Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja wychowawcza z pomysłem

25 września 2019

NR 111 (Październik 2019)

Kształtowanie postawy tolerancji pozytywnej

0 39

Deklaracja zasad tolerancji, ogłoszona i podpisana przez państwa członkowskie UNESCO 16 listopada 1995 r., mówi o roli edukacji w kształtowaniu postaw tolerancji. Edukowanie odpowiedzialnego społeczeństwa, opiekuńczego i otwartego na inność, doceniającego wolność i wyrażającego szacunek dla godności ludzkiej – to klucz do zapobiegania konfliktom i rozwiązywania ich poprzez zasadę niestosowania przemocy. Za najbardziej skuteczny sposób zapobiegania nietolerancji uznaje się edukację.

Tolerancja, przez wieki kojarzona wyłącznie z religią, wyznaniem (jak w Liście o tolerancji Locka), dziś dotyczy wielu sfer naszego życia, w których różnimy się od siebie. Czym jest i czym nie jest prawdziwa tolerancja?

Tolerancja pozytywna i negatywna

Według Tadeusza Kotarbińskiego „Tolerancja to niesprzeciwianie się cudzym działaniom, mimo że je uważamy za niepożądane”1. Zwolennicy tej definicji zdają się mówić: „Jestem inny niż ty i nie zamierzam przeszkadzać ci w twojej odmienności. Jesteś inny, to bądź, nic mi do tego, nie będę w to ingerować, zmieniać cię, ale zostań tam, gdzie jesteś, nie przeszkadzajmy sobie nawzajem”. Definicja ta brzmi nieco jak deklaracja tolerancji wypowiadana przy drzwiach zamkniętych, przy czym adresat zapewnień znajduje się za tymi drzwiami, strzeżonymi pilnie przez strażników naszego osobistego światopoglądu.
W takim ujęciu tolerancji brakuje elementu „otwartości na”. Jest to tolerancja pozorna, zwana negatywną, która może być zaledwie punktem wyjścia do poszukiwania drogi i kształtowania właściwych postaw, którą należałoby raczej nazwać brakiem nietolerancji. Do tolerancji chyba jej jeszcze daleko. 
O tolerancji trudno też mówić, kiedy czyjaś odmienność jest fascynująca i w pełni akceptowana. Nie jest tolerancyjny ten, kto pozwala na odmienność jedynie dlatego, że nie może, nie potrafi się jej przeciwstawić. I wreszcie zgoda na zło – ona również nie ma nic wspólnego z tolerancją, bo na zło tolerancji nie ma.
Według I. Lazari-Pawłowskiej tolerancja to „sprzyjająca akceptacja lub nawet życzliwe popieranie odmienności”2. Tylko taki sposób pojmowania tolerancji otwiera drzwi zamknięte przez Kotarbińskiego. 
„Nie zgadzam się z twoimi poglądami, ale do końca życia będę walczył o to, abyś miał prawo je głosić” – tymi słowami Evelyn Beatrice Hall podsumowała poglądy Woltera. Nie zgadzam się z tym, co mówisz, ale oddam życie, abyś miał prawo to powiedzieć. Tolerancyjna w taki sposób osoba zdaje się mówić: „Witaj w naszym świecie, twoim i moim, w świecie, w którym ty i ja jesteśmy różni”. Słowo „witaj” jest dla tej postawy kluczowe. Wskazuje nie tylko na zgodę na odmienność, ale również na zaproszenie do obecności. Jest to wyjście od dostrzeżenia różnic, przez otwarcie się na tę odmienność i jej dobrowolne poznanie, do wspólnego bycia w jednym świecie.

Edukacja – najbardziej skuteczny sposób zapobiegania nietolerancji

Za najbardziej skuteczny sposób zapobiegania nietolerancji uznaje się edukację. Rodzi się jednak pytanie, co, formułując efekty kształcenia, mamy na myśli, pisząc: „uczeń jest tolerancyjny”. Czy chodzi nam o wychowanie młodego człowieka, który nie sprzeciwia się cudzym działaniom, mimo że uważa je za niepożądane, czy o takiego, który akceptuje lub nawet życzliwie popiera odmienność i będzie walczył o prawo do jej istnienia?
Kształtowanie postawy tolerancji jest żmudnym procesem, w którym wypracowanie stanowiska niesprzeciwiania się cudzym postawom, poglądom, działaniom, a także symbolom może być etapem, ale na pewno nie stanie się wystarczającym, satysfakcjonującym efektem działań wychowawczych. Dopiero otwarcie drzwi, wzajemne zaproszenie do bycia razem, mimo bycia innym, staje się punktem wyjścia do kształtowania poczucia odpowiedzialności. Dlaczego? Bo dopiero zbudowanie postawy tolerancji nazwanej pozytywną pozwala iść dalej w procesie kształtowania wartości i postaw. Czynna pozytywna tolerancja jest dowodem uznania prawa drugiego człowieka do wolności. 
Podczas rozmów na temat tolerancji młodzi ludzie często ujawniają obawę, że mówienie o czyjejś odmienności w sposób życzliwy pociąga za sobą „niebezpieczeństwo”, iż przychylność dla tolerowanych poglądów może być mylona z utożsamianiem się z nimi. Być może z tego właśnie wynika prezentowanie postawy tolerancji zamkniętej – obawa przed przypisaniem nam cudzych poglądów, którym dajemy jedynie prawo do istnienia, prawo równe z tym, jakie dajemy własnym przekonaniom. W czasie jednej z lekcji wychowawczych w toruńskiej szkole podstawowej uczeń zapytany o negatywny stosunek do osób homoseksualnych oświadczył, że tak naprawdę nie ma nic przeciwko takim osobom, ale jeśli będzie pozytywnie wypowiadał się na temat kolegi, który jest gejem, to może przez otoczenie zostać również uznany za geja. Mamy więc my, nauczyciele, niełatwe zadanie: przekonanie młodzieży, że życzliwa zgoda na czyjąś inność nie oznacza utożsamiania się z nią. 

Podczas rozmów na temat tolerancji młodzi ludzie często ujawniają obawę, że mówienie o czyjejś odmienności w sposób życzliwy pociąga za sobą „niebezpieczeństwo”, iż przychylność dla tolerowanych poglądów może być mylona z utożsamianiem się z nimi.

Metody – stara skrzynka z narzędziami 

Postawa tolerancji wiąże się z pojęciem dialogu, w którym wystawiamy nasze poglądy na konfrontację z innymi, odmiennymi. Dlatego rozmawiajmy z uczniami i stwarzajmy im bezpieczną przestrzeń do rozmowy. Organizujmy w szkole lekcje tak, aby różnice w poglądach, postawach, upodobaniach były widoczne. Uczmy kulturalnych środków retoryki i argumentowania, podkreślajmy, że każdy z uczestników zajęć ma prawo wygłosić swój pogląd i przy nim pozostać. Wachlarz metod, które aktywizują ucznia do czynnego udziału w lekcji, do wyrażania własnego poglądu, ale również do wysłuchania zdania innych, jest bardzo szeroki i dobrze nam znany, jak stara skrzynka ze sprawdzonymi narzędziami: 

  • dyskusja – wymiana odmiennych poglądów uczestników uwzględniająca argumentowanie swojego stanowiska; 
  • parafrazowanie – zajmowanie stanowiska po wysłuchaniu wypowiedzi poprzednika i sparafrazowaniu jej, czyli wyrażeniu tej samej treści innymi słowami; wypowiedź kolejnej osoby rozpoczyna się np. od słów: „Jeśli dobrze zrozumiałem, to powiedziałeś, że…”; w ten sposób uczestnicy rozmowy uczą się słuchać innych ze zrozumieniem, otrzymują potwierdzenie, czy ich własna wypowiedź została zrozumiana zgodnie z intencjami; 
  • burza mózgów – poszukiwanie najlepszego rozwiązania poprzez aktywny udział wszystkich uczestników; gromadzenie pomysłów (nawet tych, które początkowo wydają się absurdalne), wzajemne inspirowanie się i w ostateczności stworzenie zestawu rozwiązań, które będą w dalszej części rozważane do realizacji;
  • metoda inscenizacji, drama – odegranie otrzymanych ról, mające na celu rozwiązanie podanego problemu, zachowanie się w przedstawionej sytuacji; uczestnicy muszą przyjąć określoną postawę, podjąć decyzję, wczuć się w powierzoną rolę; odegranie przez uczestników scenki rozwija wyobraźnię, empatię, wchodzenie w rolę, umiejętność odczytywania emocji, działanie; 
  • symulacja – uczestnicy zostają zapoznani z określoną sytuacją problemową, w której muszą zaprezentować (wypróbować, przećwiczyć) poznane wcześniej sposoby jej rozwiązania; 
  • lekcja z konsultantem – spotkanie z osobą, która dysponuje wiedzą i doświadczeniem w danej dziedzinie; w rolę eksperta może wcielić się również uczeń, który przygotuje się do takiego spotkania lub np. ma ciekawą pasję; uczestnicy uczą się zadawania pytań, uważnego słuchania, zdobywają nową wiedzę, wzajemnie się inspirują; 
  • seminarium – spotkanie, podczas którego uczestnicy prezentują wiedzę na określony (wcześniej zadany) temat, zdobytą podczas samodzielnej pracy; celem seminarium jest usystematyzowanie wiedzy, ale również wzajemne uczenie się od siebie uczestników spotkania. 

Tolerancyjni i tolerowani – w poszukiwaniu własnej tożsamości

Znaczenie „sprzyjającej akceptacji lub nawet życzli...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy