Dołącz do czytelników
Brak wyników

WARSZTAT PRACY

15 grudnia 2021

NR 129 (Grudzień 2021)

Zachowania ucznia świadczące o kryzysie psychologicznym – po czym rozpoznać trudności w zależności od wieku dziecka?

0 43

Od kilku lat można zaobserwować u dzieci i młodzieży wzrost częstości występowania obniżonego nastroju, smutku, napięcia i przeciążenia oraz różnego rodzaju trudności psychicznych. Statystyki jednoznacznie wskazują m.in. na zwiększenie liczby prób samobójczych wśród młodych ludzi. Rodzina, a także szkoła, odgrywają znaczną rolę w wykształceniu się u dzieci i młodzieży mechanizmów radzenia sobie ze zbliżającym się kryzysem (wzorce mówiące o tym, jak działać w różnych sytuacjach), które potem towarzyszą im przez całe życie. Rodzina i szkoła to także przestrzenie, w których najszybciej można zauważyć symptomy nadchodzącego kryzysu i wesprzeć młodego człowieka w radzeniu sobie z trudną sytuacją.

Co można nazwać kryzysem – cechy sytuacji kryzysowej

Kryzys może być powodowany przez wiele wzajemnie na siebie oddziałujących i splatających się ze sobą czynników. Zazwyczaj jest nieoczekiwany, niespodziewany. Najczęściej nie można go rozwiązać szybko, uderza w człowieka, który w konkretnej sytuacji nie posiada zasobów, aby sobie z nim poradzić. Kryzys jest uniwersalny, co oznacza, że w specyficznych okolicznościach nikt nie jest na niego odporny ani nie może mieć pewności, że go nie doświadczy. Kolejną cechą kryzysu jest jego wyjątkowość. Oznacza to, że identyczne okoliczności dla jednych mogą być trudnością nie do przezwyciężenia, dla innych natomiast nie będą stanowić większych przeciwności. Dlatego ważne jest, aby patrzeć na kryzys z perspektywy osoby, która go doświadcza. Tym, co także jest istotne w rozumieniu kryzysu, jest fakt, że każdy kryzys może być zagrożeniem, ponieważ pociąga za sobą liczne konsekwencje w wielu sferach funkcjonowania. Z drugiej strony – sytuacja kryzysowa wymusza zmianę: „Jest mi tak źle, że dłużej tego nie zniosę”. Pojawia się szansa na zmianę, która wcześniej nie była możliwa. Każdy kryzys wiąże się z koniecznością modyfikacji dotychczasowego sposobu radzenia sobie, działania itp.
Badura-Madej (1999) wymienia następujące rodzaje sytuacji kryzysowych: 

  • Kryzysy przemiany (rozwojowe, normatywne). Są nieodłączną częścią życia, dotyczą wszystkich ludzi, wymuszają zmianę i podejmowanie nowych ról życiowych; wiąże się z tym napięcie emocjonalne. Do kryzysów rozwojowych zalicza się m.in.: opuszczenie domu rodzinnego, zawarcie małżeństwa, podjęcie pracy, rozpoczęcie lub ukończenie szkoły itp.
     
  • Kryzysy sytuacyjne (traumatyczne, losowe, incydentalne). Są związane z nieoczekiwanymi wydarzeniami, zagrażają zdrowiu i życiu, poczuciu własnej tożsamości i bezpieczeństwa. Wśród kryzysów sytuacyjnych wymienia się m.in.: śmierć najbliższej osoby, poważną chorobę, utratę pracy, nagłe zagrożenie dla związku/rodziny itp. Reakcja na kryzysy sytuacyjne przebiega w czterech etapach: faza szoku, faza reakcji emocjonalnej, faza pracy nad kryzysem, faza nowej orientacji. 
     
  • Kryzysy chroniczne. Dochodzi do nich, gdy kryzys przemiany nie zostanie rozwiązany lub gdy osoba będąca w kryzysie sytuacyjnym zatrzyma się na fazie reakcji emocjonalnej. Typowe objawy kryzysów chronicznych to: brak umiejętności radzenia sobie, bierność, bezradność, brak motywacji do zmiany, wycofanie, pogorszenie relacji społecznych. 

Kryzysem psychicznym nie można nazwać sytuacyjnych wahań nastroju. Jest normalne, że ktoś denerwuje się np. przed sprawdzianem czy wystąpieniem publicznym. Nie jest możliwe zupełne uniknięcie stresu w życiu. Warto pamiętać, że każda osoba ma w sobie naturalne mechanizmy, dzięki którym potrafi przetrwać trudną sytuację i wyjść z niej bez urazów na psychice. Wszyscy ludzie każdego dnia przeżywają różne negatywne emocje, ale nie należy tego nazywać kryzysem.

Dynamika kryzysu – fazy

Kryzys jest zjawiskiem bardzo dynamicznym. Caplan wyróżnił cztery fazy charakterystyczne dla kryzysu, które można zaobserwować u większości osób: 

  • Faza szoku, w której osoba konfrontuje się z wydarzeniem wywołującym kryzys. Cechą charakterystyczną tego etapu jest to, że dana osoba może zachowywać się nietypowo jak na siebie, występuje także mechanizm zaprzeczania: „Niemożliwe”, „To się nie dzieje naprawdę”, „Jutro wszystko wróci do normy”. Faza szoku trwa krótko. Można mówić o jej zakończeniu, kiedy osoba zaczyna odczuwać emocje, konfrontuje się z tym, co ją spotkało, i zaczyna zdawać sobie sprawę z możliwych negatywnych konsekwencji.
  • Faza reakcji emocjonalnej pojawia się, gdy człowiek konfrontuje się z rzeczywistością. Wszystkie odczuwane emocje są bardzo intensywne. Szybko narasta napięcie, pojawia się frustracja, ponieważ wykorzystywane strategie radzenia sobie z problemami nie przynoszą efektów. Przy braku odpowiedniego wsparcia kryzys może przejść w stan chroniczny. Osoba doświadcza bardzo silnych uczuć: od gniewu, przez lęk, po rozpacz; towarzyszy temu poczucie niebezpieczeństwa, poczucie utraty kontroli nad własnym życiem.
  • Faza mobilizacji, czyli pracy nad kryzysem. Pojawia się myślenie o przyszłości. W tej fazie ros-
  • nące napięcie powoduje zwiększenie mobilizacji organizmu, sięgnięcie do wszystkich zasobów jednostki. Na tym etapie człowiek może wyrazić gotowość do skorzystania z pomocy. Można pokonać kryzys i odzyskać równowagę sprzed wydarzenia kryzysowego lub poradzić sobie jedynie pozornie, zaprzeczając problemowi. Jeżeli obie opcje okażą się nieskuteczne, dochodzi do wzrostu niepokoju, napięcia, funkcjonowanie ulega pogorszeniu. 
  • Faza nowej orientacji – mówimy o niej, gdy zostaje odbudowana równowaga i traumatyczne wydarzenie wzbogaca doświadczenie życiowe. Jeżeli natomiast osoba nie rozwiązała problemu, nie zmieniła jego oceny ani nie zrezygnowała z jego rozwiązania, dochodzi do dalszego wzrostu napięcia i załamania, co może skutkować dezorganizacją osobowości.

Reakcje na kryzys – po czym poznać, że ktoś przeżywa kryzys?

Nie każde nietypowe zachowanie ucznia czy wycofywanie się ze społeczności szkolnej stanowi informację o nadchodzącym kryzysie. Objawy reakcji kryzysowej są bardzo zróżnicowane i zależne od fazy kryzysu. Jak rodzice, opiekunowie lub nauczyciele mogą rozpoznać, że młody człowiek znalazł się w kryzysie psychicznym? Nie jest to wcale takie łatwe. Dziecko będące w kryzysie psychicznym nie zawsze jest smutne czy pozbawione energii. Zdarza się, że ten kryzys jest ukrywany. Wtedy oznaką może być nadmierny niepokój, agresja, autoagresja czy uciekanie z lekcji. Warto podzielić możliwe do zaobserwowania reakcje na obszary:

  1. Obszar emocji: szok, lęk, złość, bezradność, poczucie winy i krzywdy, niepokój i pobudzenie lub apatia, utrzymujące się poczucie zagrożenia, poczucie utraty kontroli i zaskoczenia, poczucie osamotnienia i niezrozumienia przez otoczenie, izolacja i przygnębienie, depresja, panika, rozpacz, frustracja, nieprzystosowanie, oszołomienie, złość, podenerwowanie, wahania nastrojów, dezorganizacja osobowości.
  2. Obszar myśli: zaprzeczanie, niedowierzanie, „dlaczego ja”, „to wszystko przez nich”, „moja wina”; załamanie się zdolności rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji; zawężenie pola uwagi, trudności w podejmowaniu decyzji, zaburzenia odczuwania bólu, pragnienia, łaknienia, zmęczenia.
  3. Obszar fizjologiczny: pobudzenie, pocenie się, drżenie, ból psychiczny/fizyczny, zaburzenia snu, uwagi, nudności, biegunki, bóle głowy, utrata apetytu, bardzo silne zmęczenie, a nawet wyczerpanie organizmu, dezorientacja, kłopoty z koncentracją, koszmary senne, uszkodzenia ciała, bladość lub czerwienienie się, ślinienie lub suchość w ustach, częste oddawanie moczu.
  4. Obszar zachowań: indywidualne i trudne do przewidzenia, mogą być zaskakujące, nieprzemyślane, skrajne: płacz, wybuchy złości, krzyk, wycofanie, stupor, nadmierne pobudzenie, zachowania agresywne, częste korzystanie ze zwolnień lekarskich, nadużywanie alkoholu lub leków, trudności w normalnym funkcjonowaniu, zachowania antyspołeczne, nadmierne skupienie suę na własnym zdrowiu, gniew na Boga, zaniedbanie higieny i ubioru.

