Uczeń uwięziony w sieci lajków – co stoi za poszukiwaniem uznania w mediach społecznościowych?

Poradnik pozytywnego wychowania

Uzależnienie od mediów społecznościowych to nowe zjawisko związane z rozwojem technologii, które dotyczy zarówno dzieci, jak i dorosłych. W case study omawiamy przypadek uczennicy ósmej klasy, która nadużywa mediów społecznościowych. Jakie są przyczyny i skutki uzależniania od social mediów?

Studium przypadku Ani 

Ania jest uczennicą klasy ósmej szkoły podstawowej, do tej pory nie sprawiała żadnych poważnych problemów wychowawczych. Z analizy obecności wynika, że Ania notorycznie spóźnia się do szkoły na pierwsze lekcje, zdarza się, że nie przychodzi do szkoły wcale. W odpowiedzi na pytanie o powód spóźnienia lub brak obecności na lekcji najczęściej pada odpowiedź, że uczennica zaspała, spóźniła się na autobus lub była przeziębiona. Na początku roku szkolnego uczennica pozytywnie reagowała na prośby schowania telefonu komórkowego, ale teraz robi to niechętnie, z irytacją czy złością. 

POLECAMY

Ania szybko dekoncentruje się na lekcji, myślami jest gdzie indziej, często sięga po telefon podczas lekcji. Nauczyciele zwracają jej uwagę, aby nie korzystała z telefonu podczas lekcji. Ania wtedy przeprasza i tłumaczy się tym, że czeka na SMS-a od mamy, która jest teraz w szpitalu i miała zabieg, albo od babci, która jest schorowana i miała jej przesłać listę zakupów. Obecnie stała się opryskliwa, traci kontrolę nad swoim zachowaniem. Uczennica często przynosi też zwolnienia z uczestnictwa z zajęć wychowania fizycznego. Gdy inne uczennice ćwiczą, Ania siada na ławce z telefonem komórkowym w ręku, cały czas sprawdza coś, przegląda swoje konta społecznościowe. Na prośbę nauczyciela, aby schowała telefon i nie używała go w tym czasie, reaguje rozdrażnieniem, robi to niechętnie. Po kilku minutach zgłasza nauczycielowi ból brzucha czy głowy i udaje się do gabinetu pielęgniarki szkolnej.

Ania nie jest przygotowana do lekcji, nie odrabia wszystkich zadań domowych, jej oceny się pogorszyły. Na przerwach albo rozmawia z koleżankami i pokazuje coś na telefonie, czyta komentarze na Facebooku, Instagramie czy TikToku pozostawione przez innych uczestników pod jej zdjęciami, postami lub filmikami, jakie umieszcza na portalach społecznościowych, albo siedzi samotnie z telefonem, przegląda komentarze, bardzo się przy tym emocjonalnie angażuje.

Nie masz konta na Facebooku – nie żyjesz 

Powyższy przypadek dotyczy uzależnienia od mediów społecznościowych. To dość nowe zjawisko występujące u młodych i starszych osób na coraz większą skalę. Związane jest nie tylko z postępem technologicznym, ale przede wszystkim z reorganizacją dotychczasowych form spędzania casu wolnego oraz nieumiejętnym korzystaniem z social mediów.

Z obserwacji zachowania uczennicy, a także z przeprowadzonej z nią rozmowy wynika, że Ania jest uzależniona od social mediów[1]. W jej przypadku „bycie w sieci” ma charakter wewnętrznego przymusu, bo Ania nie jest w stanie oprzeć się impulsom, które popychają ją do angażowania się w czynność „nałogową”: zaglądanie do kont w mediach społecznościowych, przeglądanie postów, czytanie komentarzy, udostępnianie wiadomości. Ania „bycie w sieci” traktuje jako normę społeczną: „Nie masz konta na FB, nie żyjesz” – szuka tam uznania innych dla tego, co robi; „W sieci można być tym, kim chce się być, a nie tym, kim się jest naprawdę”.

Uczennica przyznaje, że odczuwa stan silnego niepokoju i wewnętrznego napięcia tuż przed rozpoczęciem czynności, a potem odczuwa jednocześnie ulgę i przyjemność, co motywuje ją do ponownego angażowania się w czynność nałogową w celu odczucia przyjemności (mechanizm błędnego koła). Uczennica stwierdziła, że nie panuje nad sobą: traci kontrolę nad wykonywaną czynnością, nie może przestać zaglądać, nie potrafi skupić się na lekcji w szkole, w domu na zadaniach. Jej myśli i działania koncentrują się wokół lajków i komentarzy, jakie otrzymuje, a jej zachowanie staje się coraz częściej powtarzane, trwa dłużej niż początkowo planowała. Z wypowiedzi uczennicy wynika, że próbowała przerwać niewłaściwe zachowanie samodzielnie, jednak próby te nie przyniosły pożądanych rezultatów.

Uczennica zdaje sobie sprawę z tego, że zaniedbała naukę, realne relacje z rówieśnikami, że ma problemy w domu, ale nie potrafi zaprzestać czynności „nałogowych”. Z raportu aplikacji kontrolującej aktywność zainstalowanej na telefonie wynika, że zachowanie Ani przybiera na intensywności. Gdy uczennica nie może podjąć nałogowego zachowania, pojawia się u niej niepokój i rozdrażnienie. Zaobserwowane zachowanie trwa już sześć miesięcy[2].

Uzależnienie od mediów społecznościowych 

Uzależnienie do mediów społecznościowych stanowi pewien rodzaj uzależnienia behawioralnego (czynnościowego). To grupa uzależnień psychicznych związana z utrwalonym i wielokrotnym (nałogowym) wykonywaniem pewnych czynności służących zmniejszeniu uczucia napięcia i poprawie samopoczucia. Dzięki wykonywaniu czynności osoba odczuwa przyjemność, radość, doznaje ulgi i uczucia zaspokojenia.

Zgodnie z obowiązującą klasyfikacją (ICD-10 i ICD-11) w diagnostyce psychologicznej uzależnieniom behawioralnym przypisuje się następujące cechy: silne pragnienie lub poczucie przymusu podejmowania określonych zachowań, trudności w kontrolowaniu zachowania związanego z danym obszarem działania, fizjologiczne objawy odstawienia występujące, gdy zachowanie zostało przerwane lub ograniczone, stwierdzenie potrzeby nasilenia zachowań w celu uzyskania efektów wcześniej uzyskiwanych przy mniejszym nasileniu, narastające zaniedbywanie innych źródeł przyjemności, kontynuacja szkodliwych zachowań mimo wyraźnych szkód z nimi związanych.

U osoby uzależnionej od mediów społecznościowych występuje silne pragnienie wykonania danej czynności, następuje utrata kontroli, pojawiają się objawy zespołu abstynencyjnego w postaci różnych dolegliwości i niepokoju oraz przymusowe pragnienie kontynuowania aktywności pomimo jej negatywnego wpływu na funkcjonowanie psychospołeczne.

Uzależnienie od mediów społecznościowych ma wspólną cechę z uzależnieniami od substancji psychoaktywnych – nieprawidłową kontrolę impulsów. Osoba uzależniona nie tylko odczuwa przymus rozpoczęcia czynności, ale będzie też skłonna tę czynność kontynuować najdłużej, jak to tylko jest możliwe.

Uzależnienie od mediów społecznościowych może pojawić się u wszystkich, bez względu na wiek, płeć, wykształcenie, miejsce zamieszkania. Z przeprowadzonych na ten temat badań wynika, że kobiety częściej logują się do sieci, spędzają tam więcej czasu. Istnieje silna zależność między uzależnieniem od mediów społecznościowym a określonymi cechami osobowości i poziomem samooceny. Osoby z niskim poczuciem wartości, z niższą samooceną i wyższym poziomem ekstrawersji, z neurotyzmem, z niską stabilnością emocjonalną, z narcyzmem oraz z nieśmiałością wykazują większe skłonności do uzależnienia. Wiek dorastania jest okresem w rozwoju człowieka szczególnie podatnym na uzależnienia behawioralne.

Jakie są przyczyny uzależnienia od social mediów?

Przyczyn uzależnienia od mediów społecznościowych należy szukać w niezaspokojeniu potrzeby przynależności, uznania i autoprezentacji. Posiadanie profilu na znanych portalach społecznościowych stało się społeczną normą. Nie każdy uczeń popadnie w głębokie uzależnienie, nie każdy patrzy na ilość lajków i komentarzy. Uzależnienie od mediów społecznościowych zależeć będzie od współwystępowania wielu czynników: osobowościowych, poznawczych, środowiskowych, potrzeb i celów osoby. W grupie ryzyka znajdują się osoby ze skłonnością do depresji, lęku społecznego, które będą poszukiwać pozytywnych wzmocnień i gratyfikacji w sieci. „Bycie w sieci” dla tych osób jest bezpieczniejszym sposobem funkcjonowania i stylem radzenia sobie z rzeczywistością. 

W celu potwierdzenia u Ani zaburzeń w korzystaniu z social mediów wychowawca i pedagog szkolny przeprowadzili rozmowę z Anią w oparciu na kwestionariuszu badającym skalę zaburzenia (kwestionariusz znajduje się na końcu tekstu). Dodatkowo psycholog szkolny przeprowadził jeden z testów przesiewowych: Test Kimberly Young Internet Addicton Test (IAT) – polska adaptacja testu: Majchrzak i Ogiska-Bulik (2006), oraz test Skala Uzależnienia od Facebooka (BFAS), Andreassen C.S., Torsheim T., Brunborg G.S., Pallesen S. – polska adaptacja testu: Charzyńska, Góźdź (2014).

Wyróżnia się 4 typy uzależnienia od mediów społecznościowych[3]:
  • typ pierwotny – polega na uzależnieniu od cech konkretnej aplikacji społecznościowej,
  • typ wtórny – uzależnienie się od czynności realizowanych w sieci, aplikacja jest sposobem na realizowanie tej czynności, np. od pos...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy