Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

4 grudnia 2018

NR 104 (Grudzień 2018)

Aby szkolna profilaktyka narkomanii nie była fikcją

294

Lektura szkolnych programów wychowawczo-profilaktycznych nie nastraja optymistycznie. Wiele z nich to kiepska, choć obszerna, księga życzeń powielanych od lat. Brak w nich odwołania do bieżącej diagnozy potrzeb środowiska szkolnego, wskazania rzeczywiście ujawnionych czynników ryzyka i czynników chroniących oraz zasobów szkoły, a przywoływane przepisy prawa oświatowego są często nieaktualne. W jaki sposób urealnić działania zapobiegające sięganiu przez uczniów po zabronione substancje?

Dane z badań empirycznych potwierdzają, że zażywanie narkotyków przez młodzież jest zachowaniem wciąż popularnym. Niektóre fakty wręcz szokują, jak wyniki sondażu przeprowadzonego wśród osób w wieku 15–19 lat przez Kantar Publik: 90% nastolatków piło alkohol, 65% paliło papierosy, a 29% marihuanę, 4% brało ecstasy, tyle samo amfetaminę i jej podobne, „czystych” nastolatków jest 9% („GW” z 7 kwietnia 2017 r.). Inne badania wskazują, że wiek inicjacji dopalaczowej w Polsce to 14–15 lat, a główne przyczyny sięgania po te środki to presja rówieśników, ciekawość i motywy rozrywkowe (GIS 2016). Badania mówią też, że uczniowie z niższymi ocenami, niższą samooceną, nieśmiali i wycofani, z mniejszą odpornością na stres i problemy, odczuwający chroniczne napięcie i niepokój znacznie częściej sięgają po narkotyki oraz inne substancje psychoaktywne. 
Problem jest ważki, bo nastolatki używające różnego rodzaju środków psychoaktywnych wkraczają na bardzo niebezpieczną ścieżkę. Zaczyna się od okazjonalnego próbowania, a może skończyć się uzależnieniem niosącym ze sobą poważne konsekwencje zdrowotne i w życiu osobistym, a także problemy z prawem nie tylko z powodu faktu, że w świetle prawa polskiego nieuprawnione posiadanie każdej ilości narkotyku lub substancji psychotropowej jest przestępstwem, lecz także dlatego, że potrzeba zdobycia środków na narkotyki popycha wielu młodych ludzi do popełniania czynów zabronionych, kradzieży i rozbojów. Nic dziwnego, że szkoła – instytucja powołana do dbałości o wychowanie i prawidłowy, wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży – ma ustawowy obowiązek przeciwdziałania narkomanii. 

Przepisy uzasadniające szkolną profilaktykę

Internet umożliwia wgląd w szkolne programy wychowawczo-profilaktyczne. Lektura tych dokumentów nie nastraja optymistycznie. Wiele z nich to dość kiepska, choć obszerna, księga życzeń powielanych od lat. Brak jest odwołania do bieżącej diagnozy potrzeb środowiska szkolnego, wskazania rzeczywiście ujawnionych czynników ryzyka i czynników chroniących oraz zasobów szkoły. Do tego dokumenty te powołują się często na nieaktualne już przepisy prawa oświatowego. Przypominam zatem, że obecnie obowiązują:

  • Art. 26 ustawy Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 996 z późn. zm.), który z dniem 1 września 2017 r. nakazał połączenie szkolnego programu wychowawczego i programu profilaktyki w jeden dokument obejmujący:
    • treści i działania wychowawcze skierowane do uczniów;
    • treści i działania profilaktyczne dostosowane do potrzeb rozwojowych uczniów, przygotowane w oparciu o diagnozę potrzeb i problemów występujących w danej społeczności szkolnej, skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców.
  • Rozporządzenie MEN z dnia 18 sierpnia 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii (Dz. U. z 2015 r., poz. 1249 z późn. zm.) wraz z nowelizacją z 22 stycznia 2018 r., które podkreślają: 
    • w § 1, że działalność ta obejmuje działania uprzedzające, oparte na naukowych podstawach lub o potwierdzonej skuteczności, mające na celu przeciwdziałanie pojawianiu się zachowań ryzykownych związanych z używaniem środków odurzających, substancji psychotropowych, środków zastępczych, nowych substancji psychoaktywnych przez uczniów i wychowanków, charakteryzujących się nieprzestrzeganiem przyjętych dla danego wieku zwyczajowych norm i wymagań, niosących ryzyko negatywnych konsekwencji dla zdrowia fizycznego i psychicznego ucznia lub wychowanka oraz jego otoczenia społecznego;
    • w § 2 ust. 2 pkt 7, że działalność wychowawcza obejmuje, oprócz dotychczasowej, w szczególności także kształtowanie u uczniów i wychowanków postaw prospołecznych, w tym przez możliwość udziału w działaniach z zakresu wolontariatu, sprzyjających aktywnemu uczestnictwu uczniów w życiu społecznym;
    • w § 5 ust. 3 pkt 1 i 5, że działalność profilaktyczna obejmuje w szczególności realizowanie wśród uczniów oraz ich rodziców czy opiekunów dostosowanych do potrzeb indywidualnych i grupowych programów zalecanych w ramach Systemu rekomendacji programów profilaktycznych1 i promocji zdrowia psychicznego, o którym mowa w Krajowym Programie Przeciwdziałania Narkomanii – dobór odpowiedniego programu uzależnia się od celu profilaktycznego, który wynika z uprzednio przeprowadzonej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z używaniem substancji psychotropowych, środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych – dokonanej w terminie 30 dni od daty rozpoczęcia roku szkolnego;

W zakresie działalności edukacyjnej oraz informacyjnej nie zmieniono obszarów, uznając dotychczasowe za dopracowane.

  • w § 7 ust. 2, że realizacja zalecanych działań może odbywać się także w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej;
  • w § 7 ust. 8, że na podstawie diagnozy nauczyciel lub wychowawca, w uzgodnieniu z dyrektorem szkoły lub placówki, wybiera formę, w której realizuje działalność wychowawczą, edukacyjną, informacyjną i profilaktyczną, uwzględniając wykorzystanie aktywnych metod pracy, z tym że w zakresie zagrożeń związanych z używaniem substancji psychotropowych, środków zastępczych oraz nowych substancji psychoaktywnych we współpracy z jednostkami samorządu terytorialnego, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi, placówkami doskonalenia nauczycieli, podmiotami realizującymi świadczenia zdrowotne z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, przedstawicielami wojewódzkich i powiatowych inspektorów sanitarnych, policji.

Działalność oparta na wynikach diagnozy wymaga prawidłowego planowania celów i sposobów ich realizacji, monitorowania oraz oceny efektów. Prawidłowo prowadzona interwencja profilaktyczna powinna wykazać zmiany w postawach, intencjach, przekonaniach oraz zachowaniach dzieci i młodzieży2.

Od 2 października 2018 r. obowiązuje także – opracowany przez MEN – Plan działania w zakresie profilaktyki narkomanii dzieci i młodzieży na rok szkolny 2018/2019. Zachęcam do zapoznania się z tym dokumentem. Jest tam mowa o tym, że: w szkołach i placówkach oświatowych rekomendowane działania profilaktyki narkomanii dotyczyć mają realizacji zadań, które wpisane są m.in. w obszar obowiązkowych oddziaływań wszystkich nauczycieli oraz szkolnych specjalistów: 

  • wzmocnienia wychowawczej funkcji szkoły;
  • realizacji działań z przeciwdziałania narkomanii w ramach programu wychowawczo-profilaktycznego na podstawie wyników diagnozy czynników chroniących i czynników ryzyka;
  • rozpoznawania i zaspokajania indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz rozpoznawania indywidualnych możliwości psychofizycznych ucznia, jak i czynników środowiskowych wpływających na jego funkcjonowanie poprzez udzielanie pomocy psychologiczno-pedagogicznej;
  • profesjonalnego wsparcia w rozwiązywaniu problemów edukacyjno-wychowawczych poprzez: diagnozowanie dzieci i młodzieży, udzielanie pomocy bezpośredniej uczniom i rodzicom, realizację zadań profilaktycznych oraz wspierających wychowawczą i edukacyjną funkcję przedszkola, szkoły i placówki w ramach poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego.

Pedagog szkolny realizatorem oddziaływań profilaktycznych

Na mocy § 4 rozporządzenia MEN z dnia 3 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz przez nauczycieli poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz nauczycieli: pedagogów, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1601) w ramach obowiązkowego pensum (wymiar godzin nie większy niż 22 tygodniowo) pedagog szkolny prowadzi działania z zakresu profilaktyki uzależnień i innych problemów dzieci i młodzieży, w tym działań mających na celu przeciwdziałanie pojawianiu się zachowań ryzykownych związanych z używaniem przez uczniów i wychowanków środków odurzających, substancji psychotropowych, środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych. 
Jednak w żadnej mierze pedagog szkolny nie powinien być jedynym faktycznym realizatorem tychże działań. Do jego funkcji przypisać można wiele oddziaływań, ale najważniejsza jest jakość tworzonych przez pedagoga bezpośrednich relacji z uczniami. Tylko wtedy będzie on autentycznym realizatorem profilaktyki:

  1. Uniwersalnej – adresowanej do wszystkich uczniów, polegającej na wspieraniu ich w prawidłowym rozwoju i zdrowym stylu życia oraz podejmowaniu działań, których celem jest ograniczanie zachowań ryzykownych niezależnie od poziomu ryzyka używania przez nich środków odurzających, substancji psychotropowych, środków zastępczych, nowych substancji psychoaktywnych. Celem ma być opóźnianie inicjacji, przeciwdziałanie pierwszym próbom podejmowania zachowań ryzykownych. 
  2. Selektywnej – adresowanej do uczniów, którzy ze względu na swoją sytuację rodzinną, środowiskową lub uwarunkowania biologiczne są w wyższym stopniu narażeni na rozwój zachowań ryzykownych. To dla tych uczniów – znajdujących się w grupie podwyższonego ryzyka – pedagog powinien organizować indywidualne lub grupowe zajęcia profilaktyczne w ramach udzielanej przez siebie pomocy psychologiczno-pedagogicznej. 
  3. Wskazującej – adresowanej do uczniów, u których rozpoznano wczesne objawy używania środków odurzających, substancji psychotropowych, środków zastępczych czy nowych substancji psychoaktywnych. Jest to profilaktyka na rzecz ucznia wysokiego ryzyka, wymagająca specjalistycznej interwencji i terapii. Tu rolą pedagoga jest pomoc w dotarciu ucznia do odpowiedniej placówki, motywowanie do podjęcia pracy nad swoim problemem i wspieranie go w jej trakcie.

Jak widać, polem do popisu dla pedagoga szkolnego jest stosowanie konkretnych strategii, takich jak:

  • Rozwijanie umiejętności życiowych, co polega na uczeniu młodych ludzi umiejętności, które umożliwią im konstruktywne zaspokojenie ważnych celów i potrzeb wieku dojrzewania. 
  • Kształtowanie umiejętności intrapsychicznych – ponieważ człowiek, który nie radzi sobie ze sobą, nie jest w stanie poradzić sobie z wyzwaniami zewnętrznego świata. 
  • Kształtowanie umiejętności interpersonalnych – gdyż współczesny nastolatek (choć nie tylko on) coraz częś­ciej wyłącza się z bezpośrednich kontaktów z drugim człowiekiem, do lapidarnej komunikacji wykorzystuje media elektroniczne, a realną bliskość zamienia na życie w świecie wirtualnym. 
  • Kształtowanie umiejętności podejmowania decyzji i rozwiązywania problemów, które okazują się bezcenne, mimo że współczesny świat (także w sferze edukacji) nastawiony jest na rozwijanie myślenia i działania schematycznego (tzw. testomania), a nie samodzielnego i twórczego.
  • Rozwijanie więzi z grupą społeczną – coraz częściej mamy bowiem do czynienia z przypadkami izolacji od grupy, bezwzględnej rywalizacji czy wymuszaniem na słabszych korzystnych dla siebie działań i rozwiązań. 
  • Uczenie odpowiedzialności, gdyż człowiek (zwłaszcza niedojrzały) ma naturalną potrzebę posiadania praw, a nie można z nich korzystać, jeśli nie jest się osobą odpowiedzialną (czyli akceptującą skutki własnych wyboró...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Głos Pedagogiczny"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy