Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

27 czerwca 2018

NR 98 (Kwiecień 2018)

Wspieranie uczniów w stresie egzaminacyjnym

0 286

Rozpoczyna się kolejna edycja ogólnopolskich egzaminów zewnętrznych: w drugiej połowie kwietnia (18–20.04) przystąpią do nich gimnazjaliści, a przez trzy majowe tygodnie (4–25.05) abiturienci szkół ponadgimnazjalnych będą zdawać maturę. Jak co roku wielu z nich dopadnie stres przed egzaminem, w trakcie egzaminu i po nim. Całkowicie nie da się go wyeliminować, ale można złagodzić jego oddziaływanie w tym trudnym dla uczniów czasie. To teraz jedno z ważniejszych zadań dla nauczycieli i wychowawców, którym na sercu leży dobro podopiecznych, rozumiejących, jak istotne są proporcje między ilością stresu pozytywnego (eustres) i negatywnego (dystres). Jak zatem umiejętnie pomóc uczniom przetrwać czas zbliżających się egzaminów? Jak sprawić, by stres stał się sprzymierzeńcem ucznia? Jak go okiełznać, żeby motywował, a nie utrudniał przygotowanie do egzaminu? Jak zdążyć z dobrym wsparciem i konstruktywną radą?

1Krok
Zero straszenia, zero bagatelizowania

Wiadomo od dawna, że wysyłane przez nauczyciela komunikaty mają wielką moc. Mogą ucznia uskrzydlić albo podciąć mu skrzydła. Nauczyciel, który koncentruje się głównie na tym, by uświadamiać uczniowi tuż przed czekającymi go egzaminami, czego jeszcze nie opanował („Z takimi zaległościami z fizyki nie masz co marzyć o zdaniu tego egzaminu”) lub co zrobił nieprawidłowo („Każdy pierwszoklasista rozwiąże to zadanie bez błędów, a ty padłeś przy pierwszym obliczeniu”), sam jest źródłem uczniowskiego stresu. Wytykanie błędów i straszenie egzaminacyjnymi konsekwencjami wcale nie pobudza ucznia do wysiłku, wręcz przeciwnie, działa na niego demotywująco. Również stwierdzenia mające go odstresować i rozluźnić („Nie przejmuj się, dzisiaj egzaminy zdają wszyscy, jeszcze będziesz się z tego śmiał”) nie są dla niego żadnym wsparciem, nie przynoszą mu ulgi. 
Wielu psychologów uważa, że każdy z nas ma naturalną motywację do nauki, gdy nie musi obawiać się niepowodzeń. Nawet najsłabszy edukacyjnie uczeń, kiedy usłyszy od nauczyciela dobre słowo, zyskuje zapał do pracy. Pewne jest zatem, że straszenie konsekwencjami i demonizowanie szkolnych egzaminów prawie zawsze przynosi odwrotny skutek. Wywołuje stres, który jest zaraźliwy i rozprzestrzenia się niczym wirus w uczniowskiej społeczności. Trzeba o tym stale pamiętać!

2 Krok 
Pomoc w rozpoznawaniu stresu i jego skutków

Aby właściwie reagować na stres, należy umieć rozpoznać jego podstawowe objawy. Rodzice i nauczyciele odpowiadający za rozwój emocjonalny dzieci powinni je uczyć, jak funkcjonujemy w sytuacji napięcia emocjonalnego. Wiedza o tym, co dzieje się z ludzkim ciałem w stresie, jest pierwszym krokiem na drodze do kontrolowania jego objawów i adekwatnego na nie reagowania. Dzieci i nastolatki używają pojęcia „stres” dla określenia zdenerwowania, złości czy napięcia, lecz rzadko potrafią rozpoznać ten stan i jego objawy u siebie, nie znają też konsekwencji długotrwałego stresu dla zdrowia. Dlatego trzeba inicjować z uczniami rozmowy na ten temat, wyjaśniając im, że:

  • Stres przed(egzaminacyjny) jest naturalnym stanem i raczej nie da się go uniknąć, bo mobilizuje siły organizmu do działania.
  • Kiedy człowiek jest pod wpływem stresu, to impulsy nerwowe drażnią korę nadnerczy (gruczoł dokrewny) i zmuszają ją do produkcji większej ilości adrenaliny – hormonu wydzielanego do krwi stale, ale zazwyczaj w niewielkich ilościach. Dochodzi wtedy do pobudzenia autonomicznego układu nerwowego, z czym wiążą się różnego rodzaju reakcje: 
    • fizjologiczne, jak przyspieszona akcja serca, ucisk w klatce piersiowej, bladość, oblewanie potem, suchość ust, płytki oddech, tendencja do wzdychania, poczucie, że nie można nabrać powietrza,
    • motoryczne, jak napięcie mięśni, drżenie kończyn, gwałtowne ruchy,
    • psychiczne, jak słaba zdolność koncentracji uwagi, strach przed niepowodzeniem, przygnębienie, poirytowanie, rozdrażnienie, luki w pamięci, negatywne, pesymistyczne myśli.
  • Pobudzenie emocjonalne, czyli to wszystko, co uczeń przeżywa przed egzaminem i w jego trakcie, jest potrzebne, by odpowiednio zmobilizował się do wykonania wielu złożonych zadań.
  • Dla jednego ucznia takie pobudzenie może być sytuacją tylko podwyższonej mobilizacji, a dla innego – sytuacją silnego, wyczerpującego stresu, który niszczy pozytywną motywację i potrafi sparaliżować umysł, spowodować nagłą pustkę w głowie, doprowadzić do rezygnacji z rozwiązywania zadań, do niekontrolowanej impulsywności i drażliwości, reakcji depresyjnych, a nawet całkowitego wyczerpania organizmu. Naukowcy odkryli, że pod wpływem stresu egzaminacyjnego spada liczba białych krwinek, a tym samym obniża się odporność organizmu i łatwiej łapiemy infekcje, jak również blokują się neurotransmitery (chemiczne przekaźniki w mózgu) odpowiedzialne za pamięć.

3 Krok 
Nauka prostych metod i technik redukcji stresu

Nauczyciel lub szkolny specjalista, który wie, na czym polega odprężenie ciała i wyzbywanie się napięcia emocjonalnego (relaksacja), twórcze wykorzystanie wyobraźni (wizualizacja) i pozytywne myślenie (afirmacja), może zaproponować uczniom różne ćwiczenia i wykonać je z nimi, by mogli trenować samodzielnie w domu, ucząc się radzić sobie ze stresem w zdrowy i konstruktywny sposób.
Droga uczennico, drogi uczniu!
Musisz pamiętać o tym, że relaksacja jest pewną formą umiejętności, a więc trzeba się jej po prostu nauczyć. Na początku konkretne ćwiczenia mogą wydać ci się dziwne albo zwyczajnie śmieszne. Ale to dobrze! Śmiech jest zdrowy, dlatego każdy powód, aby się uśmiechnąć, jest odpowiedni.

Głębokie oddychanie
Jest idealnym sposobem relaksacji i koordynacji całego ciała. Dodatkowo oczyszcza organizm, wspierając działanie układu limfatycznego. 

  • Połóż się na plecach i spróbuj się zrelaksować.
  • Zacznij wciągać powietrze nosem – rób to bardzo powoli przez około 8–10 sekund.
  • Następnie wstrzymaj oddech na 1–2 sekundy.
  • Teraz pozwól powietrzu swobodnie wydostać się z płuc – to zrelaksuje mięśnie twojej klatki piersiowej.
  • Odczekaj kilka sekund i powtórz cały cykl.
  • Aby móc się w pełni zrelaksować, wesprzyj się wyobraźnią. Obrazuj sobie, że jesteś w jakimś cichym, spokojnym miejscu, w przyjemnej sytuacji. Jedynym ograniczeniem niech będzie twoja fantazja.

Medytacja swobodnego oddechu
Została opracowana przez indyjskiego lekarza Deepaka Chopry’ego.

  • Usiądź wygodnie, ułóż ręce wzdłuż ciała lub na kolanach.
  • Zamknij oczy i zacznij oddychać – rytmicznie, lekko i swobodnie, niezbyt głęboko, bez wstrzymywania oddechu.
  • Teraz skoncentruj całą swoją uwagę na oddechu – niech podąża za nim; skup się na tym, jak powietrze najpierw wchodzi przez nos, a następnie spływa w dół aż do płuc.
  • Podczas wydechu skup się na tym, jak powietrze wypływa z płuc przez nos.

Kiedy koncentrujesz całą swoją uwagę na oddechu, automatycznie wprowadzasz się w stan relaksu i odprężenia. Twój umysł stopniowo się wycisza. Taki sposób medytacji praktykowany regularnie spowoduje wzrost energii i sił witalnych.
Metoda 3 x 5
Przyda się w sytuacji stresującej, która budzi twój lęk i największe obawy, że coś może pójść nie tak. Wówczas zwróć uwagę na:

  • 5 rzeczy, które widzisz – wylicz je głośno lub w myślach, skup się na tym, jak wyglądają, gdzie są itd.
  • 5 rzeczy, które słyszysz – wylicz je głośno lub w myślach, skup się na konkretnych dźwiękach, słowach, docierających do twoich uszu.
  • 5 rzeczy, które czujesz – wylicz je głośno lub w myślach, skup się na emocjach wypełniających twoje wnętrze.
  • Teraz wróć do rzeczywistości i z pełną świadomością podejmij rozsądne działania.

Zrywanie jabłek
W tej metodzie stajesz prosto w lekkim rozkroku, z opuszczonymi luźno wzdłuż tułowia rękami, a następnie:

  • Wyobraź sobie, że wysoko nad twoją głową wiszą piękne jabłka, które chcesz zerwać.
  • Wyciągnij prawą rękę tak wysoko, jak to możliwe, odrywając lewą stopę od podłogi i zerwij pierwsze jabłko.
  • Wróć do pozycji wyjściowej, odpręż ciało.
  • Teraz sięgnij lewą ręką po kolejne jabłko, odrywając prawą stopę od podłogi.
  • Wróć do pozycji wyjściowej, odpręż ciało.

Ćwiczenie możesz wykonać tyle razy, ile jabłek masz ochotę zerwać.

 

4 Krok 
Udzielanie konstruktywnych wskazówek

Rolą nauczyciela jest również stałe uświadamianie uczniom, jak ważna jest prawidłowa organizacja nauki własnej i efektywnego odpoczynku, żeby bowiem zdać egzamin, nie wystarczy zapanować nad stresem, trzeba też coś umieć, odpowiednio się przygotować. A z tym właśnie uczniowie mają największy problem. W tym celu nauczyciel może przygotować kilka sprawdzonych wskazówek, 
np. w formie ulotki: 

Droga uczennico, drogi uczniu!
Wszystko, co musisz zrobić, to starać się złagodzić objawy stresu. Nie skupiaj się na tym, jak bardzo się denerwujesz, skoncentruj się na tym, co umiesz i czego możesz się jeszcze nauczyć. Mierz siły na zamiary, nastaw się na to, że osiągniesz tyle, ile potrafisz i ile pracy włożyłaś(-eś). Poprzeczka postawiona niewiarygodnie wysoko potęguje tylko niepotrzebnie odczucie stresu. Nie rozczulaj się nad sobą ani nie rozpaczaj, że nie zdasz. Zmobilizuj się i skoncentruj na nauce. Nieznaczny stres powoduje, że wzrasta poziom adrenaliny, a to korzystnie wpływa na pracę mózgu. Ja nigdy nie przestanę w ciebie wierzyć.

  • Uznaj egzamin za coś nieodwołalnego i spróbuj go sobie wyobrazić: wchodzisz na salę, dostajesz arkusz egzaminacyjny, czytasz pytania, czujesz rosnące napięcie. To nie jest przyjemny trening, ale powtórzony kilka razy, podziała jak szczepionka uodporniająca. I pomoże, gdy podejdziesz do prawdziwego egzaminu. 
  • Spróbuj zapisać na kartce to, czego konkretnie si...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy