ile rzeczywiście podejmujemy kolejne działania, a na ile kończymy na kolejnej rozmowie, po której nic nie następuje.

Powróćmy do danych z raportu dotyczących zgłaszania przemocy, a dokładniej do braku zgłoszeń i wiktymizacji wtórnej.  Co je łączy? Strach. Co piąty uczeń, który wiedział o przemocy, ale nikomu o niej nie powiedział, wskazał właśnie ten powód. W 18% spraw dorosły poruszył temat na forum klasy. Jednocześnie 9% uczniów, którzy zwrócili się po pomoc, miało z tego powodu dodatkowe problemy. Strach przed ujawnieniem przemocy nie jest więc irracjonalny. Opiera się na doświadczeniach i obserwacjach uczniów. 

Rozmowa z klasą w takiej sytuacji bywa potrzebna. Pytanie tylko, czy potrafimy ją poprowadzić tak, by nie dało się wskazać, od kogo wyszła informacja. Sprawdźmy więc zapisy w szkolnych procedurach: kto w szkole wie, że dany uczeń przyszedł do gabinetu; czy sprawa może wrócić do klasy w sposób ujawniający zgłaszającego; czy istnieje u nas droga zgłoszenia inna niż wejście do gabinetu na oczach uczniów siedzących na korytarzu. Część szkół korzysta z anonimowych skrzynek lub aplikacji do zgłaszania przemocy. Forma jest drugorzędna. Liczy się to, żeby uczeń nie musiał wybierać między milczeniem a wystawieniem się na widok publiczny.

Raport jako punkt wyjścia do przeglądu dokumentacji szkolnej

Ustawodawca nakłada na podmioty objęte ustawą obowiązek oceny standardów ochrony małoletnich co najmniej raz na dwa lata, aby dostosować je do aktualnych potrzeb i obowiązujących przepisów. W placówkach, które przyjęły je w 2024 r., termin pierwszej obowiązkowej oceny przypada na 2026 r. Zatem raport „RÓWIEŚNICY” stanowi dobry punkt wyjścia do przeprowadzenia takiej oceny. Zebrane w nim dane można również uwzględnić podczas ewaluacji programu wychowawczo-profilaktycznego, opracowywanego co roku na podstawie diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, czynników chroniących i czynników ryzyka. W obu przypadkach pomocne będzie sześć poniższych pytań:1

1. Czy każdy uczeń wie, do kogo może zgłosić się po pomoc w sytuacji przemocy rówieśniczej?
2. Ile czasu mija od zgłoszenia do pogłębionej rozmowy z uczniem i podjęcia pierwszych działań zabezpieczających?
3. Kto i kiedy wraca do zgłaszającego z informacją, co się dzieje w jego sprawie? 
4. W jaki sposób uczeń może zgłosić problem pracownikowi szkoły? Czy tylko przychodząc do gabinetu pedagoga lub psychologa, czy także inaczej, np. przez anonimową skrzynkę, którą ktoś regularnie sprawdza? 
5. Kto poza osobą przyjmującą zgłoszenie dowiaduje się, że uczeń przyszedł po pomoc? Czy zakres przekazywanych informacji chroni prywatność ucznia zgłaszającego przemoc?
6. Kiedy ostatnio ktoś zgłosił nam przemoc? Co zrobiliśmy i czy dziecko się o tym dowiedziało?

Zakończenie

Otwarcie się dziecka na rozmowę z dorosłym o trapiących je zmartwieniach jest wyrazem zaufania, jakim nas obdarza. Dotyczy to zarówno sytuacji, które dotykają je bezpośrednio, jak i tych, których jest świadkiem. To właśnie wtedy okazuje się, czy wcześniejsze rozmowy podczas zajęć z wychowawcą, lekcji przedmiotowych oraz działań profilaktycznych sprawiły, że uczeń zdecydował się zwrócić do dorosłego po pomoc. Raport RÓWIEŚNICY pokazuje jednak, że samo zgłoszenie problemu nie zawsze prowadzi do reakcji, jakiej dziecko potrzebuje.

Tegoroczna ocena standardów oraz ewaluacja programu wychowawczo-profilaktycznego to dobry moment, by sprawdzić, jakie działania podejmuje szkoła po przeprowadzeniu pierwszej rozmowy. Uczeń nie musi szczegółowo znać procedur obowiązujących w takiej sytuacji. Powinien jednak wiedzieć, że jego zgłoszenie nie zostało pozostawione bez reakcji. Jeśli pominiemy ten krok, zapewnienie o wsparciu może zabrzmieć jak pusta obietnica. Domknięcie sprawy i przekazanie informacji zwrotnej budują zaufanie skuteczniej niż niejedna lekcja o reagowaniu na przemoc. Uczeń, który przychodzi po pomoc, nie zawsze zwraca się do dorosłego po raz pierwszy. Zróbmy wszystko, żeby tym razem ją otrzymał.

Krzywdzi czy pomaga? To zależy od nas
SCENARIUSZ ZAJĘĆ DOTYCZĄCY PRZEMOCY RÓWIEŚNICZEJ DLA KLAS VI–VIII

MODUŁ 1 (45 min)

1. Rozpoczęcie i zasady (5 min)
Prowadzący przedstawia zasady bezpieczeństwa obowiązujące podczas zajęć. Nie zapowiada jeszcze tematu ani nie ujawnia nazw przedmiotów.

2. Podział na grupy (3 min)
Prowadzący dzieli klasę na grupy 4–5-osobowe. Sposób podziału dobiera do sytuacji w klasie. Losowanie może zastosować tylko wtedy, gdy nie grozi ono połączeniem uczniów pozostających w konflikcie lub sytuacji przemocy.

3. Koperty z wynikami badania (6 min)
Każda grupa otrzymuje kopertę. W środku znajdują się osobno opisy oraz wartości procentowe. Zadaniem uczniów jest dopasowanie wartości do opisów. Po sześciu minutach prowadzący kończy pracę, niezależnie od stopnia zaawansowania grup.
W kopercie znajdziecie opisy i wartości procentowe. Waszym zadaniem jest dopasować wartość do opisu. Macie na to sześć minut.

4. Sprawdzenie i rozmowa (7 min)
Prowadzący podaje prawidłowe odpowiedzi. Następnie wybiera dwa lub trzy pytania:

• Która liczba najbardziej was zaskoczyła lub zaniepokoiła?
• Które zachowania łatwo zauważyć, a które mogą pozostać niewidoczne dla dorosłych?
• Które dwie formy przemocy występują równie często, choć jedną z nich trudniej zauważyć?
• Które z wymienionych zachowań dorosły może błędnie uznać za żart lub drobnostkę?

Uwaga dla prowadzącego: dwie pozycje mają tę samą wartość 53%. Pozwala to pokazać, że celowe uderzenie i wykluczenie z grupy lub aktywności w internecie występują równie często, choć pierwsze zachowanie zwykle łatwiej zauważyć.

5. Wprowadzenie tematu (3 min)
Prowadzący przedstawia temat zajęć i wyjaśnia, że przedmiot sam nie krzywdzi. O skutkach decyduje sposób, w jaki człowiek używa go wobec innych. Zapowiada, że każda grupa przyjrzy się temu samemu przedmiotowi z dwóch perspektyw.

6. Jeden przedmiot, dwa sposoby użycia (12 min)
Przedstawiciel każdej grupy losuje nazwę przedmiotu. Grupa otrzymuje kartę pracy i uzupełnia dwie rubryki: Kiedy krzywdzi oraz Kiedy pomaga lub włącza.
Wypiszcie po dwa konkretne zachowania, w których wylosowany przez was przedmiot: 

• może skrzywdzić drugą osobę,
• może komuś pomóc lub włączyć kogoś do grupy.

Prowadzący przypomina, że uczniowie opisują zachowanie, a nie osobę. Nie pozwala na demonstrację podawanych przykładów.

7. Skutki zachowania (9 min)
Grupa wybiera jeden z dwóch przykładów krzywdzenia i uzupełnia dalszą część karty pracy:

• Co może poczuć lub zrobić osoba, wobec której zastosowano takie zachowanie?
• Co może zmienić się w relacjach w klasie?
• Co może zauważyć świadek?

Dostosowanie poziomu: w klasie VI wystarczy jedna możliwa konsekwencja dla osoby pokrzywdzonej i jeden sygnał widoczny dla świadka. W klasach VII–VIII uczniowie odpowiadają na wszystkie trzy pytania.

MODUŁ 2 (45 min)

8. Przypomnienie zasad i celu (3 min)
Prowadzący przypomina zasadę rozmowy bez nazwisk i rozpoznawalnych zdarzeń. Grupy wracają do przygotowanych kart pracy.

9. Recenzja sposobu użycia (15 min)
Każda grupa wraca do pracy nad swoim przedmiotem i wybiera jeden sposób krzywdzenia. Przygotowuje krótką recenzję przypominającą opinię ze sklepu internetowego. Uczniowie oceniają zachowanie, nie przedmiot.
Waszym zadaniem jest napisanie recenzji, takiej jak w sklepie internetowym, ale dotyczącej nie przedmiotu, lecz sposobu jego użycia. Nadajcie jej tytuł złożony z nazwy przedmiotu i zachowania, np. „Telefon: nagrywanie bez zgody”. Opiszcie, na czym polega to zachowanie i jaki skutek może mieć dla drugiej osoby. Zakończcie ostrzeżeniem rozpoczynającym się od słów „Zanim to zrobisz…” albo „Uważaj, gdy…”.

10. Prezentacja (15 min)
Każda grupa ma około dwóch minut. Podaje nazwę przedmiotu, po jednym przykładzie z każdej rubryki oraz jedną możliwą konsekwencję wybranego zachowania, a następnie odczytuje recenzję. Pozostałe przykłady zostają na karcie. Prowadzący przyjmuje najwyżej jedno krótkie dopowiedzenie z klasy i przechodzi do następnej grupy. 

11. Rozmowa po prezentacji (5 min)
Prowadzący wybiera dwa pytania:

• Co było łatwiejsze: wskazanie sposobu krzywdzenia czy pomagania?
• Które zachowanie może wyglądać jak żart, choć dla drugiej osoby nim nie jest?
• Po czym można poznać, że sposób użycia zwykłego przedmiotu przekroczył granicę?
• Które zachowania świadek może przerwać bez narażania siebie?

12. Powieszenie kart i zakończenie (7 min)
Grupy wieszają swoje karty w sali. Na zakończenie prowadzący przypomina: Zachowanie może krzywdzić, nawet gdy ktoś uważa je za żart. Trzeba brać pod uwagę jego skutek dla drugiej osoby.

Uwagi dla prowadzącego

• Limit dwóch sposobów krzywdzenia jest celowy. Zadanie ma pokazać zwyczajność przedmiotów, a nie tworzyć katalog pomysłów.
• Część dotycząca pomagania może być trudniejsza. Jeżeli uczniowie podają hasła typu być miłym, poproś o opis konkretnego zachowania z użyciem danego przedmiotu.
• Przy czapce lub bluzie pilnuj poziomu ogólności. Ten temat łatwo może zostać powiązany z konkretnymi osobami w klasie.
• Przy recenzjach tekst ma dotyczyć zachowania i jego skutków. Jeżeli pozwala rozpoznać konkretne zdarzenie lub osobę, poproś o przeformułowanie.
• Nie poprawiaj wypowiedzi uczniów. Ważne, aby zachowały ich język, ale nie poniżały żadnej osoby ani grupy.
• Nie obiecuj uczniowi pełnej poufności. Wyjaśnij, że informację przekażesz tylko osobom, które muszą pomóc lub zapewnić bezpieczeństwo.
• Karty przygotowane przez uczniów mają sens wtedy, gdy wychowawca wraca do zawartych w nich przykładów przy realnej sytuacji. Samo powieszenie ich w sali nie kończy pracy.

DANE DO KOPERT
Do wycięcia. Opisy i wartości drukujemy osobno. Przygotowujemy jeden komplet dla każdej grupy.

NAZWY LUB ILUSTRACJE PRZEDMIOTÓW

Pula podstawowa:

Rezerwa:

PRZYKŁADY DLA PROWADZĄCEGO

Podajemy tylko wtedy, gdy grupa nie będzie potrafiła rozpocząć pracy nad zadaniem. Pierwszy człon dotyczy krzywdzenia, drugi pomagania lub włączania.

• Telefon.

Krzywdzenie: nagranie lub zdjęcie bez zgody, przesłanie dalej cudzego zdjęcia, utworzenie grupy z pominięciem jednej osoby.

Pomaganie lub włączanie: napisanie do osoby, która została wykluczona, przesłanie notatek nieobecnemu.

• Plecak.

Krzywdzenie: chowanie, przerzucanie między sobą, przeszukiwanie, wysypywanie zawartości. Pomaganie lub włączanie: pomoc w niesieniu, oddanie znalezionej rzeczy, przypilnowanie cudzej własności.

• Krzesło.

Krzywdzenie: zajęcie miejsca obok, aby ktoś nie usiadł, demonstracyjne odsuwanie się, wyciągnięcie krzesła spod osoby, która siada.

Pomaganie lub włączanie: przysunięcie się do osoby siedzącej samotnie, zrobienie miejsca w kręgu.

• Drzwi.

Krzywdzenie: blokowanie wejścia, zamknięcie kogoś w sali lub toalecie, puszczenie drzwi tuż przed kimś.

Pomaganie lub włączanie: przytrzymanie drzwi, wpuszczenie do środka.

• Czapka lub bluza.

Krzywdzenie: komentowanie marki lub stanu ubrania, zabieranie czapki lub bluzy i przerzucanie jej, chowanie rzeczy w szatni.

Pomaganie lub włączanie: pożyczenie bluzy osobie, która zmarzła lub się poplamiła, przypilnowanie rzeczy.

• Zeszyt.

Krzywdzenie: zniszczenie, pisanie po cudzym zeszycie, pokazywanie klasie czyichś notatek lub rysunków.

Pomaganie lub włączanie: pożyczenie notatek nieobecnemu, wspólne nadrobienie materiału.

• Piłka.

Krzywdzenie: celowe uderzenie, konsekwentne pomijanie jednej osoby przy podaniach, niedopuszczanie do gry.

Pomaganie lub włączanie: podanie do osoby stojącej z boku, zaproszenie jej do drużyny.

• Kanapka lub butelka wody.

Krzywdzenie: komentowanie tego, co ktoś je, zabieranie jedzenia, oblewanie.

Pomaganie lub włączanie: podzielenie się,  zjedzenie posiłku z osobą, która siedzi sama.

Przykładowa recenzja

TELEFON: NAGRYWANIE BEZ ZGODY  ★☆☆☆☆

To trwało tylko kilka sekund, ale osoba nagrana nie mogła cofnąć tego, co już zobaczyli inni. Zanim to zrobisz, zapytaj o zgodę i pomyśl, co stanie się z nagraniem po udostępnieniu.

Przypisy:

1. Kopycka, J., Wójcik, S., Raczyński, P. (2026). RÓWIEŚNICY. Raport o przemocy rówieśniczej 2026, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
2. Dębski, M., Pyżalski, J., Borchet, J., Witkowska, H. (2025). Dobre i złe wiadomości – życie online i offline a zdrowie psychiczne polskich nastolatków. Fundacja Dbam o Mój Zasięg.
3. Cosma, A., Molcho, M., Pickett, W. (2024). A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. HBSC international report from the 2021/2022 survey. Volume 2. WHO Regional Office for Europe.
4. Kopycka, J., Wójcik, S., Raczyński, P. (2026). RÓWIEŚNICY. Raport o przemocy rówieśniczej 2026, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.