Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

3 listopada 2021

NR 128 (Listopad 2021)

Uczeń zdolny – jak wspierać jego rozwój i talenty?

0 26

Obowiązujące przepisy prawa oświatowego wskazują, że uczniowie zdolni – to uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Czy na pewno tak są oni w szkole traktowani? Wątpliwości mają sami nauczyciele, którzy przyznają się do sporych trudności z prawidłową identyfikacją ucznia zdolnego wśród rzeszy podopiecznych, z udzielaniem mu właściwego wsparcia edukacyjnego i pomocy psychologiczno-pedagogicznej, o braku czasu na to wszystko nie wspominając. Potwierdzają to też raporty Najwyższej Izby Kontroli z kilku ostatnich lat.

Dzisiaj, gdy po wielomiesięcznych doświadczeniach zdalnej edukacji prawie 4,6 mln uczniów powróciło do nauki w szkolnych murach, problem ten nabiera nowego znaczenia, zarówno w kontekście readaptacji uczniów do warunków stacjonarnego uczenia się, jak i wspierania ich kondycji psychicznej.

POLECAMY

Kim jest uczeń zdolny – fakty i mity

Specjaliści twierdzą, a ja im wierzę, że jedna czwarta ogółu uczniów w szkole to uczniowie zdolni w różnym rozumieniu tego pojęcia. Jedni mają zdolności ogólne, czyli duży potencjał intelektualny określany sprawnością pamięci, uwagi, spostrzegania, wyobraźni i myślenia, inni zaś zdolności specjalne, przejawiane w konkretnych dziedzinach, np. języki obce, matematyka, sport, muzyka, plastyka, zwane też zdolnościami szczegółowymi. Wiele z tych zdolności ma charakter parcjalny, co oznacza, że wybitność w jednej dziedzinie nie niesie ze sobą automatycznie ponadprzeciętności w innych obszarach. Każdy rodzaj zdolności może ujawnić się w różnym okresie życia dziecka, na każdym etapie jego edukacji. Może też w ogóle nie być w szkole zauważony, jeśli nie jest bezpośrednio związany z przedmiotami szkolnymi. Mam tu na myśli zdolności, które bywają wręcz lekceważone przez nauczycieli: zdolności przywódcze/liderskie/społeczne, kulinarne czy rękodzielnicze.

Uczniom zdolnym – ich charakterystyce oraz wytycznym, jak ich rozpoznać, jak z nimi pracować, by właściwie „oszlifować” drzemiący w nich potencjał – poświęconych jest ogrom badań, publikacji i szkoleń adresowanych do kadry pedagogicznej.

Niestety, mimo ich naukowej, merytorycznej wartości, nadal w szkołach pokutują następujące przekonania:

  • Uczeń zdolny to taki, który osiąga wysokie wyniki w nauce, bierze udział w konkursach i olimpiadach. Dlatego uczniowie zdolni bywają traktowani instrumentalnie, jako środek pozwalający zdobywać szkole dobrą opinię i wyższe miejsce w rankingach, a nauczycielom – nagrody dyrektora, wójta, burmistrza.
  • Uczeń, który osiąga słabe wyniki w nauce, nie jest uczniem zdolnym. Historia ludzkości zna całe rzesze wybitnych, utalentowanych ludzi, w tym noblistów, którzy mieli problemy ze szkolną nauką. Dziś zjawisko to nosi nazwę syndromu nieadekwatnych osiągnięć szkolnych (SNOS) i – co przeraża – może dotyczyć nawet 50% populacji dzieci zdolnych.
  • Uczniowie zdolni nie potrzebują wsparcia, bo i tak sobie poradzą, ponieważ są inteligentni i nad wyraz dojrzali, pracowici.

Nie uwzględnia się tego, że uczniowie zdolni, podobnie jak inni, potrzebują wsparcia i pomocy psychologiczno-pedagogicznej, czasem nawet większej niż ich rówieśnicy. W grupie uczniów zdolnych także zdarzają się różnego rodzaju problemy: natury emocjonalnej (chwiejność emocjonalna, nieśmiałość lub nadpobudliwość) i społecznej (trudności w przystosowaniu do grupy, zachowania uległe lub agresywne, zakłócające ich właściwy rozwój oraz prawidłowe funkcjonowanie w szkole i gronie rówieśników, mogące maskować i ukrywać rzeczywisty potencjał zdolności).

Warto wiedzieć, że ponad czterdzieści lat temu G.T. Bettsii M. Neihart, uwzględniając badane przez wiele lat cechy, potrzeby i zachowania uczniów zdolnych, wyróżnili wśród nich sześć typów1

  1. Uczeń odnoszący sukces
    Taki uczeń świetnie odczytuje i realizuje wymagania rodziców i nauczycieli, przez co odnosi sukcesy. Bardzo szybko dostrzega, jakie zachowanie jest ważne dla dorosłych, i koncentruje się na jego rozwijaniu. Charakteryzuje się wysokim przystosowaniem, niską autonomią i kreatywnością. Ważne są dla niego nagrody i pochwały zewnętrzne. Uzdolnienia, które posiada, nie są dla niego same w sobie wartością, stanowią natomiast środek do budowania relacji z osobami ważnymi w jego życiu. 
  2. Buntownik
    Tego ucznia cechuje rozbieżność zachowań, jest wysoce kreatywny i twórczy, ale jednocześnie przejawia trudności w zachowaniu (brak taktu, sarkazm, nonkonformizm, brak pokory, bunt wobec autorytetów i osób znaczących). Ma świadomość swojego potencjału oraz tego, że rzadko jest nagradzany, co wpływa na jego zaniżoną samoocenę, zmienność nastroju, niską samokontrolę i niepewność w sytuacjach społecznych. 
  3. Uczeń ukrywający uzdolnienia
    Ten uczeń, w wyniku wysokiej frustracji potrzeb społecznych i przynależności do grupy, szuka akceptacji u rówieśników, ukrywa swoje uzdolnienia, odrzuca możliwość współpracy z nauczycielami, bojąc się utraty zainteresowania kolegów. Jest niepewny, odczuwa zmieszanie i poczucie winy, często skrywa własne uczucia i ma niskie poczucie bezpieczeństwa, zaprzecza swoim zdolnościom, unika wyzwań, ulega presji. 
  4. Uczeń odrzucony
    Takie dziecko zmaga się z poczuciem niedocenienia, niezrealizowania, frustracji. Posiada wyjątkowe potrzeby, które wynikają z posiadanych uzdolnień, ale nie znalazły one zrozumienia lub nie zostały rozpoznane. Jest kreatywne, ale wykorzystuje tę cechę w sposób niekonstruktywny, pracuje ze zmiennym zaangażowaniem, niekonsekwentnie, poniżej swoich możliwości. Jest krytyczne w stosunku do siebie i innych osób. Przyjmuje postawę obronną, podważa normy, zamyka się we własnym świecie, izoluje od otoczenia.
  5. Uczeń podwójnie wyjątkowy
    To uczeń o wysokim poziomie uzdolnień, u którego równolegle występują trudności w nauce lub w zakresie przystosowania. Szkoła odpowiada na jego uzdolnienia, ale nie bierze pod uwagę kłopotów, z jakimi się on boryka. W efekcie po jakimś czasie otoczenie dostrzega głównie jego problematyczne zachowania. Jest on odbierany jako dziecko trudne, często więc odczuwa bezradność, złość i frustrację. Nie wykorzystuje swoich możliwości oraz uzdolnień. Wykazuje brak konsekwencji w pracy. 
  6. Uczeń autonomiczny
    To najbardziej pożądany typ ucznia zdolnego, ale niestety występuje bardzo rzadko. Jest uzdolniony i potrafi wykorzystywać zaistniałe warunki w celu realizacji własnych celów, zainteresowań i pragnień. Ma poczucie wewnętrznej kontroli, ufa sobie. Respektuje i spełnia wymagania innych, ale także dąży do samorealizacji. Wyraża swoje potrzeby i obawy, akceptuje siebie i innych, ale sam też jest akceptowany. Radzi sobie z napotykanymi porażkami, podejmując się zadań trudnych czy ryzykownych. Jego motywacja do nauki ma charakter wewnętrzny. Sprawnie nabywa kompetencje emocjonalno-społeczne. 

Ważne!
Uczniów zdolnych nie można traktować jako grupy jednorodnej, o takich samych możliwościach i potrzebach. Oni różnią się od siebie nie tylko rodzajem uzdolnień, ale także poziomem ich rozwoju. 

Cechą często występującą u dzieci zdolnych jest asynchronia rozwojowa polegająca na tym, że sfera emocjonalna, społeczna lub/i ruchowa mogą rozwijać się wolniej w porównaniu do sfery poznawczej. 

Poważnym problemem szkoły jest to, że coraz więcej uczniów o potencjalnie wysokim poziomie zdolności osiąga niskie wyniki w nauce funkcjonuje poniżej własnych możliwości.

Co dla ucznia zdolnego może uczynić pedagog szkolny?

Każdy z dziesięciu pytanych przeze mnie nauczycieli odpowiedział: NIC, argumentując to mniej więcej tak: „Z uczniem zdolnym, osiągającym najwyższe noty i biorącym udział w konkursach i olimpiadach przedmiotowych, pracuje dany nauczyciel. To jego rola, by tak ucznia przygotować, aby ten osiągnął zamierzony sukces”. Pytani o ewentualną współpracę z pedagogiem w rozpoznawaniu uczniów zdolnych, mówili: „A skąd niby pedagog ma wiedzieć, że Kaśka z Vc ma zdolności do języka angielskiego, a Janek z VIa do matematyki? Tylko nauczyciel tego przedmiotu to wyłapie”. 

W grupie uczniów zdolnych także zdarzają się różnego rodzaju problemy: natury emocjonalnej (chwiejność emocjonalna, nieśmiałość lub nadpobudliwość) i społecznej (trudności w przystosowaniu do grupy, zachowania uległe lub agresywne, zakłócające ich właściwy rozwój oraz prawidłowe funkcjonowanie w szkole i gronie rówieśników, mogące maskować i ukrywać rzeczywisty potencjał zdolności).

Zupełnie inaczej sprawa wygląda z perspektywy zadań stawianych pedagogom szkolnym, oczywiście tych zapisanych w rozporządzeniu MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1280). 

Wynika z nich, że zadania tego szkolnego specjalisty są m.in. następujące:

  • Współpraca z nauczycielami

To oczywistość, choć nie w każdym gronie pedagogicznym łatwa do zrealizowania, tym bardziej, że w omawianym temacie powinna dotyczyć kilku obszarów, m.in.:

Przekazywanie/rozpowszechnianie rzetelnych informacji na temat dzieci zdolnych oraz rodzajów potencjalnych zdolności i talentów, które mogą w nich drzemać, a które niekoniecznie muszą być związane ze szkolnymi przedmiotami. Od lat mówi się przecież, że wspieranie uzdolnień i rozwój dziecięcej kreatywności to priorytety współczesnej szkoły, że każdy nauczyciel powinien posiadać kompetencje, aby rozpoznawać zdolności i talenty swoich podopiecznych, rozróżniać te pojęcia, diagnozować, kto w zespole klasowym posiada jakieś uzdolnienia, a kto talent.

Wspieranie nauczycieli we wstępnym identyfikowaniu uczniów zdolnych, zgodnie z podejściem holistycznym obejmującym rozpoznanie w wielu zakresach, jak choćby: zainteresowania, predyspozycje, pasje dziecka, rodzaje i poziomy zdolności, mocne strony – możliwości i potencjał dziecka, słabsze strony – trudności i ograniczenia, motywacja i zaangażowanie w zadanie, indywidualne potrzeby, warunki środowiskowe (rodzina i rówieśnicy), preferowany styl uczenia się, czynniki osobowościowe. Jest to ważne, gdyż z badań prowadzonych w polskich szkołach wynika, że dokonując selekcji uczniów zdolnych, nauczyciele kierują się głównie średnią ocen, zaangażowaniem w trakcie zajęć, udziałem w konkursach i olimpiadach, bazując przy tym na obserwacji, intuicji, wyczuciu, a czasami stereotypach, o których wspominałam powyżej. Wysokie oceny szkolne nie mogą być (chociaż często są) traktowane jako jedyny, główny wyznacznik uzdolnień. Są uczniowie, dla których ocena szkolna nie jest czynnikiem motywującym ani ważnym, a ich uzdolnienia dotyczą niezauważanych przez szkołę dziedzin.

Podstawowym zadaniem procesu diagnostycznego w środowisku dzieci zdolnych jest wczesne zidentyfikowanie potencjału dziecka, szerokie ujęcie diagnozowanych zdolności, wystandaryzowany sposób pomiaru oraz wielowymiarowy pomiar. 

Na stronie internetowej ORE w zakładce UCZEŃ ZDOLNY dostępne są dwa rodzaje testów i materiałów pomocniczych do zastosowania przez nauczycieli przy wstępnej diagnozie: „Test Uzdolnień Wielorakich dla uczniów klas I–III szkoły podstawowej” i „Test Uzdolnień Wielorakich dla uczniów klas IV–VI/VIII szkoły podstawowej”.

Diagnozowanie zdolności i uzdolnień nie należy do łatwych zadań. Dlatego warto skorzystać samemu lub zachęcać rodziców, by skorzystali, ze wsparcia specjalistów z poradni psychologiczno-pedagogicznej celem wykonania u danego ucznia diagnozy specjalistycznej na podstawie nowoczesnych technik diagnostycznych.

Uwrażliwianie nauczycieli: 

– na właściwą percepcję ucznia zdolnego, bez przeceniania poziomu jego rozwoju, bez przeniesienia pozytywnej oceny w dominującej sferze jego funkcjonowania na inne sfery, które są o wiele słabiej rozwinięte, a czasem zaburzone; wielu uczniów elokwentnych, refleksyjnych i bardzo sprawnych intelektualnie i zadaniowo nie radzi sobie w interakcjach z kolegami/koleżankami, bowiem w grupie rówieśniczej potrzebne są im zupełnie inne kompetencje, których mogą nie posiadać lub mieć je zbyt słabo rozwinięte;
–  na konieczność stymulowania pełnego rozwoju ucznia, a nie jedynie sfery, w której jest on uzdolniony, bo to prowadzi do dysharmonii rozwojowej, do szeregu problemów intrapsychicznych i interpersonalnych ucznia; wielu nauczycieli koncentruje się głównie na uzdolnieniach, bo przez swoją wyjątkowość przyciągają uwagę, zwłaszcza że niektórzy uczniowie kompensują sobie uzdolnieniami swoje trudności w realizacji zadań rozwojowych;
– na potrzeby uczniów zdolnych oraz wynikające z nich zac...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy