Dołącz do czytelników
Brak wyników

Za drzwiami gabinetu

5 czerwca 2020

NR 117 (Czerwiec 2020)

Uczeń z zespołem Tourette’a − jak dostosować formy i metody pracy do jego możliwości?

52

Gdy do klasy trafia dziecko z tikami, często trudno jest nam zrozumieć, dlaczego uczeń ten nie jest w stanie kontrolować swojego ciała. Tiki to mimowolne, czyli niezależne od woli, szybkie, nagłe, krótkotrwałe, skoordynowane i nierytmiczne skurcze mięśni jednej lub więcej części ciała lub wydawane dźwięki bądź słowa. Na ogół są traktowane jako zjawisko przemijające i niegroźne. Mają one jednak znaczący wpływ na ogólne funkcjonowanie dziecka, jego poczucie własnej wartości, relacje społeczne i czasami osiągane wyniki w szkole.

Zespół Tourette’a jest przewlekłym schorzeniem neurologicznym. Polega na występowaniu złożonych tików ruchowych oraz jednego lub kilku tików wokalnych, które mogą się ujawniać od wieku przedszkolnego do około 15. roku życia. Największe nasilenie objawów występuje między 10. a 12. rokiem życia. Do prostych tików motorycznych zalicza się m.in. uporczywe mruganie, potrząsanie głową, napięciowe ruchy ramion, dłoni, języka, grymasy twarzy, zaciskanie pięści, otwieranie ust, ruchy przypominające potakiwanie lub zaprzeczanie. Do złożonych tików ruchowych zalicza się: podskakiwanie, uderzanie, dotykanie, obwąchiwanie. Proste tiki wokalne to np. pomruki, chrząkanie, jęki, czkawka, pociąganie nosem, wzdychanie, gwizdanie, cmokanie, mlaskanie. Wyróżnia się też następujące złożone tiki motoryczne i wokalne:

  • echopraksję – przymusowe naśladowanie ruchów, gestów wykonywanych przez inne osoby; 
  • echolalię – mimowolne powtarzanie zasłyszanych głosek, sylab, słów, zdań; 
  • palilalię – automatyczne powtarzanie własnych, wypowiedzianych przez siebie głosek, sylab, słów, zdań; 
  • koprolalię – przymusowe wypowiadanie wulgarnych słów; 
  • kopropraksję – mimowolne wykonywanie obscenicznych gestów i czynności. 

Postępowanie w przypadku ucznia z chorobą tikową

Sytuacja dziecka z chorobą Tourette’a w szkole nie należy do łatwych – nie tylko ze względu na objawy, które mogą zakłócić tok lekcji i przyciągać uwagę otoczenia, ale także z powodu licznych i często współwystępujących zaburzeń. W zależności od ich charakteru dostosowanie form i metod pracy do możliwości psychofizycznych ucznia będzie wyglądało różnie. W każdym jednak przypadku pedagog i nauczyciele muszą postępować według następujących zasad:

  • Tiki nie są winą dziecka – nie można go za nie karać.
  • Nawiąż ścisłą współpracę z rodzicami i terapeutą w celu ustalenia wspólnych kierunków pomocy dziecku.
  • Stwórz przyjazne dziecku środowisko w szkole. Przeprowadź edukację innych dzieci i ich rodziców, zapoznaj grono pedagogiczne i obsługę ze specyfiką objawów. Omów z nimi sposoby reagowania i zachowania, gdy tiki się pojawiają.
  • Akceptuj objawy:
    – nie mów dziecku, żeby przestało tikać,
    – nie ośmieszaj ani nie krytykuj dziecka, dlatego że ma tiki,
    – nie pocieszaj dziecka, jeśli pojawi się tik,
    – nie każ dziecku przerywać wykonywanej czynności (odpowiedź przy tablicy, praca w ławce) z powodu pojawiającego się tiku.
  • Obserwuj tiki: w jakich sytuacjach się pojawiają i co je wzmacnia, i wspieraj dziecko w pracy z objawami. Będzie to rzetelne źródło informacji, niezbędne dla trwającego procesu terapii. 
  • Naucz dziecko, że nie musi się wstydzić tików, nie musi ich ukrywać.
  • Ignoruj objawy, nie poświęcaj im uwagi. Postawa dorosłych będzie modelowała zachowania dzieci. W sytuacji tików, które w sposób widoczny zaburzają tok lekcji, ustal z dzieckiem i rodzicami czy terapeutą plan postępowania.
  • Nie nagradzaj ucznia z tikami zwolnieniem z wykonania zadań, dodatkową uwagą. Dziecko nie powinno uzyskiwać wtórnych korzyści ze swojej choroby. Wymagania stawiane dziecku z tikami powinny być modyfikowane, a nie zmniejszane. 
  • Pamiętaj, że w okresie nasilenia tików uczeń nie będzie w stanie wykazać się swoją wiedzą i faktycznymi umiejętnościami. Tiki ruchowe pogorszą charakter pisma, sam fakt nasilenia tików osłabi koncentrację uwagi, zwiększy drażliwość dziecka i jego impulsywność.

Ważne jest tworzenie przyjaznego środowiska szkolnego, w którym dziecko z zespołem Tourette’a nie będzie odtrącone przez rówieśników i będzie miało takie same szanse uczenia się jak inni. Wskazane jest zatem, by nauczyciel, za zgodą rodziców i dziecka, przeprowadził rozmowę z innymi uczniami na temat objawów występujących u kolegi lub koleżanki oraz omówił sposoby zachowania i reagowania otoczenia w sytuacji, gdy tiki się pojawiają. Niejednokrotnie u osób chorujących rozwijają się dodatkowe powikłania, będące konsekwencją zaniżonej samooceny, dużego poczucia niepewności, bycia gorszym, dziwnym, napiętnowanym, układające się w obraz zaburzeń lękowych i depresyjnych. Należy pamiętać, że powikłania te mogą rozwijać się stopniowo i skrycie. W związku z tym zawsze wskazana jest baczna obserwacja 
ucznia, ukierunkowana na wszelkie przejawy nasilania się schorzenia podstawowego oraz inne niepokojące symptomy. Jest to za każdym razem sytuacja, która wymaga kontaktowania się z rodzicami dziecka.

Zaburzenia współwystępujące, wpływające na funkcjonowanie ucznia w szkole

Na funkcjonowanie szkolne dziecka z tikami duży wpływ mają zaburzenia towarzyszące, takie jak zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) i specyficzne zaburzenia rozwoju umiejętności szkolnych (dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia). Duża impulsywność, trudności ze skupieniem uwagi, nadruchliwość, objawy obsesyjno-kompulsyjne, zaburzenia językowe, zaburzenia lękowe mogą, w stopniu większym niż schorzenie podstawowe, zaburzać funkcjonowanie dziecka. W przypadku zaburzeń współwystępujących nauczyciel również powinien posiadać informacje na temat zalecanych form pracy i oddziaływań.

  • Objawy ADHD związane są z nadmierną nadruchliwością, zaburzeniami uwagi, impulsywnością, a także czasami z niedojrzałością emocjonalną. Ważne, z punktu widzenia radzenia sobie przez dziecko w szkole, są deficyty funkcji wykonawczych, trudności z zarządzaniem czasem, organizacją i planowaniem, formułowaniem celów, rozpoczynaniem i kontynuacją zadań, porządkowaniem informacji, reakcjami na niespodziewane wydarzenia. Stanowią także przyczynę trudności w realizacji długoterminowych projektów i zadań.
  • Trudności związane z pisaniem mogą być skutkiem zaburzeń w integracji wzrokowo-przestrzennej (specyficzne trudności w uczeniu się) bądź tików, szczególnie odczuwalnych w dłoni, ramieniu, oczach (mruganie), spowodowane koniecznością dotknięcia lub chwycenia czegoś czy skurczami palców. Mogą przejawiać się powolnym i mozolnym tempem pisania, niedbałym pismem, błędami ortograficznymi i interpunkcyjnymi, trudnościami z przepisywaniem z książki lub tablicy, a także ze spójnym formułowaniem myśli w zdania. Na pismo może także wpływać konieczność ciągłego zmazywania, poprawiania, zaczynania tekstu od nowa bądź problemy sensoryczne (przykładowo: przyciskanie ołówków, kredek czy wąchanie ich).
  • U dzieci z tikami mogą pojawiać się objawy wpływające na mowę, utrudniające uczenie się oparte na deficytach w rozwoju językowym ogólnie występujące u dzieci, a także specyficzne dla osób z zaburzeniami tikowymi. Te ostatnie mogą przejawiać się powtarzaniem własnych słów lub wypowiedzianych przez kogoś innego. Może to brzmieć jak jąkanie, ale w rzeczywistości wiąże się z wypowiadaniem słów lub całych fraz. Zdarza się, że inni uczniowie będą wykorzystywać ten objaw przez szeptanie lub mówienie niewłaściwych słów, tak aby uczeń z zespołem Tourette’a powtarzał je, narażając się tym samym na niepotrzebny stres spowodowany zakłócaniem lekcji i byciem przedmiotem żartów kolegów. Dodatkowo, objaw ten może być szczególnie widoczny przy zadaniach związanych z czytaniem lub pisaniem. Uczeń może mieć trudność z dokończeniem zadania, ponieważ przepisuje lub powtarza słowo czy frazę wielokrotnie.
  • Zaburzenia wynikające ze specyfiki funkcjonowania percepcyjno-motorycznego oraz poznawczego u dzieci w normie intelektualnej dotyczą dysfunkcji analizatorów, dysleksji, dysgrafii, dysortografii i dyskalkulii.
  • U wielu dzieci z zespołem Tourette’a i tikami widoczne są zachowania obsesyjno-kompulsyjne, polegające na niekontrolowanej potrzebie ukończenia czy wykonania pewnych rytuałów. Uczeń może odczuwać potrzebę powtarzania pracy ze względu na błędy czy niedoskonałości, które w rzeczywistości są nieistotne lub niemal niewidoczne. Niektóre dzieci mogą odczuwać potrzebę kilkukrotnego dotknięcia czegoś przed wejściem do klasy. Starsi uczniowie mogą zamartwiać się, że coś złego może stać się ich bliskim, jeśli nie wykonają czynności, np. nie policzą w myślach. Inne objawy to nawracające, natrętne myśli wywołujące wyraźny niepokój u ucznia. Powyższe objawy mogą znacząco wpływać na funkcjonowanie dziecka w klasie i jego efektywną pracę.

Wpływ leczenia farmakologicznego na dziecko z ZT

Problemem mogącym oddziaływać na funkcjonowanie ucznia w szkole jest wpływ farmakoterapii. Niestety, nie ma jednego skutecznego leku stosowanego w chorobie tikowej. Wiele z obecnie polecanych farmaceutyków ma liczne skutki uboczne. Do najczęstszych należą: przyrost masy ciała, drażliwość, „spowolnione myślenie”, zmęczenie, objawy depresyjne, lękowe czy ciężkie reakcje alergiczne. Negatywnymi konsekwencjami mogą być również: senność, zaburzenia uwagi, pogorszenie jakości pisma, a nawet ogólne pogorszenie si...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy