Dołącz do czytelników
Brak wyników

Lekcja wychowawcza z pomysłem

26 lutego 2019

NR 106 (Luty 2019)

Uwaga na stereotypy!

0 208

Stereotypy mogą nam bardzo utrudniać wyciąganie trafnych wniosków 
i prawidłową ocenę rzeczywistości; mogą też prowadzić do uprzedzeń, 
które szkodzą naszym relacjom z innymi. 
Jak możemy pomóc naszym podopiecznym się ich wystrzegać?

Marzec to idealny czas, by poruszyć temat stereotypów, uprzedzeń i dyskryminacji, choć są to tematy ważne i aktualne cały rok. W tym miesiącu mamy ku temu wyjątkowo dużo sprzyjających okazji.
 

Dzień Kobiet

Pierwsza z nich to przypadający 8 marca Dzień Kobiet. Tego dnia w wielu szkołach chłopcy wręczają koleżankom kwiaty i drobne upominki lub organizują zabawne występy. To na pewno sympatyczny pomysł, ale być może warto poszerzyć obchody tego święta o rozmowę na temat, któremu jest ono poświęcone – równouprawnienia kobiet.
W naszym kręgu kulturowym kobiety uzyskały już równe mężczyznom prawa, wciąż jednak borykają się z różnymi konsekwencjami stereotypów płci. Rozmowa na ten temat będzie cenna i dla dziewcząt, i dla chłopców.
Dla dziewcząt – bo wzmocni ich pewność siebie i poczucie własnej wartości. Mamy XXI wiek, a – jak wskazują badania – dziewczynki wciąż często czują się mniej pewne siebie od chłopców. Ma to niekiedy istotne przełożenie na ich szkolne, zawodowe i życiowe osiągnięcia. Choć intelektualnie w niczym nie ustępują chłopcom, to przez to, że mniej wierzą w siebie, rzadziej podejmują się ambitnych wyzwań. Rzadziej zabierają głos, forsują swoje pomysły czy wchodzą w rolę liderki. Chłopcy – przeciwnie – częściej uważają, że ich pomysły są dobre i warte realizacji, częściej czują, że to oni powinni przewodzić czy mieć ostatnie słowo, i są bardziej skłonni podejmować wyzwania, dzięki czemu częściej dają sobie szansę na sukces. Dziewczynki zasługują na to, by startować w dorosłość z naprawdę równymi szansami – potrzebują wsparcia dorosłych, by również uwierzyć w siebie. Tymczasem stereotypy płci powodują, że dziewczęta wierzą, że o ich wartości decyduje przede wszystkim ich wygląd (bo na to świat najbardziej zwraca uwagę), a ich intelekt nie jest już tak ważny i interesujący. Powinniśmy to zmienić.
Dla chłopców – bo dzięki temu dowiedzą się, że dziewczęta są im równe, że mogą być ich wartościowymi partnerkami (nie tylko w życiu, ale też np. we współpracy). Że można im zaufać, polegać na nich i mieć w nich oparcie. A także, że to, co stereotypowo kojarzy się jako „babskie”, też jest OK. W przypadku chłopców szczególnie istotne jest to, by wiedzieli, że takie uczucia i zachowania, jak smutek, strach, rozpacz, płacz, poszukiwanie pomocy i wsparcia, niemożność poradzenia sobie samemu w różnych sytuacjach (np. w obliczu straty czy głębokiego rozczarowania), są w trudniejszych chwilach życia normalne zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. Stereotypowe przekonania, takie jak „chłopaki nie płaczą”, „mężczyzna musi być twardy” czy powiedzonka typu „nie zachowuj się jak baba”, powodują, że chłopcy w obawie przed wyśmianiem ukrywają głęboko swoje emocjonalne problemy i w efekcie gorzej sobie z nimi radzą. Nie bez powodu to mężczyźni cztery razy częściej popełniają samobójstwa (mimo że na depresję to kobiety chorują nieco częściej).
„Odczarowanie” stereotypów płci nie tylko ułatwi chłopcom radzenie sobie z trudnościami emocjonalnymi, lecz także każdej z płci da dużo większe możliwości realizowania się i rozwoju. Stereotypowe przekonania, że coś jest dla dziewcząt, a coś dla chłopców, utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia dzieciom realizowanie ich talentów i pasji. Pod górkę mają zarówno dziewczęta marzące o karierze programistek, fizyczek czy żołnierek, jak i chłopcy pragnący pracować w przedszkolu, zostać stylistą czy trenować balet. Tracą na tym nie tylko oni sami, ale w zasadzie my wszyscy – bo każdy niespełniony talent jest stratą dla społeczeństwa.