Przedstawione w tabeli 1 reakcje emocjonalne mogą utrzymywać się przez okres od sześciu do ośmiu tygodni od momentu wystąpienia sytuacji kryzysowej, są typowe dla wydarzeń tego typu i nie muszą świadczyć o pojawieniu się trwałych, patologicznych zmian. Powinno natomiast zastanowić ich występowanie po upływie ośmiu tygodni od zdarzenia krytycznego. Większość z opisanych powyżej reakcji kryzysowych może być postrzegana jako naturalne zachowania związane z przechodzeniem do kolejnego etapu rozwojowego dziecka.
 

Tab. 1. Najczęstsze reakcje dzieci na kryzys (według grup wiekowych)
Grupa wiekowa Reakcje
Przedszkolaki Płacz, ssanie kciuka, nietrzymanie kału, lęk przed porzuceniem i obcymi osobami, drażliwość, dezorientacja, tulenie się, moczenie się, regres mowy i ruchu, zakłócenia snu i koszmary nocne, zaburzenia apetytu
Uczniowie szkoły
podstawowej
Bóle głowy i inne objawy fizjologiczne, depresja, dezorientacja, poczucie zagrożenia, słaba koncentracja, niechęć do wykazywania się, agresja fizyczna, unikanie kontaktu z rówieśnikami, zakłócenia snu i koszmary nocne, zaburzenia apetytu, trudności w utrzymaniu moczu lub kału, zawężone myślenie, liczne pytania egzystencjalne
Uczniowie szkół średnich Bóle głowy i inne objawy fizjologiczne, depresja, dezorientacja, rezygnacja, autodeprecjacja/umniejszanie, zachowania buntownicze, niechęć do wykazywania się, różne formy agresji, autoagresja, osamotnienie, dystans w grupie, zakłócenia snu i koszmary nocne, zaburzenia apetytu, problemy z trawieniem oraz specyficzne objawy psychosomatyczne. U starszych dziewczynek mogą pojawić się zaburzenia menstruacji. Dzieci starsze mogą przejawiać lęk przed utratą domu, przyjaciół, rodziny i innych osób bliskich. Charakterystyczne są również zachowania buntownicze i agresywne, zawężone myślenie, liczne pytania egzystencjalne, spadek zainteresowania płcią przeciwną, brak odpowiedzialności, zachowania przestępcze, rezygnacja z usamodzielnienia, trudności w koncentracji uwagi, poczucie winy, lęk przed stratą, gniew na niesprawiedliwość losu, tendencja do obwiniania innych za negatywne wydarzenia


Każda zauważalna zmiana zachowania, sposobu komunikowania się lub wyglądu może być istotna, np. ktoś ubierał się kolorowo, a teraz nosi tylko czarną odzież, kiedyś był bardziej rozmowny, teraz nie chce rozmawiać, ktoś gorzej śpi, jest bardziej drażliwy, ma zaburzenia apetytu. Człowiek czasem w nietypowy sposób prosi o pomoc, próbuje zwrócić na siebie uwagę określonym zachowaniem, bo nie umie inaczej. Dzieci przeżywające silne napięcia bardzo często są niegrzeczne, nieposłuszne. Nie potrafią wyrazić słowami, że potrzebują pomocy.
Negatywne skutki zdarzenia kryzysowego pogłębiają się w miarę upływu czasu. Im dłużej trwa dysfunkcyjne zachowanie, tym bardziej zwiększa się ryzyko wystąpienia dezintegracji osobowości dziecka przeżywającego kryzys.

Co może wywołać kryzys?

Wśród stresorów powodujących kryzys u dzieci i młodzieży wyodrębnia się: 

  • stresory łagodne, takie jak: rozstanie z chłopakiem/dziewczyną, zmiana szkoły, kłótnie rodzinne, 
  • stresory umiarkowane, takie jak: narodziny rodzeństwa, długotrwałe nieporozumienia między rodzicami, 
  • stresory ciężkie, takie jak: rozwód rodziców, niespodziewana ciąża, zagrażająca życiu choroba kogoś bliskiego, 
  • stresory skrajne, takie jak: przemoc fizyczna lub seksualna (epizodyczna lub powtarzająca się), śmierć jednego z rodziców,
  • stresory katastroficzne, jak np. śmierć obojga rodziców.

Najczęstsze przyczyny kryzysów u dzieci i młodzieży

Przemoc rówieśnicza/bullying
Doświadczanie przemocy rówieśniczej w szkole może wywołać wiele negatywnych zmian w zdrowiu psychicznym. Oprócz objawów depresyjnych i lękowych, innymi sygnałami alarmującymi może być obniżenie poczucia własnej wartości i skargi somatyczne. Dzieci doświadczające przemocy mogą podejmować też zachowania ryzykowne, w tym eksperymentować z alkoholem, narkotykami czy lekami albo podejmować działania autodestrukcyjne, w tym również samookaleczenia i próby samobójcze. 

Cyberprzemoc
To stosunkowo nowe, ale już dość powszechne zjawisko przemocy wykorzystujące technologie komunikacyjne i informacyjne. Jest ono ściśle związane z dostępem do internetu i z możliwością korzystania z urządzeń elektronicznych. Jest to wyjątkowo dotkliwa forma przemocy, ponieważ za pośredn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy