Trening poznawczy jako metoda pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych

MBogdanowicz zwraca uwagę, że są to dzieci, którym trudno jest poradzić sobie z wymaganiami edukacyjnymi stawianymi im przez szkołę. Widoczne są u nich zdecydowanie większe trudności w zakresie przyswajania wiedzy niż u ich rówieśników niemających tego typu problemów. Co ważne, dzieci te mogą kontynuować edukację, jeśli tylko otrzymają odpowiednie wsparcie i pomoc w formie specjalnych programów nauczania oraz metod dobranych do potrzeb i możliwości dzieci, a także ograniczeń, jakie prezentują. 

Warto zauważyć, że w 2008 r. został powołany Zespół Ekspertów do spraw Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych, który w ramach swoich działań przygotował również dwie istotne definicje dotyczące dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi i rozwojowymi, do których warto się odnieść: 

• „Dzieci i młodzież ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi to te, u których stwierdza się spektrum objawów utrudniających lub uniemożliwiających funkcjonowanie: ruchowe, sensoryczne, poznawcze, w zakresie komunikacji, emocjonalno-społeczne i/lub psychiczne, wpływających na jakość życia i pełnienie ról społecznych teraz i/lub w przyszłości.
• Dzieci i młodzież ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi to te, u których stwierdza się zagrożenie niepełnosprawnością, wszelkie dysfunkcje, dysharmonie lub niesprawności mogące mieć negatywny wpływ na dalszy rozwój”1.

W tym momencie warto również zastanowić się nad tym, jak można identyfikować dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w środowisku szkolnym. Okazuje się, że warto zadać sobie dwa istotne pytania:

• Czy dane dziecko ma trudności w realizacji standardów wymagań programowych lub czy przejawia wybitne zdolności?
• Czy istnieje potrzeba czynienia specjalnych dostosowań, by umożliwić danemu dziecku edukację na miarę możliwości?

Neuroplastyczność

Jeśli odpowiedź na jedno z nich lub oba będzie twierdząca, to konieczne jest rozpoczęcie poszukiwań jak najlepszej metody pracy z dzieckiem. I tutaj warto odnieść się do działań opartych na neuroplastyczności. „Neuroplastyczność umożliwia rozwijanie się centralnego układu nerwowego mózgu pod wpływem zmiennych uwarunkowań otoczenia, zapamiętywanie i uczenie się nowych umiejętności, adaptację do zmian zachodzących w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym, a także aktywizację procesów kompensacyjnych w wypadku schorzeń neurologicznych. Dzieje się tak ze względu na pewną właściwość neuronów umożliwiającą zachodzenie określonych zmian w układzie nerwowym w odpowiedzi na potrzeby organizmu i wyzwania otaczającej rzeczywistości”2. Okazuje się więc, że neuroplastyczność jest genialną umiejętnością mózgu, która pozwala mu się uczyć w bardzo różnych warunkach i okolicznościach. 

Wyróżnia się kilka rodzajów neuroplastyczności mózgu:

• Rozwojowa – wynika z umiejętności mózgu do tworzenia nowych połączeń synaptycznych w odpowiedzi na nabywanie nowych umiejętności, np. dziecko zaczyna jeździć na rowerze, chociaż wcześniej tego nie potrafiło robić.
• Kompensacyjna – jest to zdolność naszego mózgu do tego, aby tworzyć nowe połączenia synaptyczne w momencie, kiedy jakiś obszar został uszkodzony, co pozwala na odzyskiwanie utraconych umiejętności.
• Wywołana wzmożonym doświadczeniem – jest to efekt ciągłego powtarzania pewnych wzorców ruchowych i czuciowych, dzięki czemu ciągle wzmacniamy szlaki neuronalne; świetnie sprawdza się w tym przypadku przysłowie, że „praktyka czyni mistrza”.
• Związane z uczeniem się i pamięcią – nowe szlaki neuronalne powstają w wyniku powtarzania pewnych rzeczy i uczenia się ich na pamięć, np. nauka wiersza, piosenki, tabliczki mnożenia. Warto zauważyć, że jeśli czegoś uczymy się mocno i intensywnie przez długi okres, to potem, nawet po upływie kilku lat, jesteśmy w stanie wrócić pamięcią do tych treści i je spokojnie odtworzyć.
• Występująca przy powstawaniu uzależnień – substancje uzależniające wyzwalają często dopaminę, w związku z tym szlaki neuronalne są ciągle wzmacnianie przez ten neuroprzekaźnik. Wpływa to również na ciągłe powtarzanie nieprawidłowych zachowań i schematów.
• Patologiczna – jest ona spowodowana bólem neuroplastycznym, który wynika z nieprawidłowego działania układu nerwowego3.

Widać więc, że neuroplastyczność można wykorzystywać zarówno w sposób pozytywny, jak i negatywny. W pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi warto postawić na wprowadzanie działań, których celem będzie trening poznawczy oraz takie aktywizowanie mózgu, żeby było możliwe pojawianie się cięgle nowych połączeń neuronalnych. Pozytywny wpływ na neuroplastyczność mają: 

• gimnastyka mózgu,
• ćwiczenia fizyczne,
• właściwe odżywianie,
• regularny sen,
• stabilność emocjonalna,
• relacje z innymi osobami,
• suplementy,
• muzyka i taniec,
• medytacja,
• aromaterapia.

Oczywiście dbanie o siebie, o odpowiednią dietę i regularny sen jest bardzo ważne, ponieważ nie od dzisiaj wiadomo, że nasz mózg może w takich warunkach odpocząć, zregenerować się i dzięki temu jest gotowy na kolejne wyzwania, które się przed nim stawia. Jednak nie są to jedyne działania, które można i warto podjąć. Zastanowimy się, jakie alternatywne metody pozytywnie wpłyną na usprawnienie umiejętności poznawczych u uczniów. Trening poznawczy to bowiem różnorodne ćwiczenia, aktywności i zadania, których celem jest wspieranie takich obszarów w rozwoju dziecka, jak:

• uwaga i koncentracja,
• pamięć (krótkotrwała, robocza),
• percepcja wzrokowa i słuchowa,
• myślenie logiczne i rozwiązywanie problemów,
• funkcje wykonawcze (planowanie, kontrola impulsów, organizacja działania).

Taki trening może być realizowany poprzez:

• specjalistyczne gry i programy komputerowe,
• zadania stolikowe (np. układanki, karty z sekwencjami, sudoku dla dzieci),
• ćwiczenia ruchowe łączące aktywność fizyczną z procesami poznawczymi (np. reagowanie na sygnały, podążanie za instrukcją),
• zadania wzmacniające współpracę między półkulami mózgu (np. naprzemienne ruchy, zadania ręka-noga).

Wizualizacja

Ale oczywiście nie tylko to. Ciekawym rozwiązaniem, które można wprowadzić na zajęciach z dziećmi w klasie (najlepiej ze wszystkimi, jednak można również realizować te założenia w czasie zajęć specjalistycznych, takich jak zajęcia korekcyjno-kompensacyjne, dydaktyczno-wyrównawcze czy rewalidacja) jest wizualizacja. Polega ona na wyobrażaniu sobie jakiejś historii zaprezentowanej przez nauczyciela. Dzieci w skupieniu, z zamkniętymi oczami, wsłuchują się w nią i próbują postępować zgodnie z usłyszaną instrukcją. 

Wizualizacja pomaga w:

• planowaniu ruchu – dziecko wyobraża sobie przebieg czynności, co wspiera rozwój motoryki i koordynacji,
• zmniejszaniu lęku – wizualizacja trudnych sytuacji (np. huśtania się, skakania) pozwala na oswajanie bodźców i obniżenie napięcia emocjonalnego,
• wzmacnianiu koncentracji i uwagi – dzieci uczą się skupiania na wyobrażeniu zadania, co poprawia zdolność do skupienia w realnych sytuacjach,
• uczeniu nowych umiejętności – wyobrażeniowe „ćwiczenie” aktywności może wspierać nabywanie schematów ruchowych i językowych,
• rozwijaniu samoświadomości ciała – wizualizowanie ruchów wspiera lepszą orientację w schemacie ciała.