Międzynarodowy Dzień Inwalidów

Okazja numer dwa to przypadający w tym roku 17 marca (3. niedziela marca) Światowy Dzień Inwalidów. To święto jest dość specyficzne – z założenia nie dotyczy bowiem wszystkich niepełnosprawnych, ale jedynie tych, którzy utracili sprawność w wyniku wypadku (wszystkie osoby z niepełnosprawnościami mają swój dzień 3 grudnia). Mimo to, decydując się rozmawiać o dyskryminacji i równych prawach, możemy nawiązać i do tego święta.


Międzynarodowy Dzień Walki z Dyskryminacją Rasową

Wreszcie – 21 marca na całym świecie obchodzony jest Dzień Walki z Dyskryminacją Rasową. Ten dzień to trzecia z marcowych „równościowych” okazji. To ważne, by dzieci i młodzież były wolne od uprzedzeń rasowych – nie tylko dlatego, że prawdopodobnie będą jeździć po świecie (lub nawet już to robią), lecz także dlatego, że w Polsce coraz częściej spotykamy się z osobami o rozmaitym pochodzeniu etnicznym.
Historia uprzedzeń rasowych jest długa (podobnie jak dyskryminacji ze względu na płeć) i doprowadziła w przeszłości do wielu dramatów. To ważne, by dzieci, a zwłaszcza młodzież, znały tę historię, ale też były świadome, że choć ta dyskryminacja należy do przeszłości, wciąż obecne są jej reperkusje – dokładnie tak samo, jak w przypadku dyskryminacji płci. Przykładowo, osoby czarnoskóre są równe wobec prawa w USA, jednak wciąż borykają się z krzywdzącymi stereotypami i uprzedzeniami. W Polsce ten problem wydaje się mniej poważny po prostu dlatego, że u nas osób czarnoskórych jest dużo mniej. Jednak niemało osób wyraża rasistowskie poglądy (np. dotyczące możliwości intelektualnych osób czarnoskórych).


Stereotypy a myślenie

Stereotypy krzywdzą osoby, których dotykają – to powinno być oczywiste. Jednak nieco mniej oczywiste jest to, że pod pewnymi względami działają niekorzystnie także dla osób, które się nimi posługują. I to aż na dwa sposoby. Po pierwsze, możemy mieć do czynienia ze zjawiskiem autostereotypu, czyli stereotypu dotyczącego własnej grupy. Może on być pozytywny lub negatywny, ale – jak już wspomnieliśmy na przykładzie dziewcząt i chłopców – niemal zawsze jest ograniczający. Po drugie, stereotypy to umysłowe chodzenie na skróty, które nie zawsze wyprowadza nas na właściwą drogę. Innymi słowy, ktoś, kto w swoim myśleniu często używa stereotypów (niestety, trudno jest całkowicie się od nich uwolnić, o ile w ogóle to możliwe), ryzykuje, że często jego wnioski są mylne, nietrafne. Nie widzi rzeczywistości takiej, jaką jest, ale zniekształconą przez stereotyp.
  Może to mieć wpływ w zasadzie na całe życie danej osoby. Stereotypowo możemy bowiem spostrzegać nie tylko innych ludzi i samych siebie, ale również instytucje (np. szkołę, ZUS, policję) czy różne życiowe sytuacje. Stereotyp polega bowiem na wyciąganiu płytkich, powierzchownych wniosków i uogólnianiu ich na wszystkie desygnaty danego pojęcia. Osoba operująca stereotypem uważa więc, że wszyscy czarnoskórzy, Romowie czy Żydzi są tacy sami, że tacy sami (przynajmniej pod pewnymi, ważnymi względami) są wszyscy muzułmanie i wszystkie kobiety. Ale także, że np. branie udziału w konkursach nigdy się nie opłaca, że praca w sklepie zawsze jest kiepska albo że nigdy nie warto nikomu pomagać, bo zawsze ktoś zechce to wykorzystać. Tym sposobem osoby te może ominąć wiele życiowych szans, których nie dostrzegą lub nie docenią, bo będą patrzeć na nie stereotypowo, negatywnie ocenią je i odrzucą już na wstępie.
Myślenie wolne (lub prawie wolne) od stereotypów wymaga od nas trochę więcej uwagi, czasu i energii. Posługując się stereotypem, możemy mieć wniosek gotowy w kilka sekund. Wyrabianie sobie zaś zdania w oparciu o zbieranie i analizę informacji, może potrwać znacznie dłużej. Z reguły jednak to te drugie wnioski są cenniejsze – a przy okazji ćwiczą nasz umysł. Oczywiście nie musimy do wszystkiego zawsze dochodzić w ten sposób – czasem po prostu nie mamy na to czasu. Jednak zawsze warto starać się zachować otwarty umysł. I jeśli czujemy, że nie możemy być czegoś pewni, lub podejrzewamy, że właśnie w danym momencie posługujemy się stereotypem (np. oceniając po wyglądzie nową koleżankę), powiedzmy sobie: „Teraz wydaje mi się, że jest tak i tak, ale mogę się mylić, więc wstrzymam się z ostatecznym wnioskiem, póki nie zbiorę więcej informacji”. Taka postawa dużo lepiej sprawdza się w życiu, pomaga nam reagować elastycznie.
Podczas tych – przeznaczonych dla nastolatków – zajęć będziemy więc poruszać temat stereotypów, a w konsekwencji także uprzedzeń i dyskryminacji, jednak nieco inaczej niż zwykle przy takich okazjach rozkładając akcenty. Tym razem w mniejszym stopniu skupimy się na tym, jak stereotypy i uprzedzenia wpływają na innych ludzi (choć i te wątki zostaną tu poruszone), a w większym – jak stereotypowe myś-
lenie wpływa na nas samych. A ponieważ często nie jest to wpływ korzystny, celem zajęć będzie pokazać uczniom, że warto starać się uwalniać swój umysł od stereotypów. Jednocześnie należy zwracać uwagę na to, by podczas zajęć nie piętnować (i nie pozwalać na to podopiecznym) samego faktu, że ktoś posługuje się stereotypami w myśleniu, ani nie kojarzyć tego z „głupotą”, złą wolą czy wadami charakteru. Może to bowiem spowodować u części uczniów postawę obronną, gdy zauważą oni, że ta krytyka może ich dotyczyć. Starajmy się raczej przedstawić stereotypy jako coś, do czego wszyscy ludzie mają naturalną skłonność (gdyż jest tak w istocie), ale i od czego mogą oni się uwalniać, jeśli zechcą.

Materiały do zajęć: tablica i kreda/pisak, materiały z Narzędziowni, czyste kartki A4 i długopisy, arkusz brystolu, pisaki.
Formy i metody pracy: praca w grupach, rozmowa/dyskusja.
 

Lekcja 1.
Stereotyp – co to jest?


Wprowadzenie

Osoba prowadząca wita uczestników, po czym krótko przedstawia temat spotkania. Na rozgrzewkę pyta, kto z obecnych na sali wie, czym jest stereotyp. Pozwala wypowiedzieć się ochotnikom, ewentualnie umożliwia krótką dyskusję. Prawdopodobnie z wypowiedzi tych będzie wynikało, że stereotypy dotyczą ludzi, warto więc dopytać, czy tylko ich.

Rozwinięcie

1 Równościowe święta

Miniwykład

Osoba prowadząca krótko przedstawia uczestnikom historię trzech wspomnianych wyżej marcowych świąt (pomocne informacje – w Narzędziowni), dodając, że nie tylko kobiety, lecz także mężczyźni, ludzie różnego pochodzenia etnicznego oraz osoby z niepełnosprawnościami często doświadczają różnych stereotypów i tego będzie dotyczyć rozmowa. Uwaga: nie należy poświęcać zbyt wiele uwagi samej treści tych stereotypów i powtarzać ich, bo to tylko umacnia je w umysłach uczestników. Warto natomiast przekazać im prawdziwe informacje, które są w opozycji do tych stereotypów (np. „Wbrew temu, co czasem się mówi, kobiety jak najbardziej również mogą być dobre z matematyki, tak jak mężczyźni”).

2 Skąd się biorą stereotypy

Miniwykład i dyskusja

Osoba prowadząca, uzupełniając bądź korygując wcześniejsze wypowiedzi uczestników, wyjaśnia szczegółowo, czym właściwie jest stereotyp (przydatne informacje – w Narzędziowni), po czym inicjuje dyskusję na temat tego:
skąd, zdaniem uczestników...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy