Ujawnienie przypadku doświadczenia przez ucznia/uczennicę przemocy ze strony rówieśników traktowane jest zazwyczaj jako sytuacja kryzysowa. Wychowawca, pedagog, psycholog, rodzice, a często też i dyrektor szkoły angażują się w wyjaśnienie przyczyn i ustalenie przebiegu zdarzenia. Zastanawiają się nad zakresem i sposobami udzielenia wsparcia ofierze oraz konsekwencjami, jakie powinny być wyciągnięte wobec sprawcy. A kiedy pierwsze emocje opadną, pojawiają się pytania o to, czy można było tego uniknąć lub co zrobić, aby do podobnych zjawisk nie dochodziło w przyszłości.
Autor: Łukasz Franków
Praca z dziećmi i młodzieżą o zróżnicowanych możliwościach psychofizycznych oraz wynikających z nich potrzebach edukacyjnych dla wielu polskich nauczycieli i nauczycielek jest standardem. Inkluzja, rozumiana jako włączanie osób o różnym potencjale do głównego nurtu oddziaływania pedagogicznego stanowi fundament innowacyjności i rozwoju edukacji, której podstawowym celem jest przygotowanie młodego człowieka do aktywności zawodowej. Aby jednak działania szkoły mogły przynieść efekty w postaci utrzymania optymalnego dla gospodarki poziomu zatrudnienia, musi nastąpić implementacja założeń edukacji włączającej do rynku pracy i pracodawców. Inkluzja w edukacji zwiększa szanse na transformację potencjału różnorodności w realną wartość, czyniąc ją strategicznym celem nowoczesnego państwa dbającego o wykorzystanie potencjału każdego obywatela.
Jedną z cech współczesności jest to, że codziennie jesteśmy świadkami i uczestnikami różnych gier. Wzajemne powiązania i relacje sprawiają, że rzeczywistość społeczna stała się polem rywalizacji wszystkich ze wszystkimi. Z reguły gramy w różne psychologiczne gry, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Dzieje się tak zawsze wtedy, gdy chcemy zrealizować swój cel, uzyskać przewagę czy zaspokoić jakąś potrzebę. Grają więc zarówno dorośli, jak i dzieci. Gry toczą się w polityce, biznesie i handlu. Toczą się także w rodzinach, miejscach pracy, a także w szkołach. Grają więc nauczyciele z uczniami i uczniowie z nauczycielami, nauczyciele z rodzicami i rodzice z nauczycielami.
Edukacja w coraz bardziej heterogenicznych klasach i szkołach wymusza zmiany w podejściu do filozofii uczenia, stylu oraz warsztatu pracy wielu nauczycieli. Konieczność udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, dostosowania wymagań czy organizacji kształcenia specjalnego do zwiększającej się liczby uczniów i uczennic ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi wymaga od nauczycieli stałej współpracy z różnymi osobami i instytucjami, w szczególności ze specjalistami i rodzicami. Włączający system kształcenia powoduje, że praca w szkole staje się coraz bardziej grą zespołową.
Następujące w ostatnich latach zmiany w sposobie rozumienia szczególnych potrzeb edukacyjnych, prowadzenia diagnozy indywidualnych możliwości psychofizycznych, dostępność specjalistów, a także rosnąca świadomość rodziców w tym zakresie przyczyniły się do zwiększenia liczby uczniów wymagających specjalnych form kształcenia czy objęcia pomocą psychologiczno-pedagogiczną. Jedną z konsekwencji tego procesu stały się wyzwania związane z dostosowaniem wymagań do potrzeb i możliwości uczniów w klasie zróżnicowanej.
Kształcenie, wychowanie i opieka to trzy najważniejsze zadania polskiego systemu oświaty i trzy podstawowe prawa, z których mogą korzystać polskie dzieci i młodzież. Gwarantuje to ustawa – Prawo oświatowe z 14 grudnia 2016 r. W artykule pierwszym oprócz realizacji tych praw państwo zapewnia także o wspomagającej roli szkoły w wychowywaniu dzieci przez rodziny oraz definiuje wychowanie jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, oraz że zadanie to uzupełniane jest przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży.
Współczesne problemy dzieci i młodzieży wynikające często z braku krytycznego podejścia wobec treści publikowanych w mediach społecznościowych czy niskiego poziomu kompetencji emocjonalno-społecznych, jak również ich nie najlepsza kondycja psychiczna i fizyczna stanowią aktualnie na tyle istotny problem, że wśród podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa ogłoszonych w czerwcu przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, aż trzy związane są bezpośrednio z wychowaniem i profilaktyką. Postawy patriotyczne, społeczne i obywatelskie, dbałość o bezpieczeństwo, promocja zdrowego stylu życia, zdrowie psychiczne, profilaktyka przemocy rówieśniczej i uzależnień są głównymi zagadnieniami, wokół których będą koncentrowały się szkolne programy wychowawczo-profilaktyczne w roku szkolnym 2025/2026.
W polskim języku edukacyjnym przez wiele lat używano określenia „specjalne potrzeby edukacyjne”, które miało zwrócić uwagę na potrzeby dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami lub deficytami, takimi jak dysleksja czy też doświadczającymi szczególnych trudności w uczeniu się. Jednak aktualny poziom wiedzy o rozwoju człowieka oraz o charakteryzującym go zróżnicowaniu powoduje, że coraz częściej można usłyszeć o potrzebach zróżnicowanych. Fakt, iż zespół klasowy jest zbiorem osób uczących się i doświadczających rzeczywistości w zróżnicowany sposób, powoduje, że planowany proces edukacyjny powinien uwzględniać nie tylko różne formy przekazu wiedzy, lecz także zróżnicowane formy aktywności uczniowskiej, w tym związane z ruchem i fizycznym pobudzaniem układu nerwowego wspierającym rozwój i edukację.
Zawód nauczyciela wiąże się z komunikacją z drugim człowiekiem. Czasami bywa ona jednostronna, np. podczas wygłaszania wykładu w trakcie lekcji czy przemówienia z okazji jakiejś uroczystości. Zazwyczaj jednak jest to interaktywny proces wymagający ciągłego zaangażowania: aktywnego słuchania, zadawania pytań, czy przedstawiania faktów. Komunikacja nauczyciela, a w szczególny sposób pedagoga, psychologa odbywa się z różnymi osobami, zarówno ze ścisłego kręgu społeczności szkolnej, tj. współpracownikami, przełożonymi, rodzicami, uczniami, jak i środowiska lokalnego, czyli pracownikami socjalnymi, kuratorami, policjantami itp. Celem sporej części tych rozmów z pewnością będzie uzyskanie informacji potrzebnych do podjęcia decyzji co do sposobu i zakresu udzielanego wsparcia lub rozwiązania problemu. Będzie zatem przybierała formę wywiadu.
„Edukacja włączająca rozumiana jest jako podejście w procesie kształcenia i wychowania, którego celem jest zwiększanie szans edukacyjnych wszystkich osób uczących się poprzez zapewnianie im warunków do rozwijania indywidualnego potencjału, tak by w przyszłości umożliwić im pełnię rozwoju osobistego na miarę swoich możliwości oraz pełne włączenie w życie społeczne. Edukacja ta stawia za cel wyposażenie uczniów w kompetencje niezbędne do stworzenia w przyszłości włączającego społeczeństwa, czyli społeczeństwa, w którym osoby niezależnie od różnic m.in. w stanie zdrowia, sprawności, pochodzeniu, wyznaniu są pełnoprawnymi członkami społeczności, a ich różnorodność postrzegana jest jako cenny zasób rozwoju społecznego i cywilizacyjnego. Włączenie to proces, który pomaga pokonywać bariery ograniczające obecność, uczestnictwo i osiągnięcia uczniów”.
Problematyka uzależnień przez wiele lat poruszana była przede wszystkim w kontekście nałogów związanych z zażywaniem środków psychoaktywnych, w tym palenia papierosów. Jednak zmiany cywilizacyjne powodujące zwiększanie się tempa życia, obciążenie stresem, rosnącą presję związaną z osiąganiem sukcesów czy też ciągłym porównywaniem z innymi spowodowały narastanie zagrożeń związanych z tzw. uzależnieniem behawioralnym, czyli przymusem wykonywania czynności.
Edukacja zdrowotna została wymieniona na pierwszym miejscu wśród ogłoszonych w czerwcu podstawowych kierunków polityki oświatowej państwa. W kwietniu na wspólnej konferencji prasowej ministrowie edukacji, zdrowia oraz sportu i turystyki ogłosili rozpoczęcie prac nad nowym przedmiotem pod nazwą edukacja zdrowotna, który będzie nauczany od września 2025 r. zarówno w szkołach podstawowych, jak i ponadpodstawowych. Polska ma bogate doświadczenia w tym obszarze edukacji, gdyż 32 lata temu powstała pierwsza wojewódzka sieć szkół promujących zdrowie.