Taka wizualizacja świetnie sprawdzi się zarówno z dziećmi młodszymi, jak i tymi starszymi. Można skorzystać z gotowych propozycji lub przygotować samodzielnie taką wizualizację. Przykładowa wizualizacja może przybrać następującą formę:

Usiądź wygodnie lub się połóż. Zamknij oczy. Weź głęboki wdech... i powoli wypuść powietrze.
Wyobraź sobie, że jesteś w niezwykłym lesie. To Las Zmysłów. Tu każde drzewo pachnie inaczej, ścieżki są miękkie jak poduszka, a liście szepczą do ciebie wiatrem.
Idziesz boso po miękkiej ściółce. Czujesz ją pod stopami. Każdy krok jest przyjemny. Masz pełną kontrolę nad swoim ciałem.
Mijasz most z lin. Zatrzymujesz się. Sprawdzasz równowagę. Stawiasz stopę... i drugą... Równowaga jest świetna. Oddychasz spokojnie.
Na polanie czeka huśtawka z pajęczej sieci. Siadasz na niej i delikatnie się kołyszesz. Wdech... i wydech... Czujesz, jak twoje ciało rozluźnia się przy każdym ruchu.
Przed tobą pojawia się ścieżka z faktur – najpierw ryż, potem pianka, potem żel. Idziesz powoli, czując wszystko pod stopami. Twoje ciało wie, jak się poruszać.
Na koniec wchodzisz na skałę. Tam siadasz. Czujesz siłę w mięśniach. Jesteś gotowy na każdy ruch, ale teraz po prostu siedzisz i oddychasz.
Wdech... i wydech...
Gdy będziesz gotowy, powoli wrócisz do naszej sali. Porusz palcami rąk... potem nóg... Otwórz oczy i uśmiechnij się do siebie.

Celem takiej wizualizacji jest uspokojenie układu nerwowego, koncentracja na sygnałach płynących z ciała, rozwijanie wyobraźni ruchowej, koordynacji i integracji sensorycznej. Można ją przeprowadzić na początku zajęć lub w ich trakcie – jako przerywnik pomiędzy aktywnościami, coś, co pozwala dziecku na chwilę odpocząć od nadmiaru różnych informacji. 

Techniki pamięciowe

W pracy z dziećmi warto również wykorzystać różnorodne techniki pamięciowe. Do najbardziej popularnych należą: 

• Piktogramy. Jest to metoda wykorzystująca obrazki lub schematyczne rysunki, które ułatwiają zapamiętywanie słów piosenek, wierszyków, bajek czy historyjek.
• Uczenie się wierszyków i rymowanek. Znacznie ułatwia to zapamiętywanie jakichś rzeczy, np. zasad ortograficznych, kolejności planet czy nazw kości znajdujących się w nadgarstku.
• Mapa mentalna. Jest to ciekawa metoda mająca charakter zarówno porządkujący, aktywizujący, jak również wspomagający proces zapamiętywania.
• Pantomima. Metoda ta wykorzystuje pracę własnego ciała i ruch do zapamiętywania ważnych rzeczy.
• „Haki” pamięciowe. Metoda jest wykorzystywana w sytuacji, kiedy należy zapamiętać np. listę zakupów. Do każdego przedmiotu przyporządkowuje się określoną cyfrę, która jest zbliżona do niego swoim kształtem.

Skupienie i koncentracja

Okazuje się, że dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi mają także często problem ze skupieniem się i koncentracją. Jest to spowodowane większą niż u innych uczniów męczliwością oraz tym, że często wysiłek, który muszą włożyć w zapamiętanie lub zrozumienie czegoś, wykracza poza ich możliwości. Jeśli więc widać spadek koncentracji u uczniów, to warto wprowadzić przerywniki w następujących formach:

• Głuchy telefon.
• Łamigłówki, rebusy, krzyżówki, które można np. rozwiązywać w parach lub grupach – świetnie, jeśli są one związane z tematem zajęć, bo wówczas w ciekawy sposób zostaje powtórzony omawiany materiał.
• Memory – w formie obrazków lub np. określonych bodźców (można wykorzystać elementy integracji sensorycznej i zaproponować dzieciom memory dźwiękowe, dotykowe czy zapachowe.
• Puzzle. Najlepiej, jeśli uczniowie ­samodzielnie je przygotują. Można nawet poświęcić na to jedną lekcję, gdzie konieczne jest przygotowanie obrazka związanego z tematyką zajęć, rozcięcie go w dowolny sposób, schowanie do koperty i przekazanie koledze lub drużynie obok, żeby mogła go ułożyć.
• Wyszukiwanie podobieństw i różnic na obrazkach.
• Odtwarzanie określonych sekwencji liczbowych, wyrazowych, obrazkowych.
• Rozwiązywanie w pamięci zadań matematycznych (zaczynając oczywiście od tych prostych i stopniowo przechodząc do coraz trudniejszych).

Co ważne, dzieci mające problemy w szkole często są zestresowane, napięte, usztywnione. Mają trudności z tym, żeby się rozluźnić, a każda lekcja jest dla nich nie lada wyzwaniem, bo zawsze może się okazać, że uczeń czegoś nie zabrał, że zapomniał o czymś lub że nie potrafi rozwiązać jakiegoś zadania, chociaż wszyscy inni to potrafią. Dlatego też konieczne jest wprowadzenie elementów relaksacji lub medytacji na zajęciach.

Będzie to pozytywnie wpływało na cały układ nerwowy. Świetnie sprawdzają się tutaj różne techniki oddechowe. Nie wymagają one specjalistycznego sprzętu i można je szybko wprowadzić jako przerywnik w czasie zajęć. Poniżej kilka przykładów takich technik:

1. Technika 4–7–84

• Usiądź w wygodnej pozycji.
• Wdychaj przez nos przez 4 sekundy.
• Wstrzymaj oddech na 7 sekund.
• Wydychaj powoli przez usta przez 8 sekund.
• Powtórz 4–5 razy.

2. Prosta medytacja

• Usiądź wygodnie na krześle, na podłodze lub połóż się. Jeśli siedzisz, zadbaj o to, aby twoje plecy były proste.
• Skup się na swoim wdechu i wydechu. Obserwuj swój oddech oraz np. unoszenie się brzucha, jeśli jesteś w pozycji leżącej.
• Spróbuj nie dopuszczać do siebie żadnych dodatkowych myśli, a jeśli takie się pojawią, spróbuj je od siebie odsunąć i znów skupić się na oddechu. 
• Wytrwaj w tym ćwiczeniu 5–10 minut. 

Oczywiście czas bycia w medytacji będzie się stopniowo wydłużał. Na początku nawet dorosłym ciężko jest nie myśleć o niczym innym i obserwować swój własny oddech. Dlatego warto zacząć od kilkuminutowej medytacji i stopniowo ją wydłużać. Jeśli jest ona systematycznie praktykowana, to z każdym kolejnym powtórzeniem będzie łatwiej w tym stanie wytrzymać.

3. Rozciąganie
Od zawsze wskazuje się na znaczenie ćwiczeń fizycznych dla prawidłowego funkcjonowania naszego mózgu. Dlatego warto takie aktywności wprowadzać na zajęciach. Dzieci mogą wstać ze swoich krzesełek, połączyć łopatki, żeby plecy były proste, a następnie wykonać bardzo proste rozciąganie, np. uniesienie wyprostowanych rąk w górę, a następnie ich opuszczenie jak najniżej. Warto wykonać łagodne skręty w prawo i w lewo oraz rozluźnić szyję i mięśnie karku, np. poprzez odchylenie głowy do tyłu, a następnie przyciągnięcie jej do klatki piersiowej czy skierowanie najpierw do lewego, potem do prawego barku. Takie ćwiczenia warto powtórzyć kilka razy. 

4. Ćwiczenie 5–4–3–2–15 

(może ono przybrać różną formę, ale chodzi w szczególności o skupienie się na określonych bodźcach):

• Zidentyfikuj 5 rzeczy, które widzisz w otoczeniu.
• Zidentyfikuj 4 dźwięki, które słyszysz.
• Zidentyfikuj 3 rzeczy, które możesz poczuć (np. teksturę, temperaturę).
• Zidentyfikuj 2 zapachy, które czujesz.
• Zidentyfikuj 1 rzecz, którą możesz smakować.

Do ćwiczeń redukujących stres i napięcie zalicza się również słuchanie muzyki, niekoniecznie relaksacyjnej, ważne, żeby była ona zgodna z potrzebami i zainteresowaniami danej osoby. Warto również wprowadzić takie ćwiczenie jak prowadzenie dziennika, w którym możliwe będzie opisywanie swoich uczuć i emocji oraz sytuacji, w których się one pojawiły. Świetne efekty przynosi także wykonywanie ćwiczeń fizycznych opartych o jogę lub wprowadzenie jej elementów w codziennych aktywnościach ruchowych. Możliwe wówczas staje się wejrzenie w swoje odczucia, skoncentrowanie się na swoich potrzebach, ale także rozluźnienie się. Jeśli pracujemy z dzieckiem mocno spiętym i zestresowanym, warto także zalecić mu codzienne spacery, najlepiej blisko natury, czyli w lesie lub parku. W tym czasie konieczne jest pozostawienie telefonu w domu, żeby nie wzmacniać rozproszenia i poprawić uważność na to, co znajduje się wokół nas. 

O czym jeszcze warto pamiętać, chcąc wzmacniać umiejętności poznawcze u uczniów? 

Zachęcam do wprowadzania gier dydaktycznych. Są to specjalnie zaprojektowane aktywności edukacyjne, których celem jest wspieranie rozwoju poznawczego, społecznego i emocjonalnego dziecka. Łączą one ze sobą elementy nauki i rozrywki, pomagając dzieciom przyswajać wiedzę oraz kształtować umiejętności w sposób atrakcyjny i angażujący, w szczególności poprzez zabawę. Istnieje wiele rodzajów gier dydaktycznych: 

• gry o charakterze quizowo-turniejowym – mają one charakter rozgrywek pomiędzy uczniami podzielonymi na zespoły,
• gry opierające się o giełdę pomysłów – chodzi tutaj przed wszystkim o zachęcenie uczniów do dzielenia się swoimi pomysłami lub spostrzeżeniami,
• losowe i strategiczne gry planszowe,
• łamigłówki i rozrywki, które doskonalą zdolności umysłowe (rebusy, krzyżówki),
• gry o charakterze sytuacyjnym,
• gry symultaniczne,
• gry zręcznościowe i ruchowe,
• gry komputerowe.

Ciekawym rozwiązaniem jest również wprowadzenie na zajęciach gimnastyki bilateralnej. To określony zestaw ćwiczeń, które rozwijają współpracę obu półkul mózgowych poprzez synchroniczne i naprzemienne ruchy ciała. Jej celem jest poprawa koordynacji, orientacji w schemacie ciała, planowania motorycznego oraz zdolności do koncentracji i uczenia się. Najbardziej znane są oczywiście leniwe ósemki, które rysuje się najpierw w powietrzu, a potem na kartce. Ale można też wykonywać z dziećmi inne aktywności, np. rysowanie przez dziecko tego, co narysował nauczyciel. Nauczyciel rysuje na swojej kartce jakieś pojedyncze fragmenty i prosi ucznia, aby zrobił to samo na swojej kartce. Stopień trudności zależy od umiejętności dziecka. Można również zaproponować dziecku rysowanie dwóch części obrazka jednocześnie prawą i lewą ręką, co będzie mocno wpływało na rozwój obu półkul mózgu. 

Jak widać, jest wiele aktywności usprawniających rozwój poznawczy dzieci. Ważne jest, żeby w pierwszej kolejności zrozumieć, z jakimi trudnościami borykają się dzieci, a następnie dobrać do tego odpowiednie aktywności. Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi mogą osiągnąć sukces edukacyjny, jeśli się im w tym pomoże. A im ciekawsze i bardziej angażujące ćwiczenia, tym większe jest prawdopodobieństwo, że przyniosą oczekiwany efekt. 

Przypisy:

1. https://800100100.pl/specjalne-potrzeby-edukacyjne,id,3 [data dostępu: 20.08.2026].
2. Panasiuk J., Uczenie się a mechanizmy neuroplastyczności, Annales N-Educatio Nova, 2016.
3. Panasiuk J., Uczenie się a mechanizmy neuroplastyczności, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lunlin-Polonia, vol. 1, 2016, s. 163–179.
4. https://mental-benefits.com/artykuly/na-czym-polega-technika-oddychania-4-7-8/ [data dostępu: 20.08.2026].
5. https://dzieciecapsychologia.pl/cwiczymy-uwaznosc/ [data dostępu: 20.08.2026].