Dołącz do czytelników
Brak wyników

WARSZTAT PRACY

13 sierpnia 2021

NR 126 (Wrzesień 2021)

Wychowawca – nauczyciel pierwszego kontaktu

0 52

Szkoła – prócz swojej funkcji edukacyjnej, która jest jej głównym zadaniem – realizuje też funkcję wychowawczą. Zadanie to jest w głównej mierze powierzane nauczycielom pełniącym funkcję wychowawców klas. Każdy oddział w szkole (zarówno podstawowej, jak i ponadpodstawowej) ma przydzielonego nauczyciela będącego opiekunem i przewodnikiem grupy uczniów. Wydawać by się mogło, że są to czynności proste i przyjemne, jednak wielość zadań, jakie ma do spełnienia wychowawca, sprawia, że nie każdy jest w stanie wywiązać się z powierzonych mu obowiązków, czerpiąc jednocześnie z tego satysfakcję.

Rozwiązywanie problemów wychowawczych oraz realizowanie założeń programu wychowawczo-profilaktycznego szkoły to główne zadania, jakie powinien realizować wychowawca. Jak wiadomo, właściwe sprawowanie opieki nad grupą dzieci czy młodzieży wymaga sporego nakładu pracy i wnikliwego poznania każdego z nich. Wieloaspektowe spojrzenie na sylwetkę ucznia determinuje obowiązki wykraczające poza mury szkoły. Ogląd całości środowiska, w jakim funkcjonuje podopieczny, pozwala dokładnie rozpoznać, zdiagnozować oraz zaspokoić wszystkie jego potrzeby wychowawcze. Praca z zespołem klasowym, tworzonym przez wiele indywidualności, wymaga sporej wiedzy pedagogicznej oraz doświadczenia i predyspozycji wychowawczych. Integracja zespołu klasowego, a także wywieranie na niego takiego wpływu, by kształtować właściwe postawy życiowe oraz dbać o postępy edukacyjne, to podstawowe zadania stojące przed opiekunem klasy. Tak więc warto rzetelnie przygotować się do pełnienia funkcji wychowawcy, gdyż tylko odpowiednie podejście oraz zbudowanie właściwej relacji z uczniami, opartej na zaufaniu, ale też egzekwowaniu realizacji obowiązków, pozwala osiągnąć sukces wychowawczy. 
Rozpoczynając pracę z zespołem klasowym, należy bardzo uważnie i wnikliwie przygotować się do realizacji tego niełatwego zadania. Jak wiadomo, bardzo ważne jest tak zwane pierwsze wrażenie, dlatego nauczyciel nie powinien przyjąć postawy zbyt surowej i zamkniętej, ale także nie powinien emanować zbytnio otwartością i postawą koleżeńską wobec uczniów. Właściwe wyważenie prezentowanych cech pozwala na zachowanie odpowiedniej relacji nauczyciel–uczeń, co w przyszłości będzie skutkowało budowaniem wzajemnego zaufania i szacunku. 
Najistotniejszym zadaniem wstępnym nauczyciela wychowawcy jest właściwe rozpoznanie potrzeb swoich podopiecznych. W tym celu powinien on zapoznać się szczegółowo z dokumentacją uczniów, zorganizować spotkanie z rodzicami oraz stworzyć okazję do realizacji zajęć integracyjnych mających na celu wzajemne poznanie się. Właściwy i stały kontakt z rodzicami i opiekunami uczniów pozwala realizować proces wychowawczy w sposób kompleksowy, a wymiana informacji pomiędzy stronami gwarantuje sprawowanie najlepszej opieki i wychowania dzieci. 
Kolejnym etapem pracy jest stworzenie przez nauczyciela własnego programu wychowawczo-profilaktycznego dostosowanego do potrzeb i możliwości uczniów. Plan ten powinien być zgodny z założeniami programu wychowawczo-profilaktycznego szkoły. Każdy wychowawca powinien zwrócić szczególną uwagę na uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, uczniów z dysfunkcjami, niepełnosprawnościami oraz chorobami przewlekłymi w swojej klasie. Bardzo ważne jest bowiem, by takie dzieci od samego początku były właściwie traktowane oraz by proces integracyjny klasy dostosowany był do ich szczególnych wymagań. Nie oznacza to oczywiście innego, specjalnego traktowania, jednak należy wziąć pod uwagę chociażby ograniczone możliwości poruszania się takich uczniów przy planowaniu wycieczek czy innych zajęć integrujących zespół klasowy. 

