Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

24 lutego 2021

NR 122 (Luty 2021)

Zgrana klasa. Udział pedagoga w budowaniu relacji między uczniami

0 202

O zgranej, zintegrowanej klasie marzą zarówno uczniowie, jak i nauczyciele na wszystkich etapach edukacji. Ci pierwsi, bo bycie w takiej właśnie klasie daje im poczucie bezpieczeństwa, którego ogromnie potrzebują, bycia w pełni zaakceptowanym i lubianym. Ci drudzy, powiedzmy sobie to wprost, marzą o tym ze względów edukacyjno-wychowawczych. Ale szkolna rzeczywistość, w której codziennie obracają się uczniowie i nauczyciele, nie zawsze spełnia te oczekiwania. Pojawiają się zatem pytania: Co zrobić, by klasa zasługiwała na miano zgranej? Jak zadbać o budowanie dobrych relacji między uczniami i co jest do tego potrzebne? Kto ma się tym zająć? Czy i jaka może być w tym rola pedagoga szkolnego? Spróbujmy znaleźć na nie odpowiedzi.

Zgrana klasa działa razem, wspólnie podejmuje decyzje… Uczniowie słuchają się wzajemnie i pomagają sobie. Nie muszą ukrywać swoich poglądów i uczuć… W zgranej klasie nie ma kozłów ofiarnych ani gwiazd… Zgrana klasa staje w obronie kogoś prześladowanego przez uczniów z innych klas. Pomaga też w sytuacji konfliktu z nauczycielem… Nawet w najbardziej zgranej klasie pojawiają się grupki tworzone przez osoby, które lepiej się ze sobą rozumieją albo mają wspólne zainteresowania. 
Ale ważne jest, czy i jak bardzo izolują się, czy panuje między nimi wrogość.

POLECAMY

 

W zgranej klasie łatwiej się pracuje, uczniowie chętniej podejmują trudne zadania… Taką klasę łatwiej zachęcić do działań edukacyjnych… To zespół gotowy do współpracy, wzajemnie się motywujący, bez większych konfliktów i problemów… W zgranej klasie łatwiej zapobiegać niepożądanym zachowaniom.


Sukces wyznacza współpraca

W książkach psychopedagogicznych czytamy, że znaczącym sukcesem działań nauczyciela, zwłaszcza wychowawcy klasy, jest stworzenie z uczniów dobrej grupy. Takiego zespołu klasowego, który stanowi całość, a każdy uczeń czuje się w nim bezpiecznie. Ma w nim swoje ważne miejsce, prawo do swobodnego wyrażania siebie i jest traktowany z szacunkiem. I z tą grupą chce tworzyć różne dzieła, wydarzenia, chce spędzać czas, panujący w niej klimat sprzyja bowiem dobrym wzajemnym relacjom, dając możliwość decydowania o kształcie grupy i zasadach funkcjonowania.

To, rzecz jasna, wymaga od nauczyciela wychowawcy podjęcia szeregu konkretnych i przemyślanych zadań. Nie bez znaczenia jest fakt, że do ich wdrożenia potrzebna jest współpraca z pozostałymi nauczycielami pracującymi z tą klasą, gdyż każdy z nich może dołożyć własną, jakże ważną, cegiełkę. Istotną rolę do odegrania ma także pedagog szkolny, służący wychowawcy swoim profesjonalnym, merytorycznym i organizacyjnym wsparciem. Wszak on doskonale wie, że budowanie zgranego zespołu klasowego jest procesem, często żmudnym i długotrwałym, wymagającym wprowadzenia wielu modyfikacji. Aby proces ten zrozumieć, a potem sprawnie realizować zaplanowane działania, warto wziąć pod uwagę kilka faktów z zakresu wiedzy psychopedagogicznej. 

Klasa szkolna jest grupą społeczną

Klasa szkolna, jako forma organizacyjna, stanowi podstawową jednostkę struktury systemu szkolnego. Jest to zespół uczniów dobranych instytucjonalnie według pewnych kryteriów i poddawany nauczycielskim oddziaływaniom dydaktyczno-wychowawczym. Jest też przykładem specyficznej grupy społecznej, która wywiera niezwykle duży wpływ na swoich członków, będąc dla każdego z nich źródłem doświadczeń niezwykle istotnych dla rozwoju psychospołecznego. Specyfika klasy szkolnej polega m.in. na tym, że jest ona:

  • głównym miejscem kontaktu dzieci i młodzieży z rówieśnikami; 
  • grupą zadaniową, powołaną w celu przyswajania treści związanych z procesem nauczania;
  • środowiskiem wychowawczym, w którym dokonuje się proces wychowania, przekazywanie wzorów zachowań, norm moralnych, kształtowanie postaw;
  • grupą, w której obowiązują zarówno:
    – określone przepisy, odgórnie narzucone przez szkołę, zawarte w statucie/regulaminie, jako rejestr wymagań obowiązujących uczniów,
    – normy grupowe wypracowane przez samych uczniów, nigdzie niespisane i nieumieszczone w oficjalnym rejestrze, bardzo dla nich ważne, bo regulujące zachowanie w różnych sytuacjach, będące wzorcowym uogólnieniem tego, jak należy postępować w klasie, aby uzyskać jej uznanie, i jak nie należy postępować, aby uniknąć jej dezaprobaty;
  • zespołem składającym się z uczniów wzajemnie na siebie oddziałujących, różniących się zajmowanymi w niej pozycjami i odgrywanymi rolami, stopniem sympatii lub antypatii okazywanej im przez innych, osiąganymi wynikami w nauce, posiadanymi uzdolnieniami lub ich brakiem, siłą lub słabością fizyczną, statusem społeczno-bytowym itp. 

Pozycje zajmowane przez uczniów w klasie pozostają ze sobą w określonych relacjach, a ich układ tworzy strukturę, zazwyczaj o charakterze hierarchicznym. Typowe struktury klasy to:

  • struktura formalna – odzwierciedla obowiązujące w klasie przepisy i rozporządzenia władz szkolnych, łącznie z zaleceniami regulaminowymi i zwyczajowymi szkoły;
  • struktura nieformalna – powstaje żywiołowo, niezależnie od formalnych przepisów czy norm życia szkolnego, jako rezultat spontanicznych oddziaływań uczniów, a szczególnie ich niekontrolowanego porozumiewania się ze sobą oraz przejawiania się różnych upodobań, potrzeb, zainteresowań i uzdolnień; 
  • struktura władzy – utworzona jest ze względu na odgrywane przez uczniów role i funkcje pełnione w klasie (lider, antylider, ekspert, buntownik, kozioł ofiarny, outsider itp);
  • struktura socjometryczna – powstaje w zależności od odczuwanej sympatii i uznania, a także popularności i żywionych uczuć niechęci i wrogości wśród uczniów danej klasy;
  • struktura komunikowania się – stanowi układ pozycji uczniów ze względu na ilość otrzymywanych i przekazywanych przez nich informacji.
     

Jeśli uczniowie w klasie sobie ufają i wiedzą, że mogą liczyć na siebie, ale też na nauczyciela, to chętniej angażują się w różne trudne i dodatkowe działania. 


Procesy rozwoju i zmian klasy szkolnej jako grupy społecznej

Klasa szkolna przechodzi w swoim rozwoju przez cztery różne stadia/etapy, tzw. uniwersalne fazy, w trakcie których uczniowie mogą odmiennie funkcjonować. Należy mieć świadomość, że:

  • fazy procesu grupowego zawsze następują po sobie w tej samej kolejności, a jedynie czas ich trwania może być różny; 
  • każda faza charakteryzuje się innymi cechami, ale cechy danej fazy pozostają takie same w każdej grupie społecznej, bez względu na jej charakter. 

Spotkanie się uczniów w nowo utworzonej klasie to faza poznania. Następują tutaj: przyglądanie się sobie, oswajanie się, sprawdzanie się, szukanie podobieństw, pierwsze próby określania swojego miejsca w grupie. Faza ta prowadzi do powstania pierwszej struktury relacji pomiędzy członkami zespołu klasowego, w której dominują mniejsze podgrupy lub pary, odsuwające się nieco od pozostałych. To wówczas wychowawca organizuje tzw. zajęcia integracyjne, starając się wesprzeć swoich podopiecznych w autopromocji na forum grupy, dbając także o wypracowanie wspólnych wartości i zasad (kontrakt klasowy). Niestety zdarza się i tak, że na tej fazie nauczyciel poprzestaje, nie bacząc na fakt, że integracja nie jest jednostkowym zdarzeniem. Nie może być nawet kilkoma lekcjami wychowawczymi, polegającymi na wzajemnym poznaniu się uczniów. 

Ważne

Klasa powraca do fazy poznania również wtedy, gdy zmienia się osoba wychowawcy, gdy odchodzi jeden z uczniów lub dołącza nowa koleżanka czy nowy kolega. 
W niektórych klasach faza poznania utrzymuje się dłużej (kilka miesięcy), w innych trwa kilka tygodni.


Po fazie poznania pojawia się faza ścierania (zwana też fazą konfliktu i buntu), w której dochodzi do badania przez uczniów granic psychologicznych, wzajemnego docierania się, poprzez nieporozumienia i spory, krytykę i narzekanie, postawy obronne, opór, walkę o władzę w klasie. Spada motywacja uczniów do udziału we wspólnych przedsięwzięciach, a pojawia się koncentracja na własnych sprawach i problemach. Krystalizuje się i uwidacznia podział ról: na aktywnych i biernych, dominujących i uległych członków grupy. Celem tej fazy jest to, by uczniowie, po pierwsze – zobaczyli, że się różnią, że nie są tacy sami i że mają inne doświadczenia, oczekiwania i potrzeby (i że to jest ciekawe), a po drugie – zdobyli umiejętności komunikacyjne, które pozwalają mimo tych różnic, dogadać się. Rolą wychowawcy jest wówczas przede wszystkim zbieranie informacji, dowiadywanie się, o co chodzi, identyfikowanie struktury klasy, jej liderów i antyliderów, i oczywiście łagodzenie konfliktów, aranżowanie sytuacji pozwalających uczniom nabywać umiejętności komunikacyjne oraz pokazywanie wspólnego celu, jakim jest stworzenie zgranej klasy. Natomiast pedagog szkolny może wspomóc nauczyciela, głównie w diagnozie klasy pod względem struktury socjometrycznej oraz proponując uczniom udział w ciekawych zabawach i animacjach, budujących poczucie bezpieczeństwa i atmosferę zaufania. Nikt nie jest w stanie przewidzieć, jak długo i głęboko klasa będzie trwała w fazie ścierania, gdyż wiąże się ona z silnie przeżywanymi przez uczniów emocjami. 
 

Pedagog szkolny może wspomóc nauczyciela, głównie w diagnozie klasy pod względem struktury socjometrycznej oraz proponując uczniom udział w ciekawych zabawach i animacjach, budujących poczucie bezpieczeństwa i atmosferę zaufania. 


Niektórzy znawcy problematyki twierdzą, że jeśli grupa przejdzie przez pierwsze dwie fazy swojego rozwoju i nauczyciel faktycznie zrobi „dobrą robotę” – to tak naprawdę może na tym poprzestać, a zespół uczniowski będzie zintegrowany i efektywny. Inni jednak zauważają, że w odniesieniu do uczniów, szczególnie szkoły podstawowej, zdarza się to niezwykle rzadko. Warto więc zadbać o pojawienie się kolejnej fazy, w której rodzi się rzeczywista autonomia klasy i dochodzi do poprawy stosunków interpersonalnych pomiędzy uczniami. To faza normowania, zwana również fazą współdziałania i spójności. 
Uczniowie zaczynają uważniej słuchać i komunikować się ze sobą, potrafią lepiej rozumieć mocne i słabe strony innych. Konstytuują się poszczególne i akceptowane role grupowe, nieformalny lider zaczyna rozdzielać zadania i obowiązki. Uczniowie zaczynają identyfikować się z zespołem, a powstające konflikty służą znalezieniu jak najlepszego rozwiązania sytuacji. Wzrasta indywidualne poczucie bezpieczeństwa uczniów, zauważa się tendencję do poszukiwania wzajemnej bliskości, wspólnie spędzanego czasu – także poza szkołą. Rzecz jasna, pojawiają się na tym etapie także drobne kryzysy, ale na ogół szybko udaje się je przezwyciężyć dzięki wzajemnej otwartości. Jest to faza bardzo efektywnej pracy, gdyż  uczniowie przedkładają efekt pracy grupowej nad interes własny, powstają nowe normy współpracy, a wspólne osiągnięcia dają dużo satysfakcji. Zadaniem nauczyciela jest utrzymać klasę w tej fazie jak najdłużej, czyli do ostatniego etapu jej rozwoju.
Owym ostatnim etapem jest faza rozstania – zakończenie wspólnie przeżytej przygody szkolnej na danym poziomie edukacji. Cechą charakterystyczną jest dążenie do podsumowania wspólnych doświadczeń i poczucie żalu związane z koniecznością rozwiązania klasy. Ogromnie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy