Nauczycieli zatrudnianych w celu współorganizowania kształcenia integracyjnego i specjalnego uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie oraz zagrożonych niedostosowaniem społecznym1, często potocznie nazywa się nauczycielami wspomagającymi. Sugeruje to, że odgrywają oni rolę pomocniczą wobec nauczycieli uczących konkretnych przedmiotów. Jednak liczba dzieci, uczniów i uczennic objętych kształceniem specjalnym jest tak duża (ponad 340 tys.), że w praktyce nauczyciele ci stanowią jeden z kluczowych filarów współczesnej edukacji włączającej. Dla wielu szkół brak takiej osoby oznaczałby duże trudności w sprawnej realizacji procesu dydaktyczno-wychowawczego.
Autor: Łukasz Franków
Obowiązująca od września 2017 r. koncepcja programu wychowawczo-profilaktycznego zakłada, że jest on dokumentem odpowiadającym na zdiagnozowane potrzeby wychowawcze i środowiskowe szkoły, zawierającym działania skierowane do uczniów, rodziców i nauczycieli, jest uchwalany przez radę rodziców. Wspólnie ze szkolnym zestawem programów nauczania stanowi spójną całość, którego realizacja ma wspomagać wychowawczą rolę rodziny, a dzieci w rozwoju kluczowych obszarów: poznawczym, fizycznym, społecznym i emocjonalnym.
Ujawnienie przypadku doświadczenia przez ucznia/uczennicę przemocy ze strony rówieśników traktowane jest zazwyczaj jako sytuacja kryzysowa. Wychowawca, pedagog, psycholog, rodzice, a często też i dyrektor szkoły angażują się w wyjaśnienie przyczyn i ustalenie przebiegu zdarzenia. Zastanawiają się nad zakresem i sposobami udzielenia wsparcia ofierze oraz konsekwencjami, jakie powinny być wyciągnięte wobec sprawcy. A kiedy pierwsze emocje opadną, pojawiają się pytania o to, czy można było tego uniknąć lub co zrobić, aby do podobnych zjawisk nie dochodziło w przyszłości.
Praca z dziećmi i młodzieżą o zróżnicowanych możliwościach psychofizycznych oraz wynikających z nich potrzebach edukacyjnych dla wielu polskich nauczycieli i nauczycielek jest standardem. Inkluzja, rozumiana jako włączanie osób o różnym potencjale do głównego nurtu oddziaływania pedagogicznego stanowi fundament innowacyjności i rozwoju edukacji, której podstawowym celem jest przygotowanie młodego człowieka do aktywności zawodowej. Aby jednak działania szkoły mogły przynieść efekty w postaci utrzymania optymalnego dla gospodarki poziomu zatrudnienia, musi nastąpić implementacja założeń edukacji włączającej do rynku pracy i pracodawców. Inkluzja w edukacji zwiększa szanse na transformację potencjału różnorodności w realną wartość, czyniąc ją strategicznym celem nowoczesnego państwa dbającego o wykorzystanie potencjału każdego obywatela.
Jedną z cech współczesności jest to, że codziennie jesteśmy świadkami i uczestnikami różnych gier. Wzajemne powiązania i relacje sprawiają, że rzeczywistość społeczna stała się polem rywalizacji wszystkich ze wszystkimi. Z reguły gramy w różne psychologiczne gry, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Dzieje się tak zawsze wtedy, gdy chcemy zrealizować swój cel, uzyskać przewagę czy zaspokoić jakąś potrzebę. Grają więc zarówno dorośli, jak i dzieci. Gry toczą się w polityce, biznesie i handlu. Toczą się także w rodzinach, miejscach pracy, a także w szkołach. Grają więc nauczyciele z uczniami i uczniowie z nauczycielami, nauczyciele z rodzicami i rodzice z nauczycielami.
Edukacja w coraz bardziej heterogenicznych klasach i szkołach wymusza zmiany w podejściu do filozofii uczenia, stylu oraz warsztatu pracy wielu nauczycieli. Konieczność udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, dostosowania wymagań czy organizacji kształcenia specjalnego do zwiększającej się liczby uczniów i uczennic ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi wymaga od nauczycieli stałej współpracy z różnymi osobami i instytucjami, w szczególności ze specjalistami i rodzicami. Włączający system kształcenia powoduje, że praca w szkole staje się coraz bardziej grą zespołową.
Następujące w ostatnich latach zmiany w sposobie rozumienia szczególnych potrzeb edukacyjnych, prowadzenia diagnozy indywidualnych możliwości psychofizycznych, dostępność specjalistów, a także rosnąca świadomość rodziców w tym zakresie przyczyniły się do zwiększenia liczby uczniów wymagających specjalnych form kształcenia czy objęcia pomocą psychologiczno-pedagogiczną. Jedną z konsekwencji tego procesu stały się wyzwania związane z dostosowaniem wymagań do potrzeb i możliwości uczniów w klasie zróżnicowanej.
Kształcenie, wychowanie i opieka to trzy najważniejsze zadania polskiego systemu oświaty i trzy podstawowe prawa, z których mogą korzystać polskie dzieci i młodzież. Gwarantuje to ustawa – Prawo oświatowe z 14 grudnia 2016 r. W artykule pierwszym oprócz realizacji tych praw państwo zapewnia także o wspomagającej roli szkoły w wychowywaniu dzieci przez rodziny oraz definiuje wychowanie jako wspieranie dziecka w rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej, oraz że zadanie to uzupełniane jest przez działania z zakresu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży.
Współczesne problemy dzieci i młodzieży wynikające często z braku krytycznego podejścia wobec treści publikowanych w mediach społecznościowych czy niskiego poziomu kompetencji emocjonalno-społecznych, jak również ich nie najlepsza kondycja psychiczna i fizyczna stanowią aktualnie na tyle istotny problem, że wśród podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa ogłoszonych w czerwcu przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, aż trzy związane są bezpośrednio z wychowaniem i profilaktyką. Postawy patriotyczne, społeczne i obywatelskie, dbałość o bezpieczeństwo, promocja zdrowego stylu życia, zdrowie psychiczne, profilaktyka przemocy rówieśniczej i uzależnień są głównymi zagadnieniami, wokół których będą koncentrowały się szkolne programy wychowawczo-profilaktyczne w roku szkolnym 2025/2026.
W polskim języku edukacyjnym przez wiele lat używano określenia „specjalne potrzeby edukacyjne”, które miało zwrócić uwagę na potrzeby dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami lub deficytami, takimi jak dysleksja czy też doświadczającymi szczególnych trudności w uczeniu się. Jednak aktualny poziom wiedzy o rozwoju człowieka oraz o charakteryzującym go zróżnicowaniu powoduje, że coraz częściej można usłyszeć o potrzebach zróżnicowanych. Fakt, iż zespół klasowy jest zbiorem osób uczących się i doświadczających rzeczywistości w zróżnicowany sposób, powoduje, że planowany proces edukacyjny powinien uwzględniać nie tylko różne formy przekazu wiedzy, lecz także zróżnicowane formy aktywności uczniowskiej, w tym związane z ruchem i fizycznym pobudzaniem układu nerwowego wspierającym rozwój i edukację.
Zawód nauczyciela wiąże się z komunikacją z drugim człowiekiem. Czasami bywa ona jednostronna, np. podczas wygłaszania wykładu w trakcie lekcji czy przemówienia z okazji jakiejś uroczystości. Zazwyczaj jednak jest to interaktywny proces wymagający ciągłego zaangażowania: aktywnego słuchania, zadawania pytań, czy przedstawiania faktów. Komunikacja nauczyciela, a w szczególny sposób pedagoga, psychologa odbywa się z różnymi osobami, zarówno ze ścisłego kręgu społeczności szkolnej, tj. współpracownikami, przełożonymi, rodzicami, uczniami, jak i środowiska lokalnego, czyli pracownikami socjalnymi, kuratorami, policjantami itp. Celem sporej części tych rozmów z pewnością będzie uzyskanie informacji potrzebnych do podjęcia decyzji co do sposobu i zakresu udzielanego wsparcia lub rozwiązania problemu. Będzie zatem przybierała formę wywiadu.
„Edukacja włączająca rozumiana jest jako podejście w procesie kształcenia i wychowania, którego celem jest zwiększanie szans edukacyjnych wszystkich osób uczących się poprzez zapewnianie im warunków do rozwijania indywidualnego potencjału, tak by w przyszłości umożliwić im pełnię rozwoju osobistego na miarę swoich możliwości oraz pełne włączenie w życie społeczne. Edukacja ta stawia za cel wyposażenie uczniów w kompetencje niezbędne do stworzenia w przyszłości włączającego społeczeństwa, czyli społeczeństwa, w którym osoby niezależnie od różnic m.in. w stanie zdrowia, sprawności, pochodzeniu, wyznaniu są pełnoprawnymi członkami społeczności, a ich różnorodność postrzegana jest jako cenny zasób rozwoju społecznego i cywilizacyjnego. Włączenie to proces, który pomaga pokonywać bariery ograniczające obecność, uczestnictwo i osiągnięcia uczniów”.