POLECAMY

Zacznijmy od obowiązków

Praca wychowawcy, oprócz sprawowania opieki nad zespołem klasowym, wiąże się też z wieloma obowiązkami wynikającymi ze szczegółowych zapisów prawnych. By właściwie realizować swoje zadania, wychowawca powinien rozeznać się w sytuacji rodzinnej i materialnej ucznia – dzięki temu możliwe jest wspieranie dziecka w trudnych czy problematycznych dla niego sytuacjach. Ponadto opinia wychowawcy jest niezwykle ważna w przypadku zabiegania o pomoc materialną w postaci stypendium socjalnego, stypendium za dobre wyniki w nauce czy stypendium sportowego. Rolą wychowawcy jest też sprawiedliwe ocenianie uczniów – zarówno pod względem wyników w nauce, jak i zachowania. Niezwykle ważne jest właściwe przekazanie kryteriów oceniania oraz wyjaśnienie uczniom wagi i znaczenia zapisów zawartych w statucie szkoły. Wychowawca powinien też odpowiednio wcześnie informować rodziców niepełnoletnich uczniów o przewidywanych ocenach semestralnych czy rocznych. Kolejnym ważnym zadaniem wychowawcy jest organizacja pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jeśli wychowawca zauważy konieczność udzielenia jakiejkolwiek formy pomocy, może zainicjować ją na terenie szkoły bądź też skierować ucznia na badania do placówki specjalistycznej. Ważne jest też stałe monitorowanie efektów udzielania pomocy oraz ewentualna modyfikacja jej form i metod tak, by jak najbardziej odpowiadały potrzebom ucznia. To zadanie wiąże się z kolejnym, jakim jest utrzymywanie stałej współpracy z rodzicami swoich wychowanków. Współpraca powinna dotyczyć zaspokajania potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci, działań, jakie są podejmowane przez szkołę, rozwiązywania trudności wychowawczych, a także informowania o postępach w nauce. Do obowiązków wychowawcy należą również sprawy administracyjne, takie jak: prowadzenie dokumentacji uczniów, usprawiedliwianie ich nieobecności, wypisywanie świadectw, gromadzenie i uzupełnianie wszelkiej dokumentacji wymaganej w danym typie placówki.

Na czele pierwszaków

Szczególnym momentem w pracy każdego wychowawcy jest objęcie zespołu pierwszoklasistów. Nie jest istotne, czy jest to grupa przestraszonych siedmiolatków, czy też zlepek indywidualności w postaci pierwszej klasy szkoły ponadpodstawowej. Przed wychowawcą stoi ogrom pracy, jaką trzeba włożyć w integrację zespołu oraz przekazanie uczniom zasad obowiązujących w danej szkole. Najważniejszym chyba elementem tego procesu jest właściwe wyczucie oraz wejście w rolę obiektywnego i przyjaznego partnera procesu edukacji. Uczniowie powinni wiedzieć, że szkoła jest miejscem im przyjaznym, a wychowawca – osobą, do której mogą zwrócić się z każdym problemem. Wypracowanie właściwego poziomu zaufania do obcej przecież osoby nie jest łatwe, jednak właściwe podejście do dzieci i młodzieży owocuje partnerstwem.

Jestem tutaj nowy, czyli o przejęciu wychowawstwa

Wyjątkową sytuacją jest ta, kiedy inny wychowawca przejmuje zespół klasowy w zastępstwie dotychczasowego. Warto w takiej sytuacji przeprowadzić właściwe rozeznanie sytuacji wychowawczej i edukacyjnej klasy, w czym pomocny może być dotychczasowy wychowawca. Powinien on przekazać pełną dokumentację uczniów, a także udzielić wskazówek co do stosowanych metod wychowawczych oraz sposobu postępowania z uczniami. Oczywiście, nowy wychowawca przejmujący zespół nie powinien kopiować sposobu pracy z klasą swojego poprzednika, jednak musi wziąć pod uwagę to, że dla uczniów nie jest to łatwa sytuacja, bowiem oczywiste jest, że przyzwyczaili się oni do dotychczasowego opiekuna. Ważne jest zatem postępowanie według zasad podobnych jak przy objęciu pierwszoklasistów. Warto jasno i precyzyjnie określić zasady, a także nawiązać współpracę z rodzicami uczniów. 

Prywatność szczególnie chroniona

Każdy człowiek ma prawo do prywatności i powinien dbać o respektowanie tego prawa. Zawód nauczycielski jest na tyle specyficzny, że uczniom, rodzicom i innym nauczycielom może wydawać się, że wszelkie informacje o nauczycielach powinny być jawne. To błąd, ponieważ prywatność jest nam potrzebna, jest ona jednym z czynników mających wpływ na nasz dobrostan psychiczny. Pamiętajmy, że wszelkie informacje dotyczące naszego życia prywatnego, poglądów, opinii niezwiązanych z pracą zawodową mogą zostać wykorzystane niekoniecznie w sposób konstruktywny. Nie ma potrzeby „wpuszczać” uczniów i rodziców do swojego pozazawodowego życia; to zaburza relacje i jest przeszkodą w stawianiu granic. 

Zaangażowanie w sam raz

Praca wychowawcy jest zajęciem niezwykle angażującym i absorbującym nauczyciela. Jednak należy pamiętać o tym, iż właściwy poziom zaangażowania jest konieczny do utrzymania optymalnego poziomu relacji zarówno z uczniami, jak i ich rodzicami, a także do obiektywnego spojrzenia na zespół klasowy. Nie oznacza to oczywiście, że wychowawca nie powinien zbytnio się angażować, zwłaszcza w sprawy wymagające jego szczególnej uwagi, ale też nadmierne ingerowanie w życie uczniów, ich edukację czy sposób wychowywania w domu rodzinnym nie jest wspierające. Doświadczony wychowawca wie, gdzie leży granica pomiędzy byciem wychowawcą a nadmiernym zaangażowaniem. Pełnienie funkcji wychowawcy to bardzo odpowiedzialne zadanie, rzutujące na przyszłość młodych ludzi. Pamiętać jednak należy, iż wychowanie następuje wspólnie z działaniami domu rodzinnego i otoczenia ucznia. 

To jest moja granica 

Uczniowie potrzebują stałości, przewidywalności i bezpieczeństwa. To wszystko można w dużej mierze osiągnąć dzięki ustaleniu i przestrzeganiu granic. Granica to forma wyrażenia tego, na co osoba ją wyznaczająca jest skłonna się zgodzić, pozwolić. Tak więc granice wyznacza wychowawca i dotyczą one jego systemu wartości. Należy w tym miejscu wspomnieć również o zasadach, które odnoszą się do ogółu i wskazują zachowania pożądane społecznie. Warto podkreślić, że istnieją granice, które są stałe i niezmienne (najczęściej związane z zapewnianiem uczniom bezpieczeństwa lub te wynikające z przekonań wychowawcy), oraz takie, które w zależności od różnych warunków, czynników mogą ulec zmianie. 

Self care 

Higiena w pracy wychowawcy jest niezwykle ważna z uwagi na zachowanie dobrego zdrowia fizycznego i kondycji psychicznej. Dążąc do tego, należy skupić się na podejmowaniu aktywności fizycznej, gdyż badania dowodzą, że tego typu działanie jest najlepszym sposobem na rozładowanie stresu. Równie ważne jest także wzmacnianie i dbanie o przyjemności. Nagroda otrzymana od samego siebie ma szczególną moc, gdyż jest odpowiedzią na nasze realne potrzeby, zatem warto to czynić zgodnie z własnymi preferencjami. J. Fengler podaje następujące propozycje nagradzania samego siebie: specjalne, ulubione jedzenie (w dozwolonych ilościach, raz na jakiś czas), spotykanie się z osobami atrakcyjnymi, inteligentnymi, interesującymi, odnoszącymi sukcesy, rozwiązywanie zadań problemowych (krzyżówki, zadania matematyczne, problemy techniczne), słuchanie ulubionej muzyki (samotne w zaciszu domowym, grupowe podczas koncertów – w zależności od preferencji), zajmowanie się muzyką (śpiew, gra na instrumentach), oglądanie lub uprawianie sportu, słuchanie radia, oglądanie telewizji, czytanie, zakupy, odprężenie, relaksacja, rozluźnienie, joga, ćwiczenia oddechowe, sen, spotkania z przyjaciółmi, wyjścia do: kina, restauracji, fryzjera, teatru, dyskoteki, czynności związane z odprężeniem: kąpiel z pianą, masaż, sauna, jacuzzi, kontakt ze zwierzętami, majsterkowanie, budowanie, robótki ręczne, uzupełnianie zaległości w domu, wycieczki.
Nie należy również zapominać o właściwej diecie oraz odpoczynku. 

Grupa – zbiór jednostek 

Zespół klasowy jest społecznością tworzoną przez indywidualne jednostki. Warto podkreślić, że każde dziecko odgrywa jakąś rolę w tym zespole, każdy członek jest wartościowy i buduje grupę. Żeby zrozumieć grupę, trzeba obserwować wszelkie mechanizmy oraz zachowania uczniów podejmowane w życiu grupowym. Podobnie jest, jeśli chodzi o zrozumienie jednostki – tutaj należy dodatkowo poznać szczegółowe zagadnienia dotyczące rozwoju oraz wyzwań, które mogą pojawić się w danym wieku. To niezwykle ważne, aby wspierać młodych ludzi, towarzyszyć im w drodze rozwojowej oraz pomagać pokonywać trudności, dlatego świadomy wychowawca powinien wykazać się łagodnością, uważnością i wyrozumiałością. W bibliografii wskazano pozycje rozwijające tę tematykę. 

Lekcja wychowawcza z pomysłem

W planie wszystkich klas, począwszy od IV klasy szkoły podstawowej, przewidziano jedną lekcję tygodniowo do dyspozycji wychowawcy. Proponuje się, by lekcje te poświęcać na rozwijanie tematyki z zakresu wychowania, profilaktyki, rozwoju osobistego, unikając jednocześnie spraw organizacyjnych. Trzeba pamiętać, by zajęcia te były dostosowane do indywidualnych potrzeb i bieżącej sytuacji. Przydatne materiały i inspiracje można znaleźć tutaj:
http://projekcje.edu.pl/filmowe-lekcje-wychowawcze/
http://www.aktywniepozdrowie.pl/ja-ty-jemy
https://www.scenariuszelekcji.edu.pl/scenariusze/dla-klas-iv-viii
https://sieciaki.pl/
https://...